Кіріспе

Қара қанатты желкен (Elanus caeruleus), сондай-ақ қара иықты желкен (осы атаумен жақын туысқан австралиялық түрмен шатастырмау керек) – Accipitridae тұқымына жататын күндізгі ұшқыш, шағын жыртқыш құс. Бұл Палеарктикалық және Афротропикалық түр кейде Австралияның қара иықты қайырығымен (Elanus axillaris) және Солтүстік және Оңтүстік Американың ақ құйрықты қайырығымен (Elanus leucurus) біріктірілген, олар бірге супертүрді құрайды. Бұл қайың ерекшеленеді: ұзын қанаттары, ақ, сұр және қара түсті қауырсындары, сондай-ақ қызыл қабықшалы, бауырсақ сияқты алға қараған көздері бар. Бауырсақ сияқты мінез-құлық Австралиядағы түнгі туысы – қанатты желкенде (Elanus scriptus) одан да айқын байқалады. Көбінесе жазық далаларда кездеседі, бірақ кейде Азияның жоғары биіктіктегі аймақтарындағы төбелердің шөпті беткейлерінде де көрінеді. Көшпелі емес, бірақ ауа райы мен азық-түлік қорына байланысты көшпелілік көрсетеді. Кеміргіштердің санының мезгіл-мезгіл өсуіне бейімделген және көптеген жыртқыш құстардан айырмашылығы, бір жылда бірнеше ұя салады. Оңтүстік Еуропадағы популяциясы адамның қызметі, әсіресе егіншілік және мал шаруашылығының нәтижесінде өсті. Қазір Оңтүстік-Батыс Францияда кездеседі.

Сипаттама

Бұл ұзын қанатты жыртқыш көбінесе сұр немесе ақ түсті болып келеді, иықтары, қанаттарының ұштары және көз жолағы қара түсті. Құс қонғанда, оның ұзын, шоқбаққа ұқсас қанаттары құйрығынан ұзаққа созылады. Ұшу кезінде қысқа және төртбұрышты құйрығы көрінеді, ол Milvus туысына жататын обыкновенный қайыңдар сияқты емес, тірелмейді. Көбінесе жол жиегіндегі сымдарға қонғанда, ол қанаттарын түзетіп, құйрығын жоғары-төмен сілкіп, тепе-теңдігін сақтағандай болады. Еркек және ұрғашы құстардың түсі бірдей. Олардың сипаттамалары сұңқарлармен ортақ, және туыс күндізгі жыртқыштардың ішіндегі ең алғашқы топтардың бірі саналады. Олардың диплоидты хромосома саны 68 (кейбір ескі зерттеулер E. c. caeruleus үшін 64, ал E. c. vociferus үшін 66 деп көрсеткен), қайыңдар мен балдырғандарға ұқсас ерекше кариотипі бар, бұл күндізгі жыртқыштардың ішіндегі базальдық позицияны көрсетеді.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Қара қанатты желкен – негізінен Сахарадан оңтүстік Африка және тропикалық Азиядағы ашық жерлер мен жартылай шөлдерде кездесетін түр, бірақ Испания мен Португалияда Еуропада да таралған. Түрдің ареалы Оңтүстік Еуропаға, соңғы кезде Батыс Азияға да кеңейіп келеді. Еуропада олардың көбеюі туралы алғашқы мәліметтер 1860 жылдарға дейін жетеді, одан бері олар кеңірек таралып, популяциясы артып келеді. Жер пайдаланудағы өзгерістер, әсіресе егіншілік және мал жаю осы түрге көмектескен деп саналады. Ұйқасу кезінде қызықты дауыстар шығарып, қуалау болады, жұп құрғаннан кейін жиі жұптасады. Олардың мүмкіндіктерге байланысты көбею қабілеті, сонымен қатар қауырсын алмасудың белгілі бір ретсіздіктерімен де сүйемелдейді. Жастарда қауырсын алмасу тоқтатылып, бір маусым бойы қауырсындарын сақтайды, содан кейін бірнеше реттік қауырсын алмасу арқылы оларды тез алмастырады, яғни бір уақытта бірнеше қауырсын тобы ауысады. Ересек құстың қауырсыны екі жылдан кейін қалыптасады. Олардың тағамына шегірткелер, саранчалар және басқа да ірі жәндіктер, кеділер мен егеуқұйрықтар кіреді. Сонымен қатар, жарақат алған құстар, кішкентай жыландар мен бақалар да кездеседі. Бұл түрден Degeeriella elani атты қауырсын паразиті белгілі. Қара қанатты желкеннің жұмсақ қауырсынына кейбір шөп тұқымдары жабысып қалуы мүмкін, олар түр арқылы таратылады. Бірақ мұндай тұқымдар олардың қанаттарына оралып, қиындық тудыруы мүмкін.