Кіріспе

Испаниялық миссионер және жазушы (1600 жылы қайтыс болған)

Хосе де Акоста, СД (1539 немесе 1540 жылы Медина-дель-Кампо, Испания – 15 ақпан, 1600 жылы Саламанка, Испания) – XVI ғасыр испан иезуит миссионері және Латын Америкасындағы табиғатты зерттеуші. Оның 1570 жылы Анд тауларын кесіп өтудің денсаулыққа зиянды әсері туралы жасаған тұжырымдары атмосфераның адам организміне қажетті мөлшерде оттегі жеткілікті емес екендігімен байланысты; қазіргі таңда биіктікке байланысты аурудың бір түрі Акоста ауруы деп аталады.

Өмір

Хосе де Акоста Испанияның Медина-дель-Кампо қаласында дүниеге келді, оның ата-анасы осы жазық жерде, Вальядолидтен жиырма төрт шақырым қашықтықта, Ескі Кастилияда, Запардиел батпақты өзенінің сол жағасында және Ла-Мота ескі қамалының бақылауында тұрды. Ол "конверсо" тегінен шыққан. Оның ата-анасының бес ұлы болды: Геронимо, Христовал, Хосе, Диего және Бернардо. Акоста ағалары Мексиканы жаулап алу туралы әңгімелеген ескі сарбаз Берналь Диаздың қалалық тұрғындары болды, бірақ олар одан жас кіші болды. 1553 жылы он үш жасында Акоста Медина-дель-Камподағы Иса қоғамына жаңадан кіруші болды. Осы орденге төрт Акоста ағасы қосылды. Испаниядан кетпес бұрын Хосе Оканада дінтанудан лекция оқыды, ал 1569 жылдың сәуірінде Лимаға (Перу) жіберілді, онда иезуиттер алдыңғы жылы орналасқан еді. Бір ғалымның пікірінше, Акоста "сезімтал, көңіл күйі өзгергіш, меланхолияға бейім адам" болған.

Панама

32 жасында Акоста 1570 жылы бірнеше басқа иезуиттермен бірге Испаниядан кетіп, Картахена-де-Индиасқа, содан кейін Номбре-де-Диосқа жетті. Одан кейін ол тропикалық орманның 18 лигасын (шамамен 80 шақырымдай) басып өтті. Ол көрген пейзажға, әр қадамдағы жаңа көріністерге қатты әсерленді. Капирада маймылдардың әрекеттеріне қызығушылық танытты. Панамадан ол Перуге миссионерлік жұмыс істеу үшін аттанды. Экваторды кесіп өтерде қарыштап ыстыққа тап болады деп ойлаған, бірақ наурыз айында ауа салқын болғандықтан Аристотель мен оның философиясына күлді.

Перу және Акоста ауруы

Лимаға келген соң, оған Анд тауларын кесіп өтуді бұйрық берілді, көрінетін себебі, Перу вице-короліне ішкі аймақта қосылу үшін. Ол он төрт немесе он бес серігімен бірге таулы Хуарохири провинциясы арқылы және Париакаканың биік асуымен (4267,20 метрден астам) жол тартты, мұнда барлық топ сұйық атмосфераның салдарынан қатты қиындықтарға тап болды. Акоста осы азаптарды сипаттайды, олар Кордильераны кесіп өтудің келесі үш жағдайында қайталанды. Акоста биіктікке байланысты ауруды егжей-тегжейлі сипаттаған алғашқы адамдардың бірі болды және оны "адам тынысына пропорционалды емес, тым жұқа және нәзік ауамен" байланыстырды. Ол сондай-ақ қардан соқыр болғанын және бір үнді әйелінің оны қалай емдегенін айтады. Акоста Перуге 1568 жылы Дон Франсиско де Толедо вице-король болып келгеннен екі жыл кейін жетті. Толедо Инка Тупак Амарудың басын кескеннен кейін, вице-король Перу вице-корольдігінің әр бөлігін аралап, елді қоныстандыруға бес жыл арнады, оған Акоста, лицензиат Поло де Ондегардо және судья Хуан Ортис де Матиенцо көмектесті. Акоста вице-корольді Чаркасқа да ертіп барды және оның қатыгез Чириуана тайпаларына қарсы сәтсіз жорығында бірге болды. Сол кезде иезуиттердің негізгі орталығы Титикака көлінің батыс жағалауындағы Джули шағын қаласында орналасқан еді. Мұнда колледж құрылды, жергілікті тілдер зерттелді және ақырында баспахана ашылды. Акоста Перуде болған уақытының көп бөлігін Джулиде өткізген болуы мүмкін. Ол, әдетте, 1577 жылы 1 қарашадан 8 желтоқсанға дейін, көкжиектен зенитке дейін созылған, отты тұман сияқты әйгілі кометаны осы жерден көрген болуы керек. Бұл жерде ол кейін Испанияға қолжазба түрінде алып кеткен бірнеше ғылыми еңбектерді дайындауға көп уақыт арнады, оның ішінде Индия табиғатының тарихының алғашқы екі кітабы бар. Джулиде Акоста әкесі Лопе де Агирренің әйгілі қарақшылық саяхатына қатысқан бауырынан Амазонка өзені туралы ақпарат алды. Толедо вице-корольдігінің соңына қарай Акоста әкесі Перудің ішкі аймағынан Лимаға көшіп келгені белгілі болды. Бұл жерде ол үлкен қоңырау құюын қадағалап отырғанын айтады, ол үшін пешке отын табу қиын болды, сондықтан Римак өзенінің аңғарында үлкен ағаштарды кесуге тура келді. Вице-король Толедо Лимадағы Сент-Марк университетінің негізін қалаушы болды, онда Акоста теология кафедрасын басқарды. Бұл жерде ол өзінің шешендік қабілетін тағы да көрсетті. 1571 жылы Хосе жаңадан құрылған иезуиттер колледжіне Кускоға сапар жасады. Ол үш жылдан кейін Лимаға оралып, теология кафедрасын қайтадан иеленді және 1576 жылы провинциал болып сайланды. 1579 жылы сэр Фрэнсис Дрейк жағалауда болды, ал вице-король Педро Сармиенто де Гамбоа басқаруымен флот жіберді, ол ағылшын пиратын қуумен және Магеллан бұғазын зерттеумен айналысты. Акоста Сармиенто флотының пилотымен сөйлесіп, оның картасын қарауға рұқсат алды, осылайша көптеген гидрографиялық ақпаратты және бұғаздағы толқындар туралы мәліметтерді алды. Ол жаңа вице-король Дон Мартин Хенрикезбен де осы тақырыпта әңгімелесті. Акоста Арекипа, Потоси, Чукисака, Панама және Ла-Паз сияқты бірнеше колледждерді құрды, бірақ вице-король Толедодан айтарлықтай қарсылыққа тап болды. Оның лауазымдық міндеттері оны өте кең аумақты жеке зерттеуге мәжбүр етті, сондықтан ол кең провинция және оның жергілікті халқы туралы практикалық білім алды. 1582 жылы Лимадағы үшінші кеңесте Акоста әкесі маңызды рөл атқарды және оның тарихшысы болды. 1583 жылғы 18 қазанда өткен соңғы отырыста ол сөзді шешендік және білімді түрде жеткізді.

Мексика

Лимадағы Үшінші Кеңестен кейін көп ұзамай ол өзінің барлық қолжазбаларымен, он бес жылдық әдеби еңбегімен Мексикаға аттанды. Сапар барысында ол табиғатты ұқыпты бақылап, білім іздеуші болды. Португалдық тәжірибелі ұшқыштан жер бетінде магниттік компастың бұрмаланбайтын төрт порты бар екенін, соның бірінің Азор аралдарындағы Корво аралы екенін білді. Акоста Оахака провинциясындағы Техуантепек шығанағының батыс жағындағы Хуатулько портына қонды, содан кейін құрлықпен Мексика қаласына жол тартты, онда 1586 жылы тұрды. Ол ацтектердің мәдениеті мен діні, сондай-ақ осы елдің табиғи өнімдері туралы ақпарат жинау мүмкіндігін пайдаланды. Мексикалықтардың рәсімдері мен мерекелері туралы оның басты дереккөзі – ағасы және пребендар Хуан де Тобар болды. Мехикалықтар туралы ақпарат алу үшін Акоста Хуан де Товардың "Nueva España-да тұратын үндістердің шығу тегі туралы хабарлама" (Relación del origen de los indios que habitan esta Nueva España según sus historias) еңбегін зерттеді, бұл Диего Дюранның "Жаңа Испания мен Tierra Firme аралдарының тарихы" (Historia de las Indias de Nueva España e islas de Tierra Firme) еңбегінің қысқаша мазмұны болуы мүмкін, ал ол өз кезегінде Мексика Теночтитланның анонимді Нахуатль тарихынан, белгілі бір Crónica X-тен алынған.

Испанияға оралу

Акоста 1585 жылы король шақыруымен Испанияға келді, Мексикада ұсталғанға дейін Алонсо Санчестің Қытайға жорық жасау жоспарына қарсы пікір таласу үшін. Ол 1587 жылғы кемелер флотымен Испанияға қайтып келді, оның құрамында құнды жүк болды: әрқайсысы 11 миллион күміс теңгеден тұратын он екі сандық алтын, әрқайсысы 100 фунт салмақты екі сандық зүбәржәт, сондай-ақ имбирь, сарсапарилла, бразилия ағашы және жануарлар терісінің көп мөлшері бар еді. Испанияда ол 1594 жылы Рим колледжінде теология кафедрасын, Вальядолидтегі иезуиттер колледжінің директоры және басқа да маңызды лауазымдарды иеленді. Өмірінің 60-шы жылында қайтыс болған кезде Саламанка колледжінің ректоры болып қызмет етті.

Шығармалары

1567 және 1583 жылдардағы провинциялық кеңестердің мәжілістерін және теологиялық маңызы бар бірнеше еңбектерді жариялаудан басқа, Акоста «De Natura Novi Orbis», «De promulgatione Evangelii apud Barbaros, sive De Procuranda Indorum salute» және ең бастысы «Historia natural y moral de las Indias» еңбектерінің авторы ретінде белгілі. Бірінші екеуі 1588 жылы Саламанкада, соңғысы 1590 жылы Севильяда жарық көрді және жарық көргеннен кейін көп ұзамай түрлі тілдерге аударылды. Акостаның айрықша беделін «Historia natural y moral» қалыптастырды, себебі бұл Жаңа әлемнің ең алғашқы, толық және шынайы сипаттамаларының бірі болды. Ол өзінің алдыңғылары Франсиско Лопес де Гомара мен Овьедо қолданғаннан гөрі ықшамдырақ стильде Жаңа әлемнің табиғи және философиялық тарихын кең көлемде қарастырды. Онда, басқа еуропалықтар Беринг бұғазы туралы білгенге дейін бір ғасырдан астам уақыт бұрын, Акоста Латын Америкасының жергілікті халқы Азиядан көшіп келген деген гипотеза ұсынды. Ол сондай-ақ оларды үш варварлық санатқа бөлді. «Historia» еңбегінде инка және ацтектердің әдет-ғұрыптары мен тарихы, сондай-ақ Жаңа әлемдегі желдер мен толқындар, көлдер, өзендер, өсімдіктер, жануарлар және минералды ресурстар туралы басқа да ақпараттар келтірілген.