Кіріспе

1935 жылғы Синклер Льюисдің антиутопиялық романы

"Бұл жерде бола алмайды" – 1935 жылғы американдық автор Синклер Льюисдің антиутопиялық саяси романы. Оқиға 1930-шы жылдардағы Америка Құрама Штаттарының ойдан шығарылған нұсқасында өрбітеді. Роман елдегі алғашқы тоталитарлық диктатор (Адольф Гитлердің нацистік Германияда билікке келуіне еліктеп) атанған американдық саясаткер Берзелиус "Базз" Виндриптің және Виндриптің фашистік саясатын одан бұрын болжаған, оның ең жанкешті қарсыласы болған газет редакторы Доремус Джессаптың тағдырын баяндайды. Роман 1936 жылы Льюис пен Джон Моффиттің пьесасы түрінде бейімделді.

Негізгі идея

Роман Еуропадағы фашизмнің өркендеу кезеңінде жарық көрді, осы туралы Льюистің әйелі Дороти Томпсон хабарлаған. Романда Америка Құрама Штаттарының президенті болып сайланған демагог Берзелиус "Базз" Виндриптің қалыптасуы суреттеледі. Ол қорқыныш сезімін тудырып, экономикалық және әлеуметтік реформаларға уәде берген, сонымен қатар патриотизмге және "дәстүрлі" құндылықтарға қайта оралуды насихаттаған. Сайланғаннан кейін Виндрип үкіметті төңкеріс арқылы толық бақылауға алады және Адольф Гитлер мен Бенито Муссолини сияқты еуропалық фашистерге ұқсас, аяусыз жартылай әскери күштердің көмегімен тоталитарлық тәртіп орнатады. Романның сюжеті журналист Доремус Джессаптың жаңа режимге қарсылығына және либералдық қарсылықтың бір бөлігі ретінде оған қарсы күресіне ортақтас.

Сюжет

1936 жылы американдық сенатор Берзелиус "Базз" Виндрип елге өркендеу мен ұлылықты қайта келтіруге уәде бере отырып, әр азаматқа жылына 5000 доллар беруге міндеттеніп, популистік платформада президенттік сайлау науқанына қатысады. Өзін "ұмытылған адамның" және "дәстүрлі" американдық құндылықтардың қорғаушысы ретінде көрсетіп, Виндрип демократтардың ішкі сайлауында қолданыстағы президент Франклин Д. Рузвельтті жеңіп, кейін қарашадағы сайлауда республикалық қарсыласы сенатор Уолт Троубриджді де жеңеді. Бұрын үкіметті қайта ұйымдастыру үшін авторитарлық шаралар қолдануы мүмкін екенін айтқан Виндрип наразылықты тыйымдайды, саяси қарсыластарын концлагерьлерге қамап, "Минут Мэн" деп аталатын жарымәскери күшті (Америка Тәуелсіздік соғысының сол аттас жасақтарының үлгісімен құрылған) жаттықтырып, қаруландырады. Олар азаматтарды қорқытып, корпоративтік режимнің саясатын күштеп жүзеге асырады. Президенттік лауазымға келгеннен кейін Виндриптің алғашқы қадамдарының бірі – Конгрестің ықпалын жою болады, бұл көптеген азаматтардың және заң шығарушылардың наразылығын тудырады. "Минут Мэн" наразылық акцияларына қатал жауап береді, демонстрацияларға штыкпен шабуыл жасайды. Бұдан басқа, Виндриптің Corpo үкіметі ретінде танылған әкімшілігі әйелдер мен ұлттық азшылықтардың құқықтарын шектейді және елді әкімшілік аймақтарға бөліп, штаттарды таратып жібереді. Бұл аймақтарды басқару Corpo билігіне жүктеледі, көбінесе көрнекті бизнесмендер немесе "Минут Мэн" офицерлері тағайындалады. Үкіметке қарсы қылмыс жасады деп айыпталғандар әскери судьялар төрағалық ететін кенгуру соттарында отырады. Американдықтардың көпшілігі бұл диктаторлық шараларды Американың қуатын қайта орнату үшін ауыр, бірақ қажетті қадамдар деп санайды. Сенатор Троубридж басқаратын Виндриптің ашық қарсыластары "Жаңа Жер Асты" деп аталатын ұйым құрып, диссиденттерге Канадаға қашып кетуге көмектеседі және Виндрипке қарсы насихат таратады. "Жаңа Жер Асты" ұйымына қосылғандардың бірі – Доремус Джессап, дәстүрлі либерал және корпоративизм мен коммунизмге қарсы, соңғысы Виндрип әкімшілігімен басылып тасталған. Джессаптың ұйымға қатысуы "Вермонт Назар Сақшысы" атты басылымның жарық көруіне әкеледі, онда ол Виндриптің билікті теріс пайдалануын айыптайтын мақалалар жазады. Шад Ледью, жергілікті округ комиссары және Джессаптың бұрынғы жұмысшысы, ескі жұмыс берушісіне ренжіді. Джессаптың әрекеттерін білгеннен кейін Ледью оны концлагерге жібереді. Ледью Джессаптың отбасын, әсіресе оның қызы Сиссиді қорқытып, оны азғыруға тырысады. Сисси Ледьюдың жемқорлықпен байланысты әрекеттерінің дәлелдерін табады және оны Джессаптың бұрынғы досы және Ледьюдың әкімшілік иерархиядағы жоғары тұрған Фрэнсис Тасброға жеткізеді. Тасбро Ледьюді Джессаппен бірге сол лагерьде ұстап отырады, онда Ледью жіберген тұтқындар оның өлтіруін ұйымдастырады. Джессаптың достары лагерь күзетшілерінің біріне пара бергеннен кейін қашып құтылады. Ол Канадаға қашып, "Жаңа Жер Асты" қозғалысына қосылады. Кейіннен ол ұйымға тыңшы ретінде қызмет етеді, ақпарат береді және жергілікті тұрғындарды Виндрипке қарсы тұруға шақырады. Уақыт өте келе Виндриптің биліктегі ұстанымы әлсірейді, оның уәде еткен экономикалық өркендеуі орындалмайды және көңілі қалған американдықтардың саны артып, оның ішінде вице-президент Перли Бикрофт елден қашып кетеді. Виндрип өзінің мемлекеттік хатшысы Ли Сарасонға да ашуланады, ол бұрын оның басты саяси операторы және кеңесшісі болып қызмет еткен. Сарасон және Виндриптің басқа лейтенанттары, соның ішінде генерал Дьюи Хайк билікті басып алып, президентті Францияға қуады. Сарасон Виндриптің орнын басады, бірақ оның ысырапты және салыстырмалы түрде әлсіз билігі Хайк пен басқалар билік үшін күресетін билік вакуумын тудырады. Хайк әскери қолдаушылар тобын Ақ үйге алып кіріп, Сарасон мен оның серіктестерін өлтіріп, өзін президент деп жариялайды. Осы екі төңкеріс Corpo билігінің әлсіреуіне себеп болады. Хайк үкіметі Мексиканы басып алу, мемлекеттік газеттерде елге жала жабу және американдық жас жігіттерді жаппай әскери қызметке шақыру арқылы патриотизмді оятуға тырысады, бұл көптеген адамдарды ашуландырады, олар осы уақытқа дейін Corpo-ға адал болған. Ел бойынша көтерілістер мен төңкерістер басталады, көптеген адамдар Corpo оларды адастырғанын түсінеді. Генерал Эммануэль Кун, Хайктың аға офицерлерінің бірі, армиясының үлкен бөлігімен оппозицияға өтеді, бұл қарсылық қозғалысына күш қосады. Хайк елдің көп бөлігін бақылауда ұстап тұрса да, қарсылық күштері Орта Батысты консолидациялауға тырысқанда жаңа азамат соғысы басталады. Соғыс басталған кезде Джессап Оңтүстік Миннесотадағы Corpo басып алған аймақтарда "Жаңа Жер Асты" ұйымының агенты ретінде жұмыс істейді.

Қабылдау

Сол кездегі сыншылар, сондай-ақ тарихшылар мен әдебиет сыншылары Луизиана штатының саясаткері Хьюи Лонгқа ұқсастықты атап өтті. Ол қатаң саяси тактика қолданды және 1936 жылғы президенттік сайлауға дайындық кезінде бүкіл ел бойынша "Біздің байлығымызды бөлісейік" атты ұйым құрып жатты. Лонг 1935 жылы, роман жарыққа шығар алдында қанымен өлтірілді. Винтрапты қолдаған епископ Прангтың прототипі – әйгілі радио дидары Чарльз Кофлин болды, ол шын мәнінде 1936 жылғы АҚШ президенттік сайлауында Рузвельтті құлату үшін Лонгпен сөз байласты.

Сахна

1936 жылы Льюис пен Джон С. Моффит «Бұл осылай болмайды» деген атпен сахналық нұсқасын жазды, ол әлі де қойылады. Сахналық нұсқасы 1936 жылдың 27 қазанында АҚШ-тың 17 штатындағы 21 театрдың ішінде бірдей, Федералдық театр жобасының қолдауымен көрсетілді. Сан-Францискодағы Z Collective театр компаниясы романды сахнаға бейімдеп, 1989 және 1992 жылдары қойды. 2004 жылы Z Space Коллективтің сценарийін радиодрамаға бейімдеді, ол Федералдық театр жобасының алғашқы көрсетілімінің мерейтойында Pacifica радиожелісінде таратылды. Тони Такконе мен Беннетт С. Коэннің жаңа сахналық бейімделуі 2016 жылдың қыркүйек айында Беркли репертуар театрында көрсетілді. 2016 жылдың 17 қазанында Миннесота университетінде, Twin Cities қаласында, Elemental Ensemble театр компаниясымен бірлесіп, Льюис пен Моффиттің түпнұсқалық пьесасы оқылды.

Аяқталмаған фильм

Metro Goldwyn Mayer (MGM) 1935 жылдың соңында 200 000 долларға фильмнің құқықтарын сатып алды, ал продюсер ретінде Люсьен Хаббард (Wings) тағайындалды, олар баспадан шыққан беттерді көргеннен кейін осы шешімге келді. 1936 жылдың басында сценарийші Сидни Ховард Льюис романдарының үшінші адаптациясын аяқтады. Фильмді режиссерлікке Ж. Уолтер Рубен тағайындалды, ал актерлік құрамында Лайонел Бэрримор, Уолтер Коннолли, Вирджиния Брюс және Базил Ратбоун болды. Студия басшысы Луис Б. Майер шығындарды айта отырып, өндірісті белгісіз мерзімге кейінге шегерді, бұл Германиядағы нацистік режимнің көпшілікке жария етілген қуанышын тудырды. Льюис пен Ховард бұл қаржылық себепке қарсы, Берлин мен Римнің киноға тигізген ықпалына қатысты ақпараттармен жауап берді. Кино өндірісі кодексін сақтауға жауапты Уилл Х. Хейс, Майерді неміс нарығында туындауы мүмкін проблемалар туралы ескертті. Хейстің өндіріс кодексі басқармасының басшысы Джозеф Брин сценарийді тым "фашизмге қарсы" және "қауіпті материалға толы" деп санады. 1938 жылдың желтоқсан айында Чарли Чаплин өзінің келесі фильмінде Гитлерді сатиралайтынын (Ұлы диктатор) жариялады. MGM-нің Хаббарды қаңтар айында "сценарийді тазартты", бірақ "Американы билейтін диктатор туралы идея" бұл кезде көп жылдар бойы көпшілік арасында талқыланып жүрген болатын. Хаббард жаңа кульминациялық сахнаны қайта жазды, онда "Вашингтондағы диктатура көрсетілген, және оны не болғанын түсінген ашулы американдықтар дереу құлатып жіберді". Фильм үшінші рет түсірілім кестесіне енгізілді, маусым айында түсірілім басталды, ал Льюис Стоун Доремус Джессап рөлін сомдады. 1939 жылдың шілдесінде MGM "фильмді түсірмейтінін мойындады", бұл кейбір сынға алып келді.

Теледидар

1968 жылы түсірілген "Shadow on the Land" телефильмі, сонымен қатар "United States: It Can't Happen Here" деген атаумен де танымал болды. "Screen Gems" компаниясы оны бірнеше бөлімдік сериалға арналған сынақ ретінде жасады. Фашистер билікті басып алғаннан кейін оқиғасы өрбитін бұл триллер телефильмді көбінесе Льюис романының бейімделуі деп атайды, бірақ роман авторы көрсетілмеген. Романнан шабыттанған режиссер-продюсер Кеннет Джонсон 1982 жылы "Дауыл ескертулері" атты мини-сериалдың сценарийін жазды. Джонсон осы сценарийді ұсынған NBC жетекшілері түпнұсқаны қабылдамады, оны орташа американдық көрерменге тым күрделі деп есептеді. Сценарийді көбірек танымал ету үшін "Дауыл ескертулері" әлдеқайда айқын болмаған шетелдік басып алу оқиғасына өзгертілді. Онда басып алушылар бастапқыда адамзаттың достасы болып көрінеді, бірақ планетаны судан құртуға және адамзатты басты нанда азық-түлік ретінде пайдалануға ниетті, жасырын нацистік идеологиясы бар геноцидтік әскери күш екені белгілі болады. Осы жаңа сценарий 1983 жылдың 3 мамырында тұсаукесері өткен танымал "V" мини-сериалының негізі болды.

Мұра

Басылғаннан бері, «Бұл осында болуы мүмкін» романы 1936 жылғы президенттік сайлаудан бастап, мүмкін болатын кандидат Хьюи Лонгтан байланыстырып, ескерту ретінде қарастырылып келді. Кейін қарап тұрғанда, Франклин Д. Рузвельттің Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жапон-американдықтарды интернментке алуы «Бұл осында болуы мүмкін» дегеннің мысалы ретінде пайдаланылды. Фрэнк Заппа мен The Mothers of Invention 1966 жылы алғашқы «Freak Out!» альбомын шығарды, онда «It Can't Happen Here» әні болды. 1973 жылдың мамыр айында Уотергейт жанжалының қақ ортасында Knight Newspapers өз және басқа басылымдарда «Бұл осында болуы мүмкін» деген тақырыппен жарнама жариялады, онда еркін баспасөздің маңыздылығына баса назар салынды: «Бұл елде күрес жүріп жатыр. Бұл тек журналистер мен редакторлардың өз деректерін қорғау үшін күресі ғана емес. Бұл – халықтың ақпарат алу құқығын қорғау үшін күрес. [...] Баспасөз ашық канал болып қала бергенше, мұндай жағдай осында болуы мүмкін емес». Герберт Митганг өзінің пікір мақаласында: «Бұл жарнаманың тақырыбы – әдеби сапасы үшін емес, болашақты болжау қабілеті үшін осы күндері қайта-қайта еске түсірілетін романның атауы» деді. Ал Льюис «жергілікті жекіншілік жергілікті авторитарлыққа әкеліп соқтырады» деген пікірін білдірді.

Дональд Трамптың президенттік кезеңі

Бірнеше жазушы демагог Базз Уиндрипті Дональд Трамппен салыстырды. Майкл Полсон The New York Times газетінде Беркли репертуарлық театрының 2016 жылғы қойылымы Трамптың президенттікке үміткерлігі туралы пікірталас тудыруға бағытталғанын жазды. The Guardian газетінде жазған Жюль Стюарт Трамптың Америкасы мен кітапта бейнеленген ел арасындағы ұқсастықтарды талқылады. Salon журналында Малкольм Харрис: "Трамп сияқты Виндрип те өзін ерекшелеу үшін әдепсіздікті пайдаланады" және "Виндрип пен Трамп шақыратын әлеуметтік күштер күлкілі емес, олар қырғынға алып келеді" деді. The Washington Post газетінде Карлос Лозада Трампты Виндриппен салыстырып, "Америка әдебиетіндегі Трамп пен тоталитарлық тұлғалардың ұқсастығын байқамау мүмкін емес" деген пікір білдірді. Джейкоб Вайсберг Slate журналында "Льюис романын бүгін Трампқа тән белгілерді көріп оқуға болады" деп жазды. 2016 жылғы АҚШ президенттік сайлауының нәтижесінен кейін It Can't Happen Here кітабының сатылымы күрт өсті және ол Amazon.com-ның ең сатылатын кітаптар тізіміне енді. Penguin Modern Classics романының жаңа басылымын 2017 жылдың 20 қаңтарында, Дональд Трамптың қызметке кірісу күні шығарды. 2018 жылы HarperCollins "Бұл жерде бола ма?" : Америкадағы авторитаризм, Касс Санштейн редакциялаған Америка Құрама Штаттарындағы авторитаризм мүмкіндігі туралы эсселер жинағын жариялады. 2019 жылы Роберт Эванс "Бұл жерде болуы мүмкін" подкаст сериясын жасады, ол гипотетикалық екінші американдық Азамат соғысының себептері мен салдары туралы болжам жасады. 2021 жылы Нью-Йорк университетінің баспасында геноцид зерттеушісі Александр Лабан Хинтонның "Бұл жерде болуы мүмкін: ақ үстемдік және АҚШ-тағы геноцид қаупінің күшеюі" атты кітабы жарық көрді. Хинтон "Америка Құрама Штаттарында зорлық-зомбылық актілерінің орын алуының нақты тәуекелі бар" деп мәлімдеді.