Кіріспе
Финляндияның ұлттық қоғамдық радио хабар таратушысы Yleisradio Oy (; Rundradion Ab), қысқартылуы Yle, ағылшын тілінде Финляндияның ұлттық қоғамдық хабар тарату компаниясы деп аударылады, 1926 жылы құрылған. Бұл акционерлік қоғам, оның 99,98%-ы Финляндия мемлекетіне тиесілі және Финляндияда шамамен 3200 адам жұмыс істейді. Yle көптеген ұйымдық ерекшеліктерін британдық BBC-мен бөліседі, ол оның үлгісі болды. Yle ұзақ жылдар бойы радио және теледидар жинақтарының иелерінен (1927–1976) және жеке теледидар таратушылар төлейтін лицензиялық алымдардың бөлігінен (1958–2012) алынған кірістерден қаржыландырылды. 2013 жылдан бастап лицензиялық алым фин азаматтары мен компаниялардан жыл сайын жиналатын қоғамдық хабар тарату салығымен (Yle салығы) алмастырылды. Yle салығының басым бөлігі жеке салық төлеушілерден жиналады, төлемдер жылжымалы шкала бойынша есептеледі. Кәмелетке толмағандар және жылдық табысы 7813 евродан аз адамдар салықтан босатылады. Ең төменгі шекте жеке тұлғалар төлейтін салық жылына 50 евроны құрайды, ал ең жоғары шекте (жылдық табысы 20 588 евро немесе одан жоғары жеке тұлға төлейтін) 140 евроны құрайды. Теледидар лицензиялық ақысын жоюдың себебі Yle қызметтерін ұсынудың басқа тәсілдерінің пайда болуы болды, мысалы, Интернет, және осыған байланысты ақыны нақты құрылғыға иелік етумен байланыстырудың қиындығы. Yle жарнамадан түсім алмайды, өйткені барлық арналар жарнамасыз. Yle мемлекеттік емес ведомстволық орган ретінде қарастырылады. Оны парламенттік басқару кеңесі басқарады. 2010 жылы Yle компаниясының айналымы 398,4 миллион евроны құрады. 2022 жылы Yle-нің жылдық бюджеті шамамен 560 миллион евроны құрады. Yle үш ұлттық телеарнаны, 13 радиоарнаны және қызметтерді, сондай-ақ 25 өңірлік радиостанцияны басқарады. Финляндия конституциялық тұрғыдан екі тілді мемлекет болғандықтан, халықтың шамамен 5,5%-ы швед тілінде сөйлейді, сондықтан Yle швед тілінде радио және телебағдарламалар ұсынады, оны Svenska Yle швед тілі бөлімі дайындайды. Финляндиядағы дәстүр бойынша, Yle арналарында шетелдік фильмдер мен телебағдарламалар (сондай-ақ жергілікті бағдарламалардың шет тілдеріндегі бөлімдері, мысалы, жаңалықтар) көбінесе субтитрлермен көрсетіледі. Дубляж кішкентай балаларға арналған мультфильмдерде қолданылады, олар әлі оқуға үйренбеген, ал деректі фильмдердегі экраннан тыс айтылатын сөздер жиі дубляждалады. Халықаралық хабар тарату саласында Yle-нің ең танымал қызметтерінің бірі – Nuntii Latini, латын тіліндегі жаңалықтар, ол бүкіл әлемге таратылып, Интернетте қолжетімді болды. Yle 1950 жылы Еуропалық хабар тарату одағының 23 құрылтайшы ұйымының бірі болды. Ол 2007 жылы Хельсинкиде өткен «Евровидение» ән байқауын қабылдады.
Yleisradio Oy (; Rundradion Ab), abbreviated as Yle , translated into English as the Finnish Broadcasting Company, is Finland's national public broadcasting company, founded in 1926. It is a joint stock company, which is 99.98% owned by the Finnish state and employs around 3,200 people in Finland. Yle shares many of its organisational characteristics with its British counterpart, the BBC, on which it was largely modelled. Yle was long funded by revenues obtained from a broadcast receiving license fee payable by the owners of radio sets (1927–1976) and television sets (1958–2012) and through a portion of the broadcasting license fees payable by private television broadcasters. Since 2013, the license fee has been replaced by a public broadcasting tax (known as the Yle tax) collected annually from Finnish citizens and corporations. The main part of the Yle tax is collected from individual taxpayers, with payments assessed on a sliding scale. Minors and those with an annual income less than €7,813 are exempt. At the lower limit, the tax payable by individuals is €50 per annum, and the maximum (payable by an individual with a yearly income of €20,588 or more) is €140. The rationale for the abolition of the television license fee was the development of other means of delivering Yle's services, such as the Internet, and the consequent impracticality of continuing to tie the fee to the ownership of a specific device. Yle receives no advertising revenue, as all channels are advertisement free. Yle has a status that could be described as that of a non departmental public body. It is governed by a parliamentary governing council. Yle's turnover in 2010 was €398.4 million. In 2022, Yle's annual budget was about €560 million. Yle operates three national television channels, 13 radio channels and services, and 25 regional radio stations. As Finland is constitutionally bilingual—around 5.5% of the population speaks Swedish as their mother tongue—Yle provides radio and TV programming in Swedish through its Swedish language department, Svenska Yle. As is customary in Finland, foreign films and TV programmes (as well as segments of local programmes that feature foreign language content, like news reports) are generally subtitled on Yle's channels. Dubbing is used in cartoons intended for young children who have not yet learned to read; off screen narration in documentaries is also frequently dubbed. In the field of international broadcasting, one of Yle's best known services was Nuntii Latini, the news in Latin, which was broadcast worldwide and made available on the Internet. Yle was one of 23 founding broadcasting organisations of the European Broadcasting Union in 1950. It hosted the Eurovision Song Contest 2007 in Helsinki.
Тарих
Суомен Юлейсрадио (Финляндияның жалпы радиосы) 1926 жылғы 29 мамырда Хельсинкиде құрылды. Бірінші радио бағдарлама сол жылдың 9 қыркүйегінде таратылды, бұл Финляндиядағы тұрақты радио хабарларын тарату қызметінің басталу күні деп есептеледі. Yle хабарларын ел бойынша тарату мүмкіндігі 1928 жылы ғана пайда болды. 1930 жылдардың басында 100 000 отбасы Yle бағдарламаларын тыңдай алды. 1957 жылы Yle алғашқы теледидарлық сынақтарын жүргізді, ал келесі жылы «Суомен Телевизио» (Финляндия теледидары) деген атпен теледидар бағдарламалары басталды, кейіннен ол Yle TV1 деп аталды. Теледидар елде тез танымал болды. 1964 жылы Yle TES TV және Тамвизио телеарналарын сатып алды, олар Yle TV2 телеарнасына біріктірілді. 1969 жылы Финляндия радио хабар тарату компаниясы түсті теледидар бағдарламаларын таратуды бастады, бірақ түсті технологияның жоғары құнына байланысты, түс 1970 жылдардың соңында ғана стандартқа айналды. 1977 жылғы 1 мамырда Tv uutiset (TV жаңалықтары) және TV nytt түске көшті. 2000 жылдары Yle бірнеше жаңа радио және телеарналар құрды. 2007 жылы цифрлық теледидарға көшу жүзеге асты. Жаңа цифрлық арна, Yle Teema (Yle Theme) енгізілді, ал швед тіліндегі FST (Finlands Svenska Television, Финляндияның швед теледидары) аналогтық арнасынан цифрлық арнаға, YLE FST5 (кейіннен Yle Fem деп өзгертілді) көшті. Осы төрт арнадан (TV1, TV2, Teema және Fem) басқа, 2001 жылы тәулік бойы жаңалықтар бағдарламасын ұсынатын YLE24 атты бесінші арна іске қосылды. Бұл арна 2007 жылы жабылып, жастарға арналған YLE Extra арнасымен алмастырылды. 2008 жылғы 4 тамызға дейін бесінші арна Yle TV1 телеарнасын шет тілдеріндегі бағдарламаларға фин тіліндегі субтитрлермен (теледидар немесе цифрлық қорапшаның субтитр функциясын қосу қажеттілігі болмай) тарату үшін пайдаланылды.
Теледидар
Yle TV1: TV1 – Yle-нің ең көне арнасы және оның флагмандық телеарнасы. Ол Yle-нің негізгі жаңалықтар, ағымдағы оқиғалар және деректі журналистика арнасы ретінде қызмет етеді, сонымен қатар деректі фильмдер, драма, мәдени және білім беру бағдарламаларын көрсетеді. Оның бағдарламасына сатирикалық ойын-сауық, кино және британдық өндірістің шоулары да кіреді. Телеарнаның штаб-пәтері Хельсинкиде орналасқан. Yle TV2: 1964 жылы құрылған TV2 спорттық бағдарламалар мен балалар мен жасөспірімдерге арналған бағдарламалардың негізгі арнасы болып табылады. Сондай-ақ, телеарнада драмалық, ойын-сауық және деректі бағдарламалар көрсетіледі. Ағымдағы оқиғаларға бағытталған бағдарламалар ішкі мәселелерге, аймақтық контентке және азаматтық журналистикаға көбірек назар аударады. Балалар бағдарламаларына Пикку Какконен (BBC-дің Blue Peter бағдарламасына ұқсас балалар журналы), оның үлкен балаларға арналған Галакси аналогы және Сиркуспелле Херманни кіреді. Телеарнаның штаб-пәтері Тампереде орналасқан. Yle Teema & Fem: Yle Teema & Fem (~ Yle Theme & Five) бұрынғы бөлек Teema және Fem арналарының жұмысын біріктіреді. Teema & Fem – Yle-нің мәдениет, білім және ғылым арнасы. Ол сахналық өнер, классикалық музыка, өнер және тарих туралы деректі фильмдер, фильмдер мен тақырыптық хабарларды көрсетеді. Арна швед тілінде жаңалықтар, деректі және балалар бағдарламалары мен ойын-сауық бағдарламаларын да көрсетеді. Сондай-ақ, көптеген скандинавиялық фильмдер мен сериалдар, сондай-ақ саам тіліндегі Оđđasat та көрсетіледі. Көптеген бағдарламаларға фин тілінде субтитрлер қосады, оларды цифрлық ресивер арқылы қосуға болады. Прайм-таймнан тыс уақытта Teema & Fem Швецияның Yle-ге баламасы болып табылатын Sveriges Television арнасынан таңдалған хабарларды көрсетеді. TV Finland: TV Finland – Yle бағдарламаларын Швецияда көрсетуге арналған цифрлық спутниктік арна. Yle Text TV: Телетекст арнасы тәулік бойы жаңалықтар, спорт және телебағдарламалар туралы ақпаратты көрсетеді. Онда ауа райы, көлік, жұмыс және демалысқа қатысты тақырыптар бар. 2014 жылдың қаңтарынан бастап TV Finland-тен басқа Yle телеарналарының барлығы жоғары сапада қолжетімді. Бұрынғы, тоқтатылған арналар: Kolmoskanava, YLE24, YLE Extra, fi (2008) және fi (2011–2014).
Yle салығы
2012 жылдың соңына дейін фин азаматтары теледидар қолдану үшін Yle компаниясына лицензиялық төлем төледі, ол 2012 жылы жылына 252 евроны құрады. Лицензиялық төлем бір мекенжай бойынша төленді, онда бірнеше теледидар жиынтығы болуы мүмкін (мысалы, қонақ бөлмесінде де, жатын бөлмесінде де). 2013 жылы Yle салығы деп аталатын қоғамдық телерадио хабар тарату салығы лицензиялық төлемнің орнын басты. Салық сомасы адамның табысына қарай жылына 50-ден 140 евроға дейін жетеді. Кәмелетке толмағандар мен кірісі аз адамдар салықтан босатылады.
Даулар
Радиода Yle 1985 жылға дейін заңды монополия болды, сол кезде жергілікті радиостанцияларға рұқсат берілді, ал 1995 жылға дейін ұлттық радио желілеріне рұқсат берілгенге дейін ұлттық монополиясын сақтап келді. Бұрын Yle Финляндияда «қызыл» немесе солшыл бағытты медиа ретінде қарастырылды. Бұл әсіресе 1965–1969 жылдары, бас директор Эйно С. Репоның қызмет мерзімінде айқын болды. Ол Аграрлық лига мен президент Кеконеннің (Аграрлық партия мүшесі) қолдауымен лауазымға тағайындалды, себебі ол Кеконеннің жеке досы болған. Ол солшыл студенттік радикализмді және капитализмді сынаған, Финляндияны Кеңес Одағына жақындату үшін реформалар талап еткен жас, солшыл бағытты тілшілерді жақтады деп айыпталды. Соның салдарынан Yle «Reporadio» деген лақап атқа ие болды. Репо отставкаға кеткеннен кейін, коммунистер басқаратын Халықтық демократиялық лиганың тапсырмасымен радио хабарларын тарату директоры қызметінен төмендетілді. Репо 1969 жылы отставкаға кетті, бірақ Yle мәлімдемесіне сәйкес, «саяси тапсырма» күшінде қалды, өйткені Эркки Раатикайнен тікелей Социал-демократиялық партия кеңсесінен директор болып тағайындалды. Одан кейін 2010 жылға дейін барлық директорлар социал-демократтар болды. Бұл 2010 жылы оңшыл Ұлттық коалиция партиясының өкілі Лаури Кивиненнің директор болып тағайындалуымен өзгерді. 1970-ші жылдардағы «финляндияндану» және солшыл радикализм кезеңінде Yle Кеконеннің «бейтараптық» саясатына қолдау көрсетті, Кеңес Одағы туралы «Näin naapurissa» бағдарламасын эфирге шығарды. Бұл бағдарлама кеңестік тараппен бірлесіп өндірілді және сынсыз кеңестік үгіт-насихатты қолдады. Кивиненнің 2010 жылғы тағайындалуына көп сын айтылды, себебі ол бұрын Nokia Siemens Networks компаниясының басшысы болған, ол Иранның барлау министрлігіне бақылау жабдықтарын сатқан, бұл оларға 2009 жылдың күзіндегі наразылықтар кезінде саяси оппозиция өкілдерін тұтқындауға мүмкіндік берді. 2010 жылдың 13 тамызында ағылшын тіліндегі жаңалықтарды оқыған Киммо Вильска Yle News-те алкогольге қатысты хабардан кейін камера алдында ішімдік ішіп отырғандай көрініс жасады және жұмыстан шығарылды. Оның бұл әрекеті Yle басшылығынан жағымсыз баға алды, сол күні ол жұмыстан босатылды. Вильска жұмыстан босатылғаннан кейін көптеген қолдауға ие болды. Yle көптеген HBO сериалдарын сатып алғаны үшін сынға ұшырады. Ол жауабында HBO бағдарламаларының сапасы мен төмен бағасын атап, сериалдардың жарнамасыз арналарға сәйкес екенін айтты және американдық бағдарламалар оның эфир уақытының барлық 7% құрайтынын мәлімдеді.
Қысқа толқынды жабу туралы шешім
2006 жылдың соңында Yle Radio Finland радиосының қысқа толқынмен хабар таратуы тоқтатылды. Көшіп кеткендердің ұйымдары қызметті сақтап қалу үшін күш салып, науқан жүргізді, бірақ олардың тырыстықтары қызметті жалғастыруға немесе оның тоқтауын кешіктіруге жеткізбеді. Бұл шешім 963 кГц (312 м) жиілігіндегі қуатты орта толқынды да қамтыды. Фин шығанағы аймағын қамтитын кішкентай орта толқын бір жылға жуық эфирде қалды.
Қысқа толқын туралы парламенттік сұрақ
2005 жылдың қараша айында депутат Пертти Хеммила (N) Yle-нің халықаралық қысқа толқынды жолақтардағы хабар таратуын тоқтату жоспары туралы парламентке сауал жолдады. Сауалында Хеммила шетелде тұратын немесе саяхаттайтын адамдар үшін әлемдік радио қабылдағыштарының қолжетімділігінің төмен құнына назар салды. Көлік және коммуникация министрі Сусанна Хуовинен (S) берген жауабында Yle енді спутниктер мен интернет сияқты басқа да арналар арқылы қолжетімді болатынын мәлімдеді. Сондай-ақ, Yle үкімет бақылауында емес, парламенттің бақылауында екенін де атап өтті.
YLE Gate 2017
Финляндиядағы бұқаралық ақпарат құралдары жөніндегі кеңес 2017 жылы премьер-министр Юха Сипиляның инвестициялары мен бизнесі туралы жаңалықтарды шектеуі үшін Yleisradio-ны сынады. Yle басылымының бас редакторы кеңестен кетуге дайын екенін мәлімдеді. Премьер-министр Сипиля Талвивара кен орны және оның туыстарына тиесілі компания – Кетера Стил туралы Yle хабарларына наразы болған. Бірнеше журналистке Сипиля мен оның туыстарына тиесілі компаниялар арасындағы саяси байланыстар, сондай-ақ Талвивара (Террафам) кен орнының мемлекеттік қаржыландыруы туралы материалдарды жариялауға тыйым салынды.