Босдық ұғымы: діни және философиялық аспектілер

Кіріспе

Діни ұғым ретінде бос орындылық

Śūnyatā (/ʃ//uː//n//j//ə/'/t//ɑː/ shoonyəTAH; ;), көбінесе "бос орын", "бос кеңістік" және кейде "құрыс" немесе "ештеңелік" деп аударылады – бұл үнді философиялық ұғымы. Индуизм, джайнизм, буддизм және басқа да философиялық бағыттарда бұл ұғым доктриналық контекстіне байланысты көптеген мағыналарды білдіреді. Ол шындықтың онтологиялық ерекшелігі, медитациялық күй немесе тәжірибеге феноменологиялық талдау болуы мүмкін. Тхеравада буддизмінде, көбінесе бес жиынтықтың (пали: anattā, санскрит: anātman) және алты сезім аймағының өзіндік еместігін білдіреді. Сондай-ақ, медитациялық күйді немесе тәжірибені білдіру үшін жиі қолданылады. Махаяна буддизмінде, śūnyatā "барлық нәрселер өздігінен туған болмыс пен табиғаттан (свабхава) бос" деген қағидаға сілтеме жасайды, бірақ Будда табиғатының ілімдеріне және Дзогчен, Шентонг немесе Чан сияқты бастапқы немесе бос санаға да қатысты болуы мүмкін.

Тұжырымдаманың дамуы

Суньята ұғымы "босдық" ретінде ерте Буддизмдегі анатта ұғымымен байланысты. Уақыт өте келе, буддизмде босдықтың нақты философиялық мағынасын түсіндіру үшін көптеген түрлі философиялық мектептер немесе ілімдер жүйелері (санскрит: сиддханта) пайда болды. Буддадан кейін босдық Әбидхарма мектептері, Нагарджуна және Мадхьямака мектебі, ерте Махаяна мектебі тарапынан одан әрі дамытылды. Босдық ("оңды" тұрғысынан қарағанда) Будда табиғаты туралы әдебиеттің маңызды бөлігі болып табылады және ол кейінгі Махаяна ілімі мен практикасының қалыптасуында маңызды рөл атқарды.

Пали никаялары

Пали каноны śūnyatā («бос») терминін үш түрлі қолданады: «(1) медитациялық тұрақ ретінде, (2) заттардың қасиеті ретінде және (3) сананың босатылу түрі ретінде». Бхикху Аналайоның сөзіне қарағанда, Пали канонында «suñña сөзінің жиілігі суññatā сөзінен әлдеқайда жоғары» және «бос» деген абстракт идеяның орнына құбылыстарды «бос» деп қарастыруға баса назар аударады. Бұл қолданысқа мысал – Фенапинддупама суттасы (SN 22:95), онда жан-жақты қарастырғанда, бес жиынтықтың әрқайсысы бос (риттака), қуыс (тучкака), ядросыз (асарака) болып көрінеді. Мәтінде әр жиынтық үшін бірнеше ойлар келтірілген: форма – «көбік кесегі» (pheṇapiṇḍa); сезім – «су тамшысы» (bubbuḷa); қабылдау – «серاب» (marici); құрылымдар – «банан ағашы» (kadalik khandha); ал сана – «магиялық иллюзия» (māyā). Ши Хуифенгтің айтуынша, «бос» (риттака), «қуыс» (тучкака) және «ядросыз» (асарака) терминдері ерте мәтіндерде де алдамалы, жалған, бекер және құнды емес сөздер мен нәрселерді білдіру үшін қолданылады. Пали канонының бір бөлігінде Будданың шәкірті Ананда: «Әлем бос, әлем бос, Раббым. Қай жағдайда әлем бос делінеді?» – деп сұрайды. Будда: «Өзіне немесе өзіне қатысты ештеңесі жоқ болғандықтан. Осылайша, Ананда, әлем бос делінеді» – деп жауап береді. Америкалық монах Таниссаро Бхиккудың сөзіне сәйкес:

Дхарманың қасиеті ретінде бос болу ерте канондарда оларды өздеріңдікі деп немесе өздеріңе қатысты ештеңе жоқ деп анықтай алмайтыныңызды білдіреді. Ерте канондардағы саналық күй ретінде бос болу – қазіргі жағдайға ештеңе қоспай, ештеңе алып тастамай, жай ғана «Осы бар» деп атап көрсету режимі. Бұл режимге қарқынды концентрация процесі арқылы, бұзылудың болуы мен болмауының одан да нәзік деңгейлерін байқайтын түсінікпен бірге қол жеткізіледі (MN 121 қараңыз).

Медитациялық күй

Медитациялық күй ретінде бослыққа "ешқандай тақырыпқа назар аудармай, ол [бхикху] ішкі бослыққа кіріп, онда қалады" (МН 122) деп айтылады. Бұл медитациялық тұрақтандыру медитацияның немесе Арупа-джананың "төрт нысансыз күйі" арқылы, содан кейін "тақырыпсыз сана шоғырлануы" арқылы дамытылады. Мұнда қарастырылған бослықтың мәні М I.297 және S IV.296-97 беттерде "бослық арқылы сананың азаттығы" (суньята четовимукти) "осы әлемнің өзінен немесе өзіне қатысты ештеңесі жоқ" (суньям идам аттена ва аттания ва) екенін түсіну нәтижесінде пайда болады деп түсіндіріледі. "Бослық" (суньята) термині Маджхима Никаядағы екі суттада сана күйлерінің дамуы тұрғысында қолданылады. Мәтіндер әр күйдің төмендегі күйден бос екендігін көрсетеді.

Қытай агамдары

Қытай Агамдары Фенапинддупама Суттасына түрлі параллельдер ұсынады. Экоттара Агамнан алынған бір жартылай параллель дене туралы әртүрлі метафоралармен сипаттайды: "қар добы", "топырақ қалыңдығы", "серاب", "іллюзия" (мая) немесе "баланың көзін жолдауға арналған бос жұдырық". Бұл сутралар бослықты шартты туумен байланыстырады, бұл екі ұғымның осы байланысы Нагарджунадан бұрынғы көздерде қалыптасқандығын көрсетеді. Үлкен бослық туралы сутрада былай делінеді: "Үлкен бослық туралы Дхарма сөзі не? Ол – мынау: "Бұл болса, сонда ол болады; бұл туса, сонда ол туады". "Бұл болса" деген тіркес шартты туу туралы жиі түсіндірме болып табылады. Сарвастивадин Агамдары да белгілі бір "бослық самадхиі" (śūnyatāsamādhi) туралы айтады, сондай-ақ барлық дхармалар "жалған" деп жіктеледі. Мун Кет Чоң және Ин Шун ерте буддалық мәтіндерде (Пали каноны және Қытай Агамдары) бослықтың түрлі қолданылуы туралы зерттеулер жариялады. Чоң сонымен қатар бослық тақырыбында Қытайдан Агам сутраларының аудармалар жинағын шығарды.

Ертедегі будда мектептері мен Абхидхарма

Көптеген ерте буддалық мектептер өз ілімдерінің маңызды бөлігі ретінде шūнятатaны ұсынды. Сарвастивадин мектебінің Абидхарма мәтіндері, мысалы, Дхармаскандапада Шастра және кейінгі Махавибхаша, Агамдарда табылған тәуелді пайда болуға қатысты бос кеңістік тақырыбын да қарастырады. Махасангхика Праджняптивадиндер және көптеген Стхавира мектептері (Пудгалавададан басқа) барлық дхармалар бос (дхарма шūнята) екенін айтты. Тхеравада Катхаватту да бос кеңістіктің шартсыз екендігі идеясына қарсы дәлелдер келтіреді. Махавасту, Махасангхиканың ықпалды еңбегі, Будданың "бірлестіктердің шағын молния сияқты, көпіршіктей немесе толқынның ақ көбігі сияқты екенін көрсеткенін" мәлімдейді.

Теравада

Тхеравада буддистері жалпы алғанда, бос орын – бес жиынтықтың өзіндік емес табиғаты деп санайды. "Insight" медитациясының мұғалімі Гил Фронсдалдың айтуынша, бос орын – Тхеравада дәстүрінде, Махаянадағыдай, азаттыққа жеткізетін маңызды есік. Патисамбидамагга деп аталатын классикалық Тхеравада мәтіні (б.з.д. III ғасыр) бес жиынтықты мәнсіздікке (суññам) немесе ішкі табиғаттан (сабхава) бос екендігін сипаттайды. Патисамбидамагга сонымен қатар, Буддхагосаның Висуддимаггада (Vism XXI 70) келтірген үзіндісінде, өзін-өзі бос етумен теңестіреді: «Егер үлкен даналыққа ие болған адам [ерік-жігерлік құрылымдарды] өзіндік емес деп ойласа, ол бос орын арқылы азаттыққа жетеді». Патис. II 58. Висуддимагга (б.з. V ғасыры), ең ықпалды классикалық Тхеравада трактаты, адамды құрайтын әртүрлі элементтерге назар аудармағанда, өзін-өзі анық көрінбейтінін, себебі ол «тығыздық» арқылы жасырылатынын мәлімдейді. Акария Дхаммапаланың Висуддимаггаға арналған 5-ғасырлық Тхеравадалық түсіндірмесі – Параматтхаманжуса Висуддхимаггатика, бұл үзіндіге қатысты түсініктеме береді. Біз көбінесе әртүрлі элементтерден тұратын құбылыстар немесе функцияларға қатысты бірлік пен тығыздықты қабылдаймыз, бірақ олардың тек бос дхаммалар екенін көрген кезде, өзіндік емес сипаттамаларын түсіне аламыз: «Оларды білім арқылы осы элементтерге бөлгеннен кейін, олар қолмен қысылған көбік сияқты ыдырайды. Олар – жай ғана жағдайларға байланысты пайда болатын күйлер (дхамма) және бос. Осылайша, өзіндік емес сипат айқын көрінеді». Ол сондай-ақ ниббананы бос орынмен теңестіреді, былай деп жазады: «Ниббана, дуккханың қалдықсыз жойылуы – ең жоғарғы бос орынмен бірдей». Бос орын – бұл қабылдаудың бір түрі, тәжірибеге қараудың бір жолы. Ол физикалық және психикалық оқиғалардың шикі деректеріне ештеңе қосып та, алып та қоймайды. Сіз санаңыз бен сезімдеріңізбен оқиғаларды қарасаңыз, олардың артында бірдеңе бар ма, жоқ па деген ой жоқ. Бұл режим бос деп аталады, өйткені ол әдетте тәжірибеге мән беру үшін қосылған болжамдардан бос: кім екенімізді және қандай әлемде өмір сүріп жатқанымызды түсіндіру үшін жасаған оқиғалар мен дүниетанымымыз. Бұл әңгімелер мен көзқарастардың өз пайдасы болса да, Будда олардың тудыратын кейбір абстрактілі сұрақтардың – біздің нағыз кім екеніміз және сыртқы әлемнің шынайылығы туралы – назарымызды оқиғалардың бір-біріне тікелей әсер етуінен алшақтататынын анықтады. Осылайша, олар қайғы-қасіретті түсінуге және оны шешуге тырысқанда кедергі жасайды. Кейбір Тхеравадилер, мысалы Дэвид Калупахана, Нагарджунаның бос орын туралы көзқарасын Пали канонымен үйлесімді деп санайды. Муламадхамикакариканы талдаған кезде Калупахана Нагарджунаның дәлелін Каччанаготта суттасында (Нагарджуна оны атымен келтіреді) тамырланған деп санайды. Калупахана Нагарджунаның басты мақсаты – сарвастивадиндердің Свабхава (өз табиғаты) туралы қарама-қайшылық көзқарастарын жоққа шығару және барлық дхармалардың мәнсіздігін бекіту болды деп мәлімдейді. Тхеравадада бос орын медитацияға деген көзқарас ретінде «алаңдаушылықтан бос» күй ретінде қарастырылады. Бұл медитация түрі медитаторлар өз саналарында бұзылудың болмауы немесе болуы туралы ойланатын және назар аударатын; егер олар бұзылуды тапса, оны байқап, оған жол береді; бұл тыныштықтың терең күйіне әкеледі.

Theravāda Buddhists generally take the view that emptiness is merely the not self nature of the five aggregates. Emptiness is an important door to liberation in the Theravāda tradition just as it is in Mahayana, according to Insight meditation teacher Gil Fronsdal. The classic Theravāda text known as the Patisambhidamagga (c. 3rd century BCE) describes the five aggregates as being empty (suññam) of essence or intrinsic nature (sabhava). The Patisambhidamagga also equates not self with the emptiness liberation in a passage also cited by Buddhaghosa in the Visuddhimagga (Vism XXI 70):"When one who has great wisdom brings [volitional formations] to mind as not self, he acquires the emptiness liberation" Patis. II 58. The Visuddhimagga (c. 5th century CE), the most influential classical Theravāda treatise, states that not self does not become apparent because it is concealed by "compactness" when one does not give attention to the various elements which make up the person. The Paramatthamañjusa Visuddhimaggatika of Acariya Dhammapala, a 5th century Theravāda commentary on the Visuddhimagga, comments on this passage by referring to the fact that we often assume unity and compactness regarding phenomena or functions which are instead made up of various elements, but when one sees that these are merely empty dhammas, one can understand the not self characteristic:<blockquote>"when they are seen after resolving them by means of knowledge into these elements, they disintegrate like froth subjected to compression by the hand. They are mere states (dhamma) occurring due to conditions and void. In this way the characteristic of not self becomes more evident." He also equated nibbana with emptiness, writing that "Nibbana, the remainderless extinction of Dukkha, means the same as supreme emptiness. "Emptiness is a mode of perception, a way of looking at experience. It adds nothing to and takes nothing away from the raw data of physical and mental events. You look at events in the mind and the senses with no thought of whether there's anything lying behind them. This mode is called emptiness because it's empty of the presuppositions we usually add to experience to make sense of it: the stories and world views we fashion to explain who we are and the world we live in. Although these stories and views have their uses, the Buddha found that some of the more abstract questions they raise — of our true identity and the reality of the world outside — pull attention away from a direct experience of how events influence one another in the immediate present. Thus they get in the way when we try to understand and solve the problem of suffering. Some Theravādins, such as David Kalupahana, see Nagarjuna's view of emptiness as compatible with the Pali Canon. In his analysis of the Mulamadhyamikakarika, Kalupahana sees Nagarjuna's argument as rooted in the Kaccānagotta Sutta (which Nagarjuna cites by name). Kalupahana states that Nagarjuna's major goal was to discredit heterodox views of Svabhava (own nature) held by the Sarvastivadins and establish the non substantiality of all dharmas. In Theravāda, emptiness as an approach to meditation is also seen as a state in which one is "empty of disturbance." This form of meditation is one in which meditators become concentrated and focus on the absence or presence of disturbances in their minds; if they find a disturbance they notice it and allow it to drop away; this leads to deeper states of calmness.

Махаяна буддизмі

Үнді буддизміндегі бос кеңістік туралы талқылаулардың екі негізгі көзі бар: Махаяна буддизмінде Будданың сөзі деп дәстүрлі түрде қабылданатын Махаяна сутралары мен буддалық ғалымдар мен философтар құрастырған шастра әдебиеті.

Праджнапарамита сўтрлары

Праджнапарамита (Даналықтың толықтығы) сутралары барлық нәрселердің, соның ішінде дхармалардың, өз-өзінен, негізгі мәнінен немесе ішкі табиғатынан (свабхава) бос екенін, тек ойша туындаған құрылымдар екенін үйретті. Осы сутралардағы праджня (даналық, білім) ұғымы – бос екендігін терең, түсініксіз сезіну. Праджняпарамита сутралары заттардың бос екендігін түсіндіру үшін түрлі метафораларды қолданады, олар заттардың "іллюзия" (мая) және "арман" (свапна) сияқты екенін айтады. Астасахасрика Праджняпарамита, бұл сутралардың ең ертесі болуы мүмкін, былай дейді: «Егер ол бес жиынтықты иллюзия сияқты білсе, бірақ иллюзияны бір нәрсе, ал жиынтықты басқа нәрсе деп ажыратпаса; Егер көптеген нәрселер туралы ойдан арылса, тыныштықта жүрсе – осы оның даналықты тәжірибесі, ең жоғары толықтық». Ваджраччхедика Праджняпарамита сутрасы барлық шартты нәрселерді қалай қарастыру керектігін сипаттау үшін мынадай теңеулерді қосады: көпіршік, көлеңке, жұмбақ немесе шаңқай. Осы сутралардың көзқарасы бойынша, біз нақты және бөлек нысандардың әлемін қабылдағанымен, осы нысандар өздеріне таңылған атауларынан бос. Сондықтан олар алдаушы және арманға ұқсайды. «Даналықтың толықтығы» мәтіндері ешбір нәрсенің түпкілікті, қандай да бір негізгі жолмен бар екенін табу мүмкін емес екенін үнемі қайталайды. Бұл тіпті буддалық ең жоғары ұғымдарға да (бодхисаттвалар, бодхичитта және тіпті праджняның өзіне) қатысты. Тіпті нирвананың өзі бос, арман немесе сиқырлы иллюзия сияқты. Белгілі бір үзіндіде, кейінірек бірақ ықпалды Праджняпарамита мәтіні – «Жүрек сутрасы», бес скандханың (бес сезім, сана және төрт асыл шындықпен бірге) «бос» (шунья) екені тікелей айтылады. Праджняпарамита сутраларында бос екендігі туралы білім, яғни праджняпарамита, бодхисаттваның негізгі қасиеті екені айтылады, ол өзге дхармада (құбылыста) тұрмай, бос орынға тұрады. Осы даналықты тәжірибелеген бодхисаттвалардың «ұстамау» (апаригрихита) және ешбір нәрсені ұғып алмау (анупалабдхи), жетіспеушілік (апрапти), бекініп қалмау (анабинивеша) және ешқандай белгілерге (нимитта, саналық әсерлерге) сүйенбеу сияқты қасиеттері бар екені айтылады. Бодхисаттвалар бос екендігінің негізсіздігінен туындайтын қорқыныштан да бос екені айтылады, бұл басқаларды оңай қорқыта алады.

The Prajñāpāramitā (Perfection of Wisdom) Sutras taught that all entities, including dharmas, are empty of self, essential core, or intrinsic nature (svabhava), being only conceptual existents or constructs. The notion of prajña (wisdom, knowledge) presented in these sutras is a deep non conceptual understanding of emptiness. The Prajñāpāramitā sutras also use various metaphors to explain the nature of things as emptiness, stating that things are like "illusions" (māyā) and "dreams" (svapna). The Astasahasrika Prajñaparamita, possibly the earliest of these sutras, states:<blockquote>If he knows the five aggregates as like an illusion, But makes not illusion one thing, and the aggregates another; If, freed from the notion of multiple things, he courses in peace— Then that is his practice of wisdom, the highest perfection. The Vajracchedikā Prajñāpāramitā Sūtra adds the following similes to describe how all conditioned things are to be contemplated: like a bubble, a shadow, like dew or a flash of lightning. In the worldview of these sutras, though we perceive a world of concrete and discrete objects, these objects are "empty" of the identity imputed by their designated labels. In that sense, they are deceptive and like an illusion. The Perfection of Wisdom texts constantly repeat that nothing can be found to ultimately exist in some fundamental way. This applies even to the highest Buddhist concepts (bodhisattvas, bodhicitta, and even prajña itself). Even nirvana itself is said to be empty and like a dream or magical illusion. In a famous passage, the Heart sutra, a later but influential Prajñāpāramitā text, directly states that the five skandhas (along with the five senses, the mind, and the four noble truths) are said to be "empty" (sunya):In the Prajñāpāramitā sutras the knowledge of emptiness, i. e. prajñāpāramitā is said to be the fundamental virtue of the bodhisattva, who is said to stand on emptiness by not standing ( stha) on any other dharma (phenomena). Bodhisattvas who practice this perfection of wisdom are said to have several qualities such as the "not taking up" (aparigṛhīta) and non apprehension (anupalabdhi) of anything, non attainment (aprapti), not settling down (anabhinivesa) and not relying on any signs (nimitta, mental impressions). Bodhisattvas are also said to be free of fear in the face of the ontological groundlessness of the emptiness doctrine which can easily shock others.

Мадхьямака мектебі

Мадхьямака – босдықты талдауға бағытталған Махаяна буддалық философиялық мектеп, сондықтан ол śūnyatavāda деп те белгілі. Бұл мектепті дәстүрлі түрде Үндістанның будда философы Нагарджуна құрған деп есептеледі. Нагарджунаның мақсаты Абхидхарманың кейбір мектептерінің және индуизмнің Ньяя мектебінің эссенциализмін жоққа шығару болды. Оның ең танымал еңбегі – "Муламадхьямакакарика" (ММК), онда ол барлық нәрсенің мәнсіздігін көрсету үшін редукция аргументтерін (Скт: прасанга) қолданды. Нагарджуна дхармалардың бостандығын олардың тәуелді пайда болуымен теңестірді, сондықтан олар тұрақты заттан немесе бастапқы, елеулі өмірден (свабхава) айырылды. Нагарджуна ММК-да былай деп жазады: "Біз шартты пайда болу – ол бостандық. Бұл – белгілі бір нәрсеге байланысты жай ғана белгіленуі, және ол – орта жол. (24.18) Еш нәрсе бір нәрсеге байланысты болмай пайда болғандықтан, бос емес ештеңе жоқ. (24.19) Нагарджунаның Мадхьямакасында айтылғандай, заттардың табиғаты шын мәнінде болмысы жоқ немесе өз болмысы жоқ (нихсвабхава), барлық заттар жай ғана тұжырымдамалық конструкциялар (праджняптиматра), өйткені олар жай ғана себептері мен жағдайларының уақытша жиынтығы. Осыған байланысты Мадхьямака Нихсвабхававада деп те аталады. Бұл себеп-салдарлық қағидасына да қатысты, өйткені барлық нәрсе тәуелді түрде пайда болады. Егер адам бұған бейхабар болса, онда заттар пайда болып, бір уақытқа созылып, кейін жойылып кетеді. Шын мәнінде, тәуелді түрде пайда болған құбылыстар пайда болмайды немесе олар өздігінен бар құбылыстар ретінде қалады, бірақ олар әлі де тұжырымдамалық конструкциялардың ағыны ретінде пайда болады. Мұламадхьямакариканың 21-тарауында осыған негізделген ой-пікірлер келтірілген. Кез келген тұрақты маңызды табиғат тәуелді пайда болу процесін немесе кез келген пайда болуды болдырмайды. Себебі, дүниеде ешбір өзгеріссіз әрқашан да болған және бола береді. Нагарджуна үшін бостандыққа жетуге мүмкіндік беретін негізгі түсінік – бостандықтың түбі бостандық екенін түсіну, өйткені ол – білімсіздікті жою. Мадхьямаканы қалай түсіндіру керектігі және оның нигилистік екендігі туралы ежелгі Үндістанда да, қазіргі заманғы ғылымда да маңызды пікірталас болды (Мадхьямака ойшылдары бұл талапты қатаң түрде жоққа шығарды). Ф. Щербацкой сияқты кейбір ғалымдар да Нагарджуна сипаттаған бостандықты буддалық трансценденттік абсолют ретінде түсіндірді, ал Дэвид Калупахана сияқты басқа ғалымдар бұл түсіндірмені қате деп санайды. Пол Уильямстың айтуынша, Нагарджуна бостықты түпкілікті ақиқатпен байланыстырады, бірақ оның бостық туралы түсінігі абсолюттік емес, бұл әлемдегі заттар мен оқиғалардың дәстүрлі шындықтарына қатысты шынайы болмыстың болмауы. Нагарджуна үшін құбылыстар әлемі шектелген ақиқат (самвртисатья) болып табылады және ол шын мәнінде ең жоғары шындықта (парамартхасатья) жоқ, бірақ оның бостандыққа жету үшін өз пайдасы бар дәстүрлі шындық түрі бар. Бұл шектелген ақиқатқа барлық нәрсе кіреді, соның ішінде Будданың өзі, ілімдері (Дхарма), азаттық және тіпті Нагарджунаның жеке дәлелдері. Конвенцияның маңыздылығын жоққа шығармайтын екі шындықтың бұл схемасы оған нигилизм айыбынан өзін қорғауға мүмкіндік берді. Философиялық еңбегінің арқасында Нагарджунаны кейбір қазіргі заманғы түсіндірушілер Вайбхасика сияқты мектептердің абсолютистік метафизикалық үрдістерінің әсеріне ұшыраған Будданың Ортаңғы жолын қалпына келтірген деп санайды. Нагарджуна өзінің босдық философиясы көзқарас емес екенін, және ол шын мәнінде ешқандай позиция немесе тезис қабылдамаған, өйткені бұл тек жабысудың басқа түрі болады деп айтуымен танымал. "Виграхьявартани" еңбегінде Нагарджуна дәлелдеуге ешқандай тезисі (пратижнасы) жоқ екенін ашық айтады. Бұл идея кейінгі мадхьямака философтарының пікірталасының негізгі нүктесіне айналады. Нагарджунадан кейін оның шәкірті Ариядева (б.з. 3-ғасыры) Нагарджунаның жүйесін түсіндіріп, кеңейтті. Нагарджунаның ықпалды түсіндірмешісі Буддхапалита (470–550) болды, ол Нагарджунаның шығармаларына "прасангика" әдісін дамытты деп түсіндірілді, бұл Мадхьямаканың эссенциализмді сынға алуы тек абсурдтық аргументтерді азайту арқылы жасалады деп айтады. Нагарджуна сияқты, Буддхапалита өзінің қандай да бір оң ұстанымын алға қоюдың орнына, тек қана барлық философиялық ұстанымдардың қалай ұстануға болмайтынын және оң тезис ұсынбай, өзіне-өзі қарама-қайшы екенін көрсетуге тырысады. Буддхапалитаны көбінесе Дигнага сияқты үнділік логиктердің праманаға негізделген эпистемологиясын қолданып, логикалық аргументтерді қолдануды жақтаған Бхававивека (шамамен 500 – шамамен 578) еңбектерімен салыстырады. Бхававивека Мадхьямикалар өздерінің оң аргументтерін алға қоя алатынын, тек басқалардың аргументтерін сынамай, vitaṇḍā (шабуыл) деп аталатын тактиканы қолданудың үнді философиялық айналымдарында жаман формада екенін айтты. Ол Мадхьямаканың ұстанымы құбылыстардың ішкі табиғаты жоқ екендігін айтты.

Mādhyamaka is a Mahāyāna Buddhist school of philosophy which focuses on the analysis of emptiness, and was thus also known as śūnyatavāda. The school is traditionally seen as being founded by the Indian Buddhist philosopher Nāgārjuna. Nāgārjuna's goal was to refute the essentialism of certain Abhidharma schools and the Hindu Nyaya school. His best known work is the Mūlamadhyamakakārikā (MMK), in which he used reductio arguments (Skt: prasanga) to show the non substantiality of everything. Nāgārjuna equated the emptiness of dharmas with their dependent origination, and thus with their being devoid any permanent substance or primary, substantial existence (svabhava). Nāgārjuna writes in the MMK:We state that conditioned origination is emptiness. It is mere designation depending on something, and it is the middle path. (24.18) Since nothing has arisen without depending on something, there is nothing that is not empty. (24.19) Nāgārjuna's Mādhyamaka states that since things have the nature of lacking true existence or own being (niḥsvabhāva), all things are mere conceptual constructs (prajñaptimatra) because they are just impermanent collections of causes and conditions. Because of this, Mādhyamaka is also known as Niḥsvabhāvavāda. This also applies to the principle of causality itself, since everything is dependently originated. If one is unaware of this, things may seem to arise as existents, remain for a time and then subsequently perish. In reality, dependently originated phenomena do not arise or remain as inherently existent phenomena and yet they still appear as a flow of conceptual constructs. refn|group=note|Chapter 21 of the Mūlamadhyamakakārikā goes into the reasoning behind this. Any enduring essential nature would prevent the process of dependent origination, or any kind of origination at all. For things would simply always have been, and will always continue to be, without any change. For Nāgārjuna, the realization of emptiness is a key understanding which allows one to reach liberation because it is nothing but the elimination of ignorance. There has been significant debate, both in ancient India and in modern scholarship, as to how to interpret Mādhyamaka and whether it is nihilistic (a claim that Mādhyamaka thinkers vehemently denied). Some scholars like F. Shcherbatskoy have also interpreted emptiness as described by Nāgārjuna as a Buddhist transcendental absolute, while other scholars such as David Kalupahana consider this interpretation to be a mistake. According to Paul Williams, Nāgārjuna associates emptiness with the ultimate truth but his conception of emptiness is not some kind of Absolute, but rather it is the very absence of true existence with regards to the conventional reality of things and events in the world. For Nāgārjuna the phenomenal world is the limited truth (samvrtisatya) and does not really exist in the highest reality (paramarthasatya) and yet it has a kind of conventional reality which has its uses for reaching liberation. This limited truth includes everything, including the Buddha himself, the teachings (Dharma), liberation and even Nāgārjuna's own arguments. This two truth schema which did not deny the importance of convention allowed him to defend himself against charges of nihilism. Because of his philosophical work, Nāgārjuna is seen by some modern interpreters as restoring the Middle Way of the Buddha, which had become influenced by absolutist metaphysical tendencies of schools like the Vaibhasika. Nāgārjuna is also famous for arguing that his philosophy of emptiness was not a view, and that he in fact did not take any position or thesis whatsoever since this would just be another form of clinging. In his Vigrahavyavartani Nāgārjuna outright states that he has no thesis (pratijña) to prove. This idea would become a central point of debate for later Mādhyamaka philosophers. After Nāgārjuna, his pupil Āryadeva (3rd century CE) commented on and expanded Nāgārjuna's system. An influential commentator on Nāgārjuna was Buddhapālita (470–550) who has been interpreted as developing the 'prāsaṅgika' approach to Nāgārjuna's works, which argues that Madhyamaka critiques of essentialism are done only through reductio ad absurdum arguments. Like Nāgārjuna, instead of putting forth any positive position of his own, Buddhapālita merely seeks to show how all philosophical positions are untenable and self contradictory without putting forth a positive thesis. Buddhapālita is often contrasted with the works of Bhāvaviveka (c. 500 – c. 578), who argued for the use of logical arguments using the pramana based epistemology of Indian logicians like Dignāga. Bhāvaviveka argued that Madhyamika's could put forth positive arguments of one's own, instead of just criticizing others' arguments, a tactic called vitaṇḍā (attacking) which was seen in bad form in Indian philosophical circles. He argued that the position of a Mādhyamaka was simply that phenomena are devoid of inherent nature.