Кіріспе

Құс түрі Аққұйрықты бүркіт (Haliaeetus albicilla), кейде «теңіз бүркіті» деп аталады, Еуразияның қоңыржай аймақтарында кең таралған ірі жыртқыш құс. Барлық бүркіттер сияқты, ол Accipitridae (немесе accipitrids) тұқымдасының мүшесі, оған шұңқырлар, қайыңдар және қарғалар сияқты басқа күндізгі жыртқыштар да кіреді. Теңіз бүркіті деп аталатын Haliaeetus туысының он бір түрінің бірі, оны аққұйрықты теңіз бүркіті деп те атайды. Кейде ол ern немесе erne (көздердің жазылуына байланысты), сұр теңіз бүркіті және Еуразиялық теңіз бүркіті деп те аталады. Олар кең аумақта таралған, қазіргі кезде Гренландия мен Исландияның батысында, Хоккайдоның шығысында, Жапонияда көбейеді. Адам қызметіне байланысты, олар көбінесе сирек және ұялайтын түр ретінде шашырап орналасқан, себебі олардың мекендеу орындары өзгеруде және ылғалды жерлер жойылған, сондай-ақ 1800 жылдардың басынан бастап Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін жүз жылға жуық адамдар тарапынан жүйелі қуғын-сүргінге ұшырады, одан кейін адам жасаған әр түрлі химиялық пестицидтер мен органикалық қосылыстардан ұялаудың сәтсіздігіне әкелген уланулар мен эпидемиялар болды, бұл бүркіттерге 1950 жылдан бері қауіп төндіріп келеді және осы күнгі күні де алаңдаушылық тудырады. Осы себепті аққұйрықты бүркіт бірнеше елде жойылу қаупі төнген немесе жойылған деп есептелді. Алайда, кейбір популяциялар үкіметтік қорғаудың және табиғатты қорғаушылар мен табиғаттанушылардың мекендеу орындары мен ұялау орындарын қорғауының арқасында, браконьерлік пен пестицидтерді пайдалануды ішінара реттеу, сондай-ақ олардың бұрынғы ареалдарының бөліктеріне мұқият қайта енгізу арқасында жақсы қалпына келді. Аққұйрықты бүркіт әдетте жылдың көп бөлігін үлкен ашық су көлеміне жақын өткізеді, оның ішінде жағалаудағы тұзды су аймақтары мен ішкі тұщы су көлдері, ылғалды жерлер, батпақтар мен өзендер кіреді. Олар ұя салу үшін ескі өскен ағаштарды немесе кең теңіз жартастарын қажет етеді. Haliaeetus туысын 1809 жылы француз натуралисі Мари Жюль Сезар Савиньи «Description de l'Égypte» еңбегінде таныстырды. Haliaeetus атауы нео-латын тілінде «теңіз бүркіті» дегенді білдіреді, ол ежелгі грек тілінен алынған «hali», «теңіз» және «aetos», «бүркіт» сөздерінен құралған. Albicilla атауы «аққұйрықты» дегенді білдіреді, нео-латын тіліндегі «albi», «ақ» және «cilla», «құйрық» сөздерінен шыққан. Ағылшын-саксон тіліндегі erne сөзі «ұшушы» дегенді білдіреді, ол швед тіліндегі örn және фин тіліндегі aarni сөздерімен байланысты. Бұлардан басқа, Азияның солтүстігінде таралған Ichthyophaga түрінің өкілдерінен өзге, Соломон аралдарындағы Санфордтың теңіз бүркіті (Haliaeetus sanfordi) ең ерекше Haliaeetus болып табылады, ол ересекке дейін қызыл қоңыр түсті қанаттарын сақтайды (бұл әсіресе ақбелді теңіз бүркітінің жасөспірімдеріне ұқсайды, бұл жақын туысқан түр), басқа түрлердегі жасөспірімдерге қарағанда, сондай-ақ ол көбінесе балық пен су құстарына қарағанда құстар мен сүтқоректілермен қоректенеді. Haliaeetus туысынан басқа, қазіргі заманғы акципитридтердің басқа топтары, мильвинді желкендер мен Ескі әлемнің бүркіттерінен басқа, морфологиялық және өмірлік сипаттамаларын кеңінен бөлісетін осы кіші тұқымдастардың заманауи түрлеріне негізделген, олар теңіз бүркіттерімен тығыз байланысты болып көрінеді: Браминдік желкен (Haliastur indus) (тарихи кейде «қызыл арқалы теңіз бүркіті» деп аталады) және пальма жаңғағы бүркіті (Gypohierax angolensis) (бір кезде кеңінен «балық бүркіті» деп аталатын). Бұл түрлердің теңіз бүркіттерімен қарым-қатынасы олардың генетикалық реттілігімен ішінара расталады. Акципиттер, гариерлер, ән шырқаған шоқпарлар және бутеониндер сияқты қазіргі заманғы акципитридтердің басқа топтары да теңіз бүркіттерімен қандай да бір жолмен байланысты, бірақ алыста болса да. Олардың туыстарынан ерекшелігі - «арқалар» деп аталатын басқа түрлердің көпшілігі, соның ішінде аяқкиімді бүркіттер мен жылан және жылан бүркіттері. Аққұйрықты бүркіт өзі аққалпақ бүркітпен бір түрді құрайды. Олар басқа теңіз бүркіттерінен ерте миоценнің басында (шамамен 10 млн жыл бұрын) алыстап кетті, мүмкін (егер ең көне қазба деректері осы туысқа дұрыс жатса) ерте немесе орта олигоценде, шамамен 28 млн жыл бұрын. Митохондриялық ДНК-ның генетикалық зерттеулері осы ойға сәйкес келеді. Гренландиялық аққұйрықты бүркіттер (H. a. groenlandicus ретінде ұсынылады) эволюциялық уақыт шкалаларында салыстырмалы түрде жақында құрылған популяцияны құрайды, ол әлі де көптеген бірегей генетикалық сипаттамаларды жинақтаған жоқ және тұқымдық түрдің ерекшелігін қатаң түрде орындамауы мүмкін. Алайда, халық демографиялық тұрғыдан оқшауланған және арнайы қорғауға лайық. Бұрын шығыс тұқымдық түрі (H. a. brooksi) де ұсынылған, бірақ оның түсі мен мөлшерінің айырмашылығынан басқа оны қолдайтын дәлелдер аз. Басқа теңіз бүркіттері сияқты, олардың бірі ақ бас (аққалпақ бүркіт) және екіншісі қоңыр бас (аққұйрықты бүркіт) болып табылады. Олар, әдетте, Солтүстік Тынық мұхитында таралып, Еуразияға батысқа, Солтүстік Америкаға шығысқа қарай тараған. Үшінші ірі солтүстік түрі сияқты, Стеллердің теңіз бүркіті (Haliaeetus pelagicus) ересектерінің аяқтары, тұмсығы және көздері сары болады. Басқа да бір түр, аққұйрықты, аққалпақ және Стеллердің теңіз бүркіттерінің арасындағы және Ichthyophaga түрінің балықшы бүркіттерінің арасындағы аралық түр болып саналатын Палластың балықшы бүркіті (Haliaeetus leucoryphus), өмір сүру салты бойынша үш солтүстік түрге қарағанда судан алыс және биік тауларда мекендейді. Теңіз бүркіттерінің ұқсас диеталық және ұялау әдеттеріне байланысты, олардың таралуы көбінесе аллопатриялық болып келеді, өйткені олардың арасындағы бәсекелестік жоғары болуы мүмкін. Мауи аралындағы лава үңгірінен табылған шамамен 3500 жылдық теңіз бүркітінің қаңқасынан ДНК алынды. Филогенетикалық талдаулар Гавайи бүркітінің қазіргі аққұйрықты бүркіттерге ең жақын туысқандық mtDNA желісін құрайтынын көрсетті (>3% айырмашылық). Қазбаларды калибрлеу негізінде, Гавайи mtDNA желісі орта плейстоценде таралып кеткен болуы мүмкін. Осылайша, морфологиялық жағынан туысқандарынан айқын ерекшеленбесе де, Гавайи бүркіті 100 000 жылдан астам уақыт бойы Гавайи архипелагында оқшауланған, тұрақты түр болған және ол жерде ең ірі құрлықтағы жыртқыш болған. Оның жойылу себептері белгісіз.

Өлшемі

Аққұйрықты бүркіт – қазіргі кездегі ең ірі жыртқыш құстардың бірі. Ол Еуропада кездесетін онға жуық бүркіт түрінің ішіндегі ең ірісі және таралу аймағындағы ең үлкен бүркіт, Ресейдің Солтүстік-Шығысын және (қыс айларында) Жапонияның Хоккайдо аймағын есептемегенде, Стеллер теңіз бүркітімен (Haliaeetus pelagicus) бірге тіршілік етеді. Аққұйрықты бүркіт кейде әлемдегі төртінші ірі бүркіт деп саналады және орташа салмағы бойынша әлемдегі төртінші ең ауыр бүркіт болып табылады. Орташа көлемдері одан да үлкен деп танылған жалғыз бүркіт түрлері – Стеллер теңіз бүркіті (Haliaeetus pelagicus), гарпия бүркіті (Harpia harpyja) және филиппин бүркіті (Pithecophaga jefferyi). Аққұйрықты бүркіттің жалпы ұзындығы әртүрлі болуы мүмкін, ал қанаттарының еңілігі орташа есеппен құрайды. Бұл түрдің қанаттарының еңілігі тірі бүркіттердің арасында ең үлкен болуы мүмкін, бірақ Стеллер теңіз бүркіті де оған бәсекелесе алады. Норвегияда жасалған зерттеуде бес ата аққұйрықты бүркіттің орташа салмағы анықталды, ал сегіз аналықтың орташа салмағы құрады. Басқа зерттеуде, шығу тегі белгісіз жабайы құстардың арасында бес атаның орташа салмағы және жеті ананың орташа салмағы тіркелді. Аққұйрықты бүркіт пен ақбас бүркіттің дене массасы мен мөлшерін салыстырғанда, аққұйрықты бүркіт ақбас бүркітке қарағанда сәл ірілеу болады, ал саңырауқұлағы мен тырнақтарының мөлшері де аздап үлкен болуы мүмкін, бірақ бұл көрсеткіштер екі түрдің арасында шамалы ғана өзгешеліктерді көрсетеді. Аққұйрықты бүркіттің қанаттарының ұзындығы мен орташа қанат еңілігі ақбас бүркітке қарағанда айтарлықтай үлкен, бірақ ақбас бүркіттің құйрығы әдетте ұзын болады, нәтижесінде жалпы ұзындығы аққұйрықты бүркітке қарағанда үлкен, ал табан ұзындығы да үлкен. Мөлшердегі айырмашылықтар көбінесе географиялық белгіге байланысты болады және қанат, құйрық, табан ұзындығы немесе дене массасы сияқты стандартты өлшемдермен анықталады, ал қанат еңілігі немесе жалпы ұзындығы емес. Көптеген кең таралған жануарларға тәндей, аққұйрықты бүркіт те Бергманның ережесіне сәйкес келеді, яғни солтүстікке қарай орналасқан құстар экваторға жақын орналасқандарға қарағанда ірілеу болады. Орташа мөлшері батыстан шығысқа қарай да төмендейді. Ең үлкен аққұйрықты бүркіттер Гренландияда кездеседі, олар Ирландия, Шотландия және Скандинавиядағыларға қарағанда сәл ірілеу, ал Орталық Еуропадан табылғандардан, әсіресе қанат ауданы бойынша, айтарлықтай үлкен. Көбейетін аймақтың оңтүстік бөлігіндегілер, мысалы Кіші Азия (негізінен Түркия), Оңтүстік Қазақстан және Корея шығанағы, ең кішкентай денелі популяция болып көрінеді, бірақ олардың өлшемдері мен салмағы туралы мәліметтер шектеулі. Сонымен қатар, Гренландиядағы толық бой жеткен бүркіттердің салмағы белгісіз. Аққұйрықты бүркітте дене массасы әдетте аналықтарда бастап, еркектерде аздап төмендеп, аналықтарда қайта жоғарылайды. Әйелдердің салмағы әдетте еркектерге қарағанда ауыр болады. Аққұйрықты бүркіттердің орташа дене массасы шамамен құрайды. Орташа есеппен, Стеллер теңіз бүркітінің аналығы аққұйрықты бүркіттің аналығынан шамамен 25%-ға ауыр, ал Еуропалық алтын бүркітінің орташа салмағы Еуропалық аққұйрықты бүркітке қарағанда 11-12%-ға төмен, ал ақбас бүркітінің салмағы аққұйрықты бүркітке қарағанда шамамен 10%-ға төмен.

Стандартты өлшемдер мен жыныстық диморфизм

Құстардың жынысын анықтаудың ең сенімді әдісі – табан ені мен тереңдігі, сондай-ақ тұмсық тереңдігі, бірақ бұл өлшемдер жиі жасалмайды. Кейбір жағдайларда, аналықтар 25%-ға салмақтырақ және сызықтық өлшемдері бойынша 15%-ға ірірек болуы мүмкін, алайда, екі жыныс арасындағы айырмашылық стандартты өлшемдерде сирек осы деңгейде болады. Тұмсықтың ашық бөлігі, барлық Haliaeetus түрлері сияқты, әдетте үлкен келеді, орташа ұзындығы – , ал орташасы – . Ақбас бүркітінің тұмсығының орташа ұзындығы одан сәл қысқа. Дегенмен, Аляскадағы ірі ақбас бүркіттеріндегі тұмсықтың орташа ұзындығы басқа ақбас бүркіттерінен және көптеген аққұйрықты бүркіттерден айтарлықтай ұзын, тіпті Стеллер теңіз бүркітінің өте ірі тұмсығының ұзындығымен (бірақ, мүмкін, енімен емес) салыстырылуы мүмкін. Барлық жастағы аққұйрықты бүркіттер әдетте ашық бұтақтарда, таста немесе басқа да ыңғайлы жерлерде тік отырады, бірақ жерде немесе басқа тегіс беттерде көлденең отыруға бейім. Олардың кең тұмсығы салыстырмалы түрде биік тұмсыққа ие, бұл, әсіресе Aquila бүркіттерімен салыстырғанда, тар және биік тәжді бет пішінін қалыптастыруға көмектеседі. Мойны кейде ақбас бүркітіне қарағанда ерекше ұзын болып көрінеді, бұл денесіне бүркіт сияқты көрініс береді. Құйрығы салыстырмалы түрде қысқа, ал кейбір ересектерде оның денесіне қатысты тым қысқа немесе сәл үшбұрышты болып көрінуі мүмкін. Барлық жастағылардың тібіктері жақсы қауырсынмен жабылған, ал табандары жалаңаш. Ұшу кезінде қанаттары өте кең және терең бөлінген, әдетте кем дегенде алты қанаты көрінеді. Жастардың құйрықтары ересектерге қарағанда ұзын, бұл ұшып бара жатқанда одан да анық байқалады, кейде қанаттың екінші қабаттарында қауырсынның сәл дөңгелек бөлігі көрінеді. Бұл түр көбінесе қанаттарын жайпап ұшады, кейде осы мөлшердегі құсқа қарағанда қанат соққылары өте жылдам болады, бірақ олар кейде сырғанаумен араласады. Алшақтан қарағанда, бұл ұшу стилі үлкен қоңыр тұруқұстың ұшуын еске түсіруі мүмкін. Ұшу кезінде қанаттары жазық немесе ұшында сәл көтерілген болады, ал аққұйрықты бүркіт кеңінен ұшуымен белгілі. Бұл түр қанатымен өте маневрлі болуы мүмкін, әдетте әуеде көрсетілімдер жасағанда немесе басқа құстармен шайқасқанда. Бұл бүркіттер екі қанатын жартылай немесе бір қанатын толық жауып маневр жасай алады.

Әндіктер

Аққұйрықты бүркіт көбейтін маусымда дауысты жыртқыш құс саналады, бірақ кейбір авторлар оның даусының "құстың мөлшеріне шаққанда қатты да, әсерлі де емес" екенін айтады.

Сәйкестендіру

Көзге көрінетін болса, ересек аққұйрықты бүркітті басқа құстан ажырату қиын емес. Олардың таралған жерлерінде, тек шығыс шекарасында ғана толық ақ құйрығы бар, басқа бүркіттер жоқ. Олардың туыстары – ақбас бүркіт және Стеллер теңіз бүркіті, олардың барлық өзге де қауырсындық белгілерінен өзгеше. Паллас балық бүркітінің жас құстарында қанат астында ақшыл реңді белгілер анық көрінеді. Ұшқанда немесе қонғанда, Паллас балық бүркіті әдетте аққұйрықты бүркіттен кішірек және жұқа болып келеді, сондай-ақ ұзын және әртүрлі белгіленген құйрығы бар. Барлық жастағы аққұйрықты бүркіттің түсі Паллас балық бүркітіне қарағанда сәл қараңғырақ және қоңырлау болады. Паллас балық бүркітінің денесі жасөспірімдерде қоңыр түсті, жасөспірімдерде және ірі түрлердің жартылай ересектерінде көрінетіндей қауырсын шеттері жоқ. Ересек Паллас балық бүркіті бірден ерекше қызыл түсті, бірақ шектеулі, бірақ анық ақшыл бастың реңімен ерекшеленеді. Жастар ақбас бүркіттер Алеут аралдарында (аққұйрықты бүркіт бұрын 30 жыл бұрын көбейген) және Аляскада аққұйрықты бүркіттердің шалқығандарын кездестіруі мүмкін. Ақбас және аққұйрықты бүркіттердің жастары бір-біріне ұқсас, бірақ ақбастың мойны қысқа, құйрығы салыстырмалы түрде ұзын және төртбұрышты, ал қанаттары сәл тар. Түсі бойынша, жас ақбас бүркіті аққұйрықты бүркіттің жастары сияқты қараңғы немесе тіпті қоңыр, бірақ төменгі жағында, әсіресе қанат астында, көбінесе кеңірек ақшыл дақтар болады. Стеллер теңіз бүркіті әдетте айқын түрде ірі және ұзын құйрықты, жерде тұрғанда немесе қонғанда бойы биік және салмақты көрінеді. Стеллердің жас бүркіттерінің қанатының пішіні ерекше (шамамен ескек пішіндес) және анағұрлым ірі және ашық түсті, тіпті жас бүркіттерде сары түсті мундштуктары бар, ақбас және аққұйрықты бүркіттерден өзгеше. Жастар Стеллер теңіз бүркітінің түсі жас аққұйрықты бүркіттерге қарағанда қараңғырақ, денесінде ақшыл түс аз, бірақ, керісінше, қанат асты жас ақбас бүркіттері сияқты ақ түсті болуы мүмкін (жас аққұйрықты бүркіттерден өзгеше), бірақ басқа үлгіде. Үш ірі солтүстік теңіз бүркітінің даму кезеңдерінде құйрықтың түсі ұқсас, бірақ пішіні ерекше, әсіресе Стеллердің кең клиноидті пішіні. Алтын бүркіт әдетте аққұйрықты бүркіттен сәл кішірек көрінеді және ұшу кезінде көбірек серпінді болады, бұл әдетте айқын диэдрмен жасалады. Қонғанда, алтын бүркіт аққұйрықты бүркітке қарағанда сұлу және тығыз көрінеді, көбінесе қоңыр түстің бай реңінде болады. Алтын бүркіттің мойны қысқа, басы мен мундштугі кішкентай, ал құйрығы ұзын және төртбұрышты. Жастардың ақ қанатты жақтары алтын бүркіттерде жас аққұйрықты бүркіттерден өзгеше таралады. ), Солтүстік және Батыс Исландия, Англияның кейбір аудандарында (2019 жылы қайта орнатылған), Ирландия және Шотландиядағы, әсіресе қорғалған жағалау аймақтарындағы қайта енгізілген популяциялар. Еуропа құрлығында бұл аймақ кеңейіп жатыр, Еуропаның ең ірі популяциясы Норвегияның жағалауында (кеңінен), солтүстік және оңтүстік-батыс Финляндияда, шығыс Швецияда, Данияда, Чехияда, шығыс Балтық елдерінің көп бөлігінде, Украинаның таулы емес аймақтарында, шығыс Словенияда, орталық және оңтүстік Венгрияда (және оған іргелес солтүстік-шығыс Хорватияда), Грецияда, Румыния мен Болгарияның Дунай бөліктерінде Қара теңізге және батыс және шығыс Молдавияға дейін. Құс 2006 жылы Нидерландыға оралды, ал 2020 жылы көбейген жұптардың саны 20-ға жетті. Ол Фарер аралдарында 17 ғасырға дейін көбейген болуы мүмкін, бірақ дәлелдер жетіспейді; 1800 жылдан бері архипелагтан аққұйрықты бүркіттердің он шақты ғана тіркелуі бар. Анатолияда ол Түркия мен Грузияның сирек және кішкентай қалталарында ғана көбейеді, бұл аймақта 30-дан аз көбейтін жұптар болуы мүмкін. Олар Қазақстан аумағында тұрақты емес, елдің оңтүстік бөлігінің Арал теңізінен басталып, солтүстік-батысқа қарай созылатын жолақта қоныстанады (бірақ, белгілі болғандай, Каспий теңізі жағалауының қазақ бөлігінде көбеймейді). Олардың солтүстік шекарасы Ресейде Обь өзеніне дейін, Енисей өзенінің сағасында 70 градус солтүстікке дейін, Гыда және Ямал түбегінде, Колыма, Индигирка және Лена өзендеріне дейін 72 градустан солтүстікке дейін, тіпті Таймыр түбегінде 75 градус солтүстікке дейін жетеді. Олар Ақ теңіздің айналасында көптеп кездеседі, тіпті жергілікті жерлерде ең көп таралған жыртқыш құс болып табылады және жағалауларда да, ішкі көлдерде де кездеседі, бірақ суық ауа райының салдарынан көбею деңгейі төмен. Ресейден көбеюші популяциялар Солтүстік Монғолияның, Қытайдың ең солтүстік-батыс бөлігінің және Солтүстік Кореяның солтүстігіне біршама таралады. Аққұйрықты бүркіт Сахалин аралында, Курил аралдарында және Жапонияның ең солтүстік аралы – Хоккайдода да көбейеді. Нидерландының көп бөлігінде анықталған қысқы популяция бар, тіпті солтүстік жағалау аймақтарында сирек кездесетін заманауи көбею де бар. Батыс Германияда Солтүстік Рейн-Вестфалиядан Боннға дейін, сондай-ақ Германияның ең солтүстік бөлігінде қысқы популяция белгілі. Еуропада басқа да орнатылған қысқы аймақтар Италияның орталық-батысында, Солтүстік Австрияда, Оңтүстік Словакияда және Солтүстік Венгрияда, сондай-ақ Оңтүстік-Шығыс Еуропаның қорғалған қалталарында, солтүстік және шығыста көбейетін аймақтардан басқа орналасқан. Орталық және Оңтүстік Қытайда, Солтүстік-Шығыс Мьянмаға және Қытайдың Солтүстік-Шығысында кеңірек және үнемі қысқы құстардың шашыраңқы қалталары бар. Жапонияда және Кореяның оңтүстігінде де көптеген құстар қыстайды, тіпті Хонсюге дейін. 1970-жылдардың соңында – 1980-жылдардың басында Аляскадағы Атту аралында аққұйрықты бүркіттер көбейді (1984 жылға дейін, соңғы әрекеттер тіркелгенге дейін), бірақ жастар сәтті ұшып кеткені белгісіз болды.

Тіршілік ету ортасы

Аққұйрықты бүркіттер әртүрлі ортада кездеседі, бірақ көбінесе сумен тығыз байланысты және әдетте жазық жерлерде таралған. Көптеген аймақтарда аққұйрықты бүркіттер ұя салу үшін әдетте жартастар мен орманды жерлердің арасында еркін ауыса алады, ал олардың мекендеу ортасының орталық бөлігі осы екі жерде орналасады. Кейбір аймақтарда, мысалы Жапонияда, бұл түр адамның балық аулау қызметі белсенді аймақтарда кездеседі және адамның қатысуына бейімделуі мүмкін. Ішкі аймақтарда аққұйрықты бүркіттерге көбінесе оқшау орман, орманды алқаптар немесе биік, толыққан ағаштардан тұратын тоғайлар және көлдер, өзен жүйелері, батпақтар немесе кең, аз бұзылған егістік жерлер сияқты тұщы сулы ылғалды жерлерге қол жеткізу қажет. Кейбір аймақтарда аққұйрықты бүркіттер балық шаруашылықтарына, сазанды өсіретін тоғандарға және осыған ұқсас, оңай қол жетімді тамақ бар жерлерге жиі барады, бірақ олар көбінесе адамның кедергісі (әсіресе құрылыс, су спорты, қайықпен жүзу және аң аулау сияқты шулы түрлері) жиі болатын жерлерден аулақ болады. Алайда, Нидерландының кейбір аймақтарында жартылай немесе қатты бұзылған ылғалды жерлерде қыстайтын аққұйрықты бүркіттерді зерттеу көрсеткендей, мұндай жерлер бүркіттерді ұзақ мерзімге қамтамасыз ете алмайды және оларға жеке бүркіттер бір-екі күнге ғана соғып тұруы мүмкін.

Мінез-құлық

Аққұйрықты бүркіттер күнінің көп бөлігін ағаштар мен жартастарда өткізеді, сағаттап қозғалмай отыруы мүмкін. Күннің 90% дейін, әсіресе ауа райы нашар болса, отырып өткізеді. Бұл түр өзінің ареалының батыс бөлігінде көшіп-қонып жүрмейді, бүркіттер тіпті Гренландия, Исландия және Норвегия жағалауларына дейін көбейеді, қыста мүлдем қозғалмайды, бірақ кейбір жас бүркіттер таралудан кейін оңтүстікке қарай қозғалады. Жастар көбінесе көшіп-қонып, таралып, туған жерлерін ертерек, тамыз-қыркүйекте (солтүстік-батыс Еуропада) тастап кетеді және ересектерге қарағанда наурыз-сәуірде қайтып келеді. Ал Финляндия мен Швециядағы жастар оңтүстік-батысқа қарай Балтық теңізінің жағалауына қарай таралады. Финляндиядан табылган бір бүркіт Норвегияның солтүгінде, ал екіншісі Болгарияның оңтүстігінде кездескен. Ресейдің көптеген аймақтарында, Еуропаның көптеген аймақтарынан айырмашылығы, аққұйрықты бүркіттер көшіп-қонып жүреді. Ақ теңіз аймағында оңтүстікке қарай қозғалыс қыркүйекте басталады, қарашаға дейін көптеген аққұйрықты бүркіттер кетеді, бірақ жұмсақ қыста кейбір ересектер қалуы мүмкін. Ақ теңізден шыққан аққұйрықты бүркіттер Венгрия мен Италия сияқты елдерде кездесті. Ақ теңізге көктемгі көшіп-қону ақпан-наурыз айларында жүзеге асады. Аумақтық мінез-құлықтың қазіргі құстардың жартысынан астамында танылуымен қатар, әртүрлі текті барлық жыртқыштар ерекше күшті аумақтық болады, себебі отбасын тамақтандыру үшін қажетті тірі олжа (аналық және жастарды қоса) сирек кездеседі. Бұған қоса, аң аулау үшін және қауіпсіз ұя салу үшін қолайлы орта қажет. Олар салыстырмалы түрде әлеуметтік құстар болғанымен, әсіресе қыстайтын құстар мен жастар арасында, аумақтық болып табылады және ересек қауырсынды еркектердің енуі жиі күшті ұрысқа алып келеді, онда екі жауынгер де өлуі мүмкін. Кейде бұл қатал ұрыстар ұяға зақым келтіреді, өйткені ұрысып жатқан екі бүркіт бір-біріне шабуыл жасауға тырысып, құлап түседі. Әсіресе қыста (және кез келген маусымда) көптеген құстар көбінесе өліктермен қоректенеді, әдетте қол жетімді өліктерге тап болады немесе қарғалардың, бүркіттердің немесе басқа да жыртқыштардың әрекеттерін бақылайды. Ағаштардан басқа, олар аң аулау үшін жартастар, төбелер немесе биік шөптерді пайдалана алады, егер ол айналаның жақсы көрінісін қамтамасыз етсе. Аққұйрықты бүркіттер сондай-ақ сусақтардан және басқа құстардан, соның ішінде құсқарлардан, маржандардан, оспрейлерден, қарғалардан және басқа да түрлі жыртқыштардан тамақ алады. Тұтқында ұсталған аққұйрықты бүркіттердің зерттеулерінде күнделікті тамақ қажеттілігі дене салмағының шамамен 10% -ына тең екені анықталды, ал Шотландияның Рум аралындағы жартылай тұтқындалған жастар бір ретте көп мөлшерде жей алады. Бұл түрге қатысты 26 тамақ зерттеуінен, олжаның қалдықтары мен түйіршіктерінен диетаның шамамен 48,5% құстардан, 39,95% балықтардан, 9,95% сүтқоректілерден және 1,6% басқа тағамдардан тұрады. Жалпы алғанда, құстың ареалында 300-ден астам түрдің олжасы белгілі. Алайда, Гренландия аққұйрықты бүркітінің зертханалық қалдықтары мен түйіршіктерінің зерттеулерінде құстардың екі түрдегі қалдықтарында (түйіршіктер мен қалдықтар) бейімділік танытқаны анықталды, ал жергілікті зерттеулер мен ұяларды тікелей бақылау балықтарға артықшылық береді. 1979 жылғы зерттеуде Гренландиядағы 557 тағамдық үлгіде тамақтанудың 68% құстардан, ал 20% балықтардан тұратын болса, жан-жақты бақылау балықтардың негізгі тағам екенін (58%) және құстардың екіншілік тағам екенін (30%) көрсетті. Бұл зерттеуде бұл көбінесе балық сүйектері бүркіттердің ас қорыту жолдарында еріп, қалдықтарда және түйіршіктерде ештеңе қалдырмауы мүмкін екені айтылды. Кейінгі зерттеулер 1983 жылы Гренландияда балықтарға деген артықшылықтың күштірек екенін көрсетті, өйткені балық 660 үлгінің 91,8% -ын құрады. Алайда, жем-шөптің ұяға жеткізілуін тікелей бақылау әрқашан мүмкін емес. Қыс мезгілінде сүтқоректілердің жем-шөптері жергілікті азық-түлікте маңыздырақ болады, бұл Шотландияда, сондай-ақ Норвегия мен Шығыс Германияда көрсетілген. Балықтар мен құстардың арасында, ауланған көптеген олжалардың салмағы шамамен екені есептеледі. Алайда, ауланған олжалардың орташа салмағы айтарлықтай өзгеруі мүмкін. Үш зерттеуде орташа олжа салмағы Польшадағы Вигри ұлттық паркінде , Ресейдегі Рыбинск су қоймасында және Ресейдегі Волга-Кама табиғат қорығында екені көрсетілді. Осылайша, орташа олжа салмағы алтын бүркіттің орташа салмағынан сәл кем, ол әлем бойынша шамамен құрайды. Денсаулығы жақсы, ірі балықтар да ауланып желінсе, аққұйрықты бүркіттер көбінесе ауру, жараланған немесе өлі балықтарды жейді. Кейде балықтардың денесінде балық таспа құртының жұқпасы болғандықтан, олар бетіне шығады, әсіресе кейбір балықтар отбасыларында, мысалы, сазан балықтарында. Балықтар сондай-ақ электр станцияларында зақымданған, жараланған немесе өлтірілгеннен кейін, ірі балық аулау желілерінен немесе тікелей балықшылардан ауланады. Сонымен қатар, зерттеулер көрсеткендей, кішкентай балықтар ( ) сирек ауланады, өйткені олардың құндылығы төмен, дейін салмағы бар балықтар екіншілік ретінде ауланады, ал ең көп пайдасы бар балықтар ауланады. Ауланған балықтар салмағынан асып кетсе, оларды тасымалдау қиын болуы мүмкін. Олардың қанаттарында оспрей (Pandion haliaetus) сияқты суға түсуге бейімделген жыртқыштардың қанаттарындағы су өткізбейтін майлар болмағандықтан, аққұйрықты бүркіттер қанаттарын ылғалдаудан қашып, олардың кептіруіне көп уақыт кетеді. Бұл олардың ұшу қабілетін шектеуі мүмкін, сондықтан басқа аққұйрықты бүркіттерге жемді жоғалту қаупі бар. Сондықтан, балық аулағанда, олар мүмкіндігінше жылдам тамақтану орнына немесе ұясына ұшып кетеді. 18 тамақ зерттеуінен ең көп кездесетін олжа түрі - сомыр (Esox lucius), олардың кем дегенде 16 зерттеуінде кездеседі. Сомыр Балтық теңізінде және Швециядағы Лапландияда, Финляндиядағы үш көбейту орнында, Германиядан алынған екі зерттеуде және Беларусьте негізгі олжа түрі болды. Сомырдың ең көп кездесетін көрсеткіші Лапландияда болды, онда олар 809 тағамдық үлгінің 38,2% -ын құрады. Сомырдың орташа салмағы шамамен болғанымен, аққұйрықты бүркіттер көбінесе ірі сомырларды шабуылдайды, олардың орташа салмағы шамамен екені есептеледі. Аққұйрықты бүркіттер аулаған ең ірі сомырдың салмағы шамамен екені бағаланған. Ең көп хабарланған балық олжасының екінші түрі - қара сазан (Abramis brama). Бұл сазан 18 диеталық зерттеудің 10-ында хабарланған және Беларусьтің Полесье мемлекеттік радиоэкологиялық қорығында, Ресейдің Урал таулары аймағында және Ресейдің Костомукша табиғат қорығында негізгі олжа болды. Польшаның Августов орман аймағындағы аққұйрықты бүркіттер аулаған сазанның салмағы екі түрлі болды. Көптеген балық түрлері сомыр мен сазан сияқты, жергілікті популяцияға пропорционалды емес, мүмкіндікті пайдаланып, кездейсоқ түрде ауланады. Норвегияда 524 балық олжасының ішінде орташа салмағы дейін жететін, бірақ көбінесе кішкентай болатын жалпақ балық (Cyclopterus lumpus) 24% құрады, ал Атлант мұңқабағы (Anarhichas lupus) 17% құрады. Алайда, Норвегияда балықтар жалпы алғанда құстардан екінші орында тұрды. Балықтар сондай-ақ Жапонияның Хоккайдо аймағындағы ұялайтын бүркіттер үшін маңызды болды, онда 533 олжаның 54% балықтан тұрды, оның ішінде Аляска минтайы (Gadus chalcogrammus) 18,4% құрады. Румынияның Дунай дельтасының әртүрлі зерттеулерінде диетаның 44,6% -дан 79% -ына дейін балықтан тұрды, оның ішінде жалпы сазан (Cyprinus carpio) және пруссиялық сазан (Carassius gibelio) басым болды. Сонымен қатар, Подл...

Құстар

Аққұйрықты бүркіттер шамамен 170 түрлі құсқа аң аулаумен белгілі, бұл олардың жемтің ең алуан түрлі тобы. Аққұйрықты бүркіттер әдетте суға батып жем іздейтін үйректерді аулауда аз сәттілікке жетеді, себебі олардың жыртқышқа қарсы табиғи реакциясы – ұшып кету. Бір рет қана бір үйрек ауада ұшып бара жатқанда ұсталған, бірақ көбінесе одан ірі бүркіт ұшып бара жатқан үйректерді ұстай алмайды. Ұшу жылдамдығы жағынан толыққанды емес болса да, сау қаздар көбінесе ауыр бүркіттен де озып кетеді, ал бір бұршақ қаз (Anser fabalis) жарақаттанғанмен бүркіттің шабуылына қарсы сәтті қорғанып шықты деген жазба бар. Сонымен қатар, олар жараланған үйректерге шабуыл жасағандарын да байқаған. Бұл құстардың жаппай аулауға ұшырауынан жас құстарды, сондай-ақ ересектер мен жас құстарды оңай ұстап алады. Жалпы, әртүрлі ұялау орындарына байланысты, аққұйрықты бүркіттер су құстарының орнына көбінесе көзге түсетін немесе ашық орналасқан шағалалардың, басқа да теңіз құстарының, ірі қарғалардың немесе басқа да қаршығалардың ұяларына шабуыл жасайды. Аққұйрықты бүркіттердің ұядағы немесе ересек құстардың орнына жұмыртқа жеуі сирек кездеседі. Дегенмен, олар кейбір теңіз құстарының, мысалы, киттивактардың, эйдерлердің, корморанттардың және шағалалардың бірнеше жұмыртқаларын жейді. Басқаша айтқанда, ересек еркек эйдердің суға батқандағы ақ түсі оларды бүркіт шабуылына оңайырақ сезіктіреді. Кейбір аймақтарда аққұйрықты бүркіттердің санының өсуі эйдерлер санына кері әсер ететініне дәлелдер бар, ал жергілікті эйдерлер бүркіттерден қашу үшін түнгі уақытта жем іздеуге көшкен. Ішкі аймақтарда аққұйрықты бүркіттердің ең көп жейтін құс түрі – еуразиялық суқұс (Fulica atra). 18 диеталық зерттеуде бұл құс, құс жемшөп түрлерінің ішінде екінші орында (ал жалпы белгілі кез келген кластың төртінші түрі) тұрады. Ол кішкентайдан бастап, қазіргі кездегі ең ірі төрт түрге дейін оннан астам шағала түрлерін қамтиды. Ұлыбританияда солтүстік фулмар (Fulmarus glacialis) жиі кездесетін жемшөп түрі ретінде белгіленген, сондықтан ұялайтын бүркіттерде ДДТ және ПХБ химиялық заттарының жергілікті жоғары деңгейіне ықпал етуі мүмкін. Алцидтер, мысалы, гагаркалар, әсіресе жағалаудағы балықтар терең суларға көшуге бейім болған кезде, әсіресе жағалаудағы аралдарға жақын жерде, қыс мезгілінде Норвегияның жағалауындағы бүркіттердің тағамдарында ерекше маңызды болады. Фенноскандияда олар қыста жағалау суларына келіп, көптеген суға батып жем іздейтін құстарға, соның ішінде эйдерлерге, жалпы алтын қазға (Bucephala clangula), гусандерге (Mergus merganser) және қызылкөзді гусандерге (Mergus serrator), түлкілі үйректерге (Aythya fuligula) және қара қазға шабуыл жасайды. Жыл бойы Аланд аралдарында 5161 азық-түліктің 66,2% құстар болды, ал Финляндияның әр түрлі аймақтарындағы үш жерде 3152 азық-түліктің 51,1% құстардан тұрды. Жаз айларында олар көптеген қазды ұстайды, өйткені сірі қаздың балапандары ғана маусымдық құс жемінің 23% құрауы мүмкін. Толық өскен сірі қаздар, әсіресе әлсіздері, басқа маусымдарда да ұсталады. Аққұйрықты бүркіттер басқа қаздарға да шабуыл жасайды, олардың мөлшері қызылкөзді қаздан (Branta ruficollis) Канада қазына (Branta canadensis) дейін жетеді. Әдетте, қаздың балапандары мен жас қаздар ұсталады, бірақ ересек қаздар да ұсталады, әсіресе инкубация кезінде немесе әр түрлі себептермен әлсіреген кезде. Олар кездесетін ең үлкен теңіз құстарына, мысалы, үлкен корморантқа (Phalacrocorax carbo) шабуыл жасап, жегендері және кейбір жағдайларда, мысалы, Балтық теңізінде, бүкіл колонияларды, жұмыртқалардан бастап ересектерге дейін жойғандары туралы хабарланды. Эстонияның Хиюмаа аралында кем дегенде 25 жұп теңіз бүркітінің мекені болып табылады, 26 құс бір уақытта бір корморант колониясын өлтіргені байқалған. Жапон корморантының (Phalacrocorax capillatus) саны да көп болды, ол екінші ең көп таралған жемшөп түрі болды, ол Хоккайдодағы 533 жемшөптің 11,63% құрады, ал олардың Солтүстік Атлантикадағы колонияларына қол жеткізген кезде, көптеген солтүстік балдырлар (Morus bassanus) ұсталды. Гавайидегі бос аққұйрықты бүркіттер бірнеше Лейсан альбатросына (Phoebastria immutabilis) жем болған және қара аяқты альбатросқа (Phoebastria nigripes) жем болған деп күдіктенген. Құстардың кішкентай түрлері азырақ кездеседі, себебі олар аз із қалдырады, бірақ олардың тағамдық құндылығы төмен болғандықтан, көп ізденуге тұрарлық емес. Алайда, бірде аққұйрықты бүркіт еуразиялық шыршалардың (Sturnus vulgaris) тобына ұшып барып, бір шыршаны ұстап алды. Аустриядағы тамақтануда еуропалық қоянның (Lepus europaeus) үлесі де байқалды, онда қоян 349 жемшөптің 24,35% құрады (ал сүтқоректілер жалпы диетаның 34,67% құрады). Ірі жемшөп ретінде, олар қол жетімді болған кезде жас қояндар мен қоянға қарағанда кем емес, тіпті одан да көп үлес қосады. Ең көп кездесетін сүтқоректі жемшөп түрі, әдетте қосымша жемшөп ретінде, кеміргіштер, әсіресе бөгде түліктің мускус егесі (Ondatra zibethicus) болып табылады, олардың орташа салмағы шамамен және мускус шаруашылықтарынан немесе жабайы сулы жерлерден ұсталуы мүмкін. Көбінесе қосымша жемшөп болғанымен, Финляндиядан алынған диетада 137 мускус егесі тіркелген. Сондай-ақ, Қазақстандағы Іле дельтасындағы зерттеулер көктем мен күзде ұялардағы жемшөптің 30–43% мускус егесінен тұратынын, ал жазда тек 14% құрайтынын көрсеткен (себебі белгісіз). Жетақ жемшөп спектріндегі ең кішкентай кеміргіштер – жалпы тышқан (Microtus arvalis) және орман тышқаны (Apodemus sylvaticus), бірақ сүтқоректі жемшөптері жалпы тышқанға (Sorex araneus) дейін, тіпті ең кішкентай омыртқалы жануарларға дейін жетеді. Аққұйрықты бүркіттер ұстаған ең ірі кеміргіштер – нутрий (Myocastor coypus) және еуразиялық (Castor fiber) және енгізілген Солтүстік Америка бобрларының (Castor canadensis) балалары. Сирек болғанымен, аққұйрықты бүркіттер кейде сүтқоректі жыртқыштарға шабуыл жасайды. Америкалық күзен (Neogale vison) Финляндияға тері үшін енгізілген, бірақ кейіннен инвазивті зиянкес болып кетті, өйткені олар көптеген жергілікті түрлерге қауіпті, жылдам көбейетін және өлтіретін жануар. Сонымен қатар, Финляндиядағы аққұйрықты бүркіттер күзеннің көбеюіне кедерілгісін тигізеді. Керісінше, аққұйрықты бүркіттердің жоғары сақтандырылатын, жергілікті еуропалық күзенге (Mustela lutreola) шабуыл жасағаны белгілі емес (мүмкін оның ұялдау әдеттеріне байланысты), ал американдық күзен кейбір аймақтарда оны жеңіп шықты (бірақ еуропалық түрдің негізгі себебі – тері үшін шамадан тыс аулау). Кейбір жергілікті мысықтар, мысалы, құмырсқалар (mustela erminea), еуропалық жоталар (mustela putorius), қара мартындар (Martes martes), сорлар (Martes zibellina) және тіпті еуропалық сусарлар (Lutra lutra) сирек кездеседі. Иттер арасында, Гренландиядағы Арктика түлкісінің (Vulpes lagopus) балалары ең көп кездесетін жемшөп түрлерінің бірі болып табылады. Норвегия мен Финляндияда бірнеше қызыл түлкі (Vulpes vulpes) ұсталды немесе табылған, ал қызыл түлкіге шабуыл жасау туралы хабарлар Беларусь пен Словениядан келді. Аққұйрықты бүркіттер барлық жастағы ракун-иттердің де жыртқыштары болып саналады, сондай-ақ олардың денесін жейді. Аққұйрықты бүркіттер естіктердің балаларын жейді, бірақ олардың көп бөлігі аурулы болуы мүмкін, ал ересектер мен естіктердің балалары да көбінесе өлік ретінде желінеді. Байкал көлінде төрт Байкал естігінің (Pusa sibirica) баласы ұсталды. Салмағы 30 кг дейін жететін жас жалпы естіктерге (Phoca vitulina) сәтті шабуыл жасалғаны байқалған. Жабайы еңліктердің жас балаларына аққұйрықты бүркіттердің шабуылдары туралы әр түрлі хабарлар бар...

Қорғау шаралары

Адамдардың түрге зиян келтіретін көптеген химиялық және металл құрамындағы уланулардың алдын алу үшін Швецияда аққұйрықты бүркіттерді ластанбаған тамақпен қоректендіру жөнінде кең ауқымды операция жүргізілді. Осы мақсатта қазаннан наурызға дейін адамдардың аз келетін жерлеріне – далаларға, батпақтарға, сортаңдарға немесе мұз басқан көлдерге (осы айлардан кейін бүркіттер өлекседен гөрі тірі жемді ұстауға бейімделеді) сойыс орындарынан әкелінген өлекселер орналастырылды. Бағдарлама басталғаннан кейін, ұялау табыстылығы 29%-дан 44%-ға дейін артты. Оңтүстік Швецияда 11 жұптың 5-і ұялады, ал екі бұрын бос қалған аумақты жаңа жұптар иеленді, демек, қысқы қоректендіру жергілікті бүркіттерге зор пайда келтірді. 1972-1978 жылдары Финляндияда да осындай қысқы қоректендіру станциялары құрылды. Швецияда ұядағы балалар саны 1950 жылға дейін бір ұяға 1,3-ке дейін болса, 1965-1985 жылдары 0,3-ке дейін төмендеді. Қазір ұядағы балалар саны артып, орташа есеппен бір ұяға жетпесе де, тарихи көрсеткіштерге қарағанда өнімділік төмен. Еуропаның бірнеше аймағында, әсіресе Оңтүстік Скандинавия мен Орталық Еуропадағы қорғау шаралары аққұйрықты бүркіттерге бұрынғы ареалдарын қайта мекендеуге мүмкіндік берді. Сонымен қатар, аң аударуда қорғасын қолдану ережелері Солтүстік Америкада қорғасын оқ сынықтарын толығымен тыйым салуға бағытталған күш-жігермен салыстырғанда тұрақсыз болды. Әртүрлі фунгицидтерден (қазір тыйым салынған) шығатын сынаптың қалдықтары, ауадағы бөлшектер және судың ластануы көптеген аймақтардағы балықтарда жоғары концентрацияға алып келді, бұл адамдарға және жануарлар дүниесінің бүкіл экожүйесіне әсерін тигізуде. Өкінішке орай, метил сынабын Еуропада да, басқа да елдерде басқару қиын мәселе болып қалуда.

Қайта енгізу

Шотландияда қайта енгізуге жасалған алғашқы тыраштар 1959 жылы Глен-Этиведе, Аргиллде сәтсіз аяқталды, одан кейін 1968 жылы Фэр-Айлде жақсырақ хабардар етілген, бірақ соңында тағы да сәтсіз болған талпыныс жасалды. 2008 жылдың тамызында Норвегияда өсірілген тағы он бес балапан Фифтегі құпия орналасқан жерде босатылды, Шотландияның шығыс жағалауына да осы түрді қайта енгізуді күтіп. Шотландияда (1975-1985 және 1993-1998 жылдары) қайта енгізілген құстардың көбеюі 1982-1992 жылдардағы түрлерге қарағанда орташа болды: өнімділік 0,38 құрады, ал орташа балапандар саны 1,61 болды. Алайда, 1993-2000 жылдары өнімділік 0,61, балапандар саны 1,48 болса, 2000-2007 жылдары өнімділік 0,7, ал орташа балапандар саны 1,44 болды. Жалпы, Ұлыбританияда 2006 жылы 36, ал 2008 жылы 40 көбелек жұбы бар екені анықталды. Басқа аймақтармен салыстырғанда, жас құстардың тірі қалу деңгейі төмендеу. Ақ құйрықты бүркіт Ирландияға да қайта енгізілуде, оның ирландша атауы – Iolar Mara (теңіз бүркіті) – аралдың ұзын жағалауымен тарихи байланысын көрсетеді. Ирландиялық бағдарлама 2007 жылдың жазында басталды. Әр көктемде Норвегиядан 15-20 жас бүркіт Ирландияның оңтүстік-батысындағы Килларни ұлттық паркіне жіберіледі. Бұл ауқымды жоба бірнеше жылға созылады, сонымен қатар көптеген бүркіттер босатылады. Бұл түрдің аралдағы тарихы бай, бірақ 1900 жылдарда жер иелерінің қуғын-сүргінінен Ирландияда жойылып кетті. Соңғы жұп 1912 жылы Майо жағалауында көбейді. 2007 жылы жүздеген жергілікті қой шаруалары Керри әуежайында бүркіттердің келуіне қарсылық білдірді. Ирландия фермерлік қауымдастығының төрағасы О'Лири мырза бүркіттер қозыларды алатынына күмәні жоқ екенін айтты. Керри округіне қайта оралғаннан бері жеті бүркіт улануы расталды, екеуі уланған деп күдіктенуде, ал біреуі атып өлтірілді. Керриде босатылған 13-ші бүркіт Солтүстік Ирландияда атылды. 2010 жылы тағы 20 бүркіт босатылмақ еді. Алайда, теңіз бүркіті жобасын басқаратын доктор Аллан Ми "бүркіттердің улануына байланысты жоғалуы амбициялы бағдарламаның болашағына көлеңке түсірді" деді. 1912 жылдан бері алғашқы ақ құйрықты бүркіт жұбы жүз жылдан кейін Лох Дергте (Лох Деиргейт) ұя салды, бұл Ирландияның қайта енгізу бағдарламасының үлкен жетістігі болды. 2013 жылдың мамыр айының басында Ирландияда қайта енгізу бағдарламасы басталғаннан бері алғашқы бүркітшіктер дүниеге келді: біреуі Килларни ұлттық паркінде, екеуі Клэр округінде. 2015 жылдың көктемінде Ирландияның төрт округінде – Клэр, Корк, Галвей және Керриде 5 ұядан балапандар шықты. 2019 жылы Уайт аралындағы қайта енгізу жобасын британ үкіметі мақұлдады. Жағалау аймағында көбейіп, көбейіп жатқан популяция оңтүстік жағалауға қайта оралмақ. 2019 жылы аралда алты жас құс босатылғаннан кейін, 2021 жылдың мамырында Уайт аралын қайта енгізу жобасын басқаратын топқа, Рой Деннис Жабайы табиғат қоры, Еткілді Англия екінші қайта енгізу жобасын бастауға рұқсат берді, бұл жолы Норфолкте, осылайша ақ құйрықты бүркітті Шығыс Англияға қайта енгізді. Батыс Норфолк қаласындағы "Дикий Кен Хилл" бақшасында 10 жыл ішінде 60 құс босатылмақ.

Ағымдағы жағдай

Құтқару жұмыстарының нәтижесінде кейбір аймақтарда аққұйрықты бүркіттердің саны едәуір артты. Бірақ, кейбір қауіптер әлі де сақталып отыр, әсіресе Шотландиядағы ойыншылық құс ату және жұмыртқа ұрлау арқылы заңсыз қудалау. 2008 жылы Норвегиядағы популяция 9 000–11 000 жұпқа жеткені хабарланды, бұл бұрынғы бағалаулардан әлдеқайда көп. Мүмкін, бұл көрсеткіш жалпы жұптар саны емес, жекелеген құстардың саны болса керек. Химиялық улану қауіпінен бөлек, жел турбиналарынан туындаған жаңа қауіп пайда болып келеді. Норвегиядағы Smøla жел фермасындағы өлім-жітім көрсеткіші аймақтағы популяцияның өнімділігінен едәуір жоғары. 2005–2010 жылдар аралығында Smøla аралындағы жел электр стансасында 36 құс қаза тапты, оның ішінде соңғы кездегі 45 радиожадбелгілі жас құстың төртеуі болды. Жел фермасының жанында көбейіп жатқан жұптардың табыстылығы айтарлықтай төмендеді. Бұл аймақтағы аққұйрықты бүркіттердің, көптеген жыртқыштар сияқты, қақпақтардың жақыннан көрінбейтіндігіне байланысты, мінез-құлқында ешқандай өзгеріс байқалмайды. Солтүстік-шығыс Германиядағы қалпына келіп жатқан популяцияда көршілес көбейетін жұптарға және ең жақын су қоймасына (құстардың тамақтануға қолайлы ортасы) арақашықтық арасындағы байланыс анықталды. Бұл популяция өскен сайын жұптар бәсекелестікті азайту үшін оңтайлы емес орталарды таңдауы мүмкін екенін көрсетеді, бұл мұндай популяцияларды басқаруда маңызды мәселе. Аққұйрықты бүркіттер көптеген елдерде туған жері ретінде қайта орналасты: Австрия (қазір солтүстік-батыс бөлігінде көбейеді), Дания (онда кеңінен көбейетін түр ретінде қайта қалпына келтірілді), Чехия және Словакия (Чехияда қайта енгізілген жұптармен қатар), Венгрия және Болгария. 1995 жылы көбейтін жұптардың саны болмаса, 2011 жылы кем дегенде 37 жұпқа жетті. Венгриядағы қайта қалпына келтіру (1970-жылдары басталған) да сәтті аяқталды, 2007 жылы 166 көбейетін жұптың 114-і 182 жас құсты өрбіткен. Қыстауға келген венгрлік популяция қазір мыңға жуық бүркітке жете алады. Литвада 1985 жылы көбейетін жұптардың саны белгісіз болса, 2007 жылы 90 жұпқа, ал 2011 жылы 120 жұпқа дейін өсті. 2006 жылдың 22 мамырында Нидерландыдағы Oostvaardersplassen табиғи қорығында көбейіп жатқан аққұйрықты бүркіт жұбының қайта әкелінбестен, өздігінен келгені хабарланды. Бұл құстың Нидерландыда көбейетіні алғаш рет тіркелді. 2007, 2008 және 2009 жылдары бүркіттер ұяларына оралды. Қорықтың иесі, Голландияның ұлттық орман шаруашылығы, ұя салған бүркіттерге бағытталған веб-камера орнатты. 2010 жылы аққұйрықты бүркіт Zwarte Meer табиғи аймағында және Lauwersmeer аймағында да көбейіп жатқаны анықталды. Бисбош аймағында аққұйрықты бүркіттердің көбейетіні де расталды. Қазіргі уақытта (2023) Нидерландыда жиырмадан астам жұп көбейіп жатыр. Солтүстік Орталық Еуропадағы аққұйрықты бүркіттердің микросателлиттері мен митохондриялық ДНК-сының зерттеулері, қалпына келген еуропалық популяцияның генетикалық әртүрліліктің айтарлықтай мөлшерін сақтап қалғанын көрсетті, бұл инбридинг депрессиясының төмен тәуекелдігін білдіреді (аз популяциясы бар түрлер үшін маңызды мәселе). Сондықтан, бұрын жойылып кету қаупі төнген бұл түрдің қалпына келуі – табиғатты қорғау саласындағы нағыз табысқа жеткен оқиға. Бұл оқиға сонымен қатар, бір түрді жергілікті түрде қорғаудың табысты және түрдің эволюциялық әлеуетін сақтау үшін маңызды екенін көрсетеді.

Фольклорлық

Шотландияның Шетланд аралдарында балықшылар теңіз бүркіті пайда болғанда балықтар құрсақтарымен бетке шығады деп сенген. Сондықтан кейбір балықшылар көбірек балық аулау үшін жемдеріне бүркіт майын жағуға көшкен.

Дәйексөздер

Авторлардың молекулалық эволюцияның жалпыланған "2%" деңгейін пайдалану туралы күмәндәрі кейіннен дұрыс екені дәлелденді.