Кіріспе

Тригонометрияда градиан, сондай-ақ гон, град немесе гра́д деп аталады, бұрыш өлшемінің бірлігі, шеңбердің 400-ден бір бөлігіне тең.

Тригонометрияда градиан тік бұрыштың жүзден бір бөлігі ретінде анықталады; яғни, 100 градиан 90 градусқа тең. Ол толық айналымның 1/400 бөлігіне, градустың 1/100 бөлігіне немесе радианның 1/200 бөлігіне тең. Градиандарда бұрыштарды өлшеу – бұл метрикалық жүйеге және ондықтандыруға байланысты қолданылатын бұрыштық өлшеудің жүздік жүйесі. Еуропа континентінде француз тіліндегі "centigrade" сөзі, сондай-ақ жүздік минут деп аталатын термин, градустың жүзден бір бөлігін білдірген; сонымен қатар, жүздік секунд – жүздік минуттың жүзден бір бөлігі ретінде анықталған, бұл ондық уақытқа және секстезималдық минуттар мен секундтарға ұқсас. Шатасу мүмкіндігінің себебінен "centigrade" терминін температура шкаласының атауы ретінде "Celsius" терминімен алмастыруға келісім болды. Градиандар негізінен геодезияда (әсіресе Еуропада), сондай-ақ кен өндіру және геология салаларында қолданылады. 2020 жылдың мамыр айынан бастап гон Еуропалық Одақ және Швейцарияда ресми түрде заңды өлшем бірлігі болып табылады. Градиан Халықаралық бірліктер жүйесіне (SI) кірмейді. 2010 жылдары кейбір ғылыми калькуляторлар градиандарды қолдау көрсетпейді.

Символ

Бүгінгі таңда осы өлшемнің халықаралық стандартты символы "гон" (ISO 31-ге қараңыз). Бұрын қолданылған басқа символдарға "gr", "grd" және "g" жатады, соңғысы кейде градус белгісіне ұқсас жоғары индексте жазылған: 50g = 45°. Кейде метрикалық префикс қолданылады, мысалы "dgon", "cgon", "mgon", сәйкесінше 0,1 гон, 0,01 гон, 0,001 гон. Жүздік доғалық минуттар мен жүздік доғалық секундтар да сәйкесінше c және cc индекстерімен белгіленген.

Метрмен қатынасы

18 ғасырда метр – ширек меридианның он миллиондық бөлігі ретінде анықталған. Осылайша, 1 гон Жер бетіндегі шамамен 100 километрлік доға ұзындығына сәйкес келеді; 1 сантигон 1 километрге; 10 микрогон 1 метрге тең. (Содан бері метрдің дәлдігі үнемі артып келеді).

СИ бірліктер жүйесімен байланысы

Градиан Халықаралық бірліктер жүйесіне (СИ) жатпайды. ЕС өлшем бірліктері туралы директивасы Алдыңғы басылымда осы туралы тек бір ескертуде айтылған, онда былай делінген: