Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ғылыми теорияны немесе гипотезаны қолдайтын немесе оған қарсы дәлелдер, сондай-ақ ғылыми әдістермен алынған дәлелдер.
Evidence that either supports or counters a scientific theory
evidence derived from scientific methods
Ғылыми дәлелдер – ғылыми теорияны немесе гипотезаны қолдауға немесе оған қарсы пікір білдіруге қызмет ететін мәліметтер, бірақ ғалымдар оларды теорияларды практикалық мәселелерді шешу үшін қолданған кезде де пайдаланады. Мұндай дәлелдер эмпирикалық сипатта болуы және ғылыми әдіспен түсіндірілуі тиіс. Ғылыми дәлелдердің талаптары зерттеу саласына қарай өзгерсе де, олардың сенімділігі статистикалық талдау нәтижелерімен және ғылыми бақылаудың күшімен анықталады.
Scientific evidence is evidence that serves to either support or counter a scientific theory or hypothesis, although scientists also use evidence in other ways, such as when applying theories to practical problems. Such evidence is expected to be empirical evidence and interpretable in accordance with the scientific method. Standards for scientific evidence vary according to the field of inquiry, but the strength of scientific evidence is generally based on the results of statistical analysis and the strength of scientific controls.
Салыстыру принциптері
Адамның байқаулар мен гипотеза арасындағы қатынас туралы болжамдары немесе сенімдері, сол адамның байқауларды дәлел ретінде қабылдауына әсер етеді. Бұл болжамдар немесе сенімдер сондай-ақ адамның байқауларды дәлел ретінде қалай пайдаланатынына да ықпал етеді. Мысалы, Жердің көзге көрінбейтін қозғалысының болмауы жерорталық космологияның дәлелі ретінде қарастырылуы мүмкін. Дегенмен, күнорталық космологияға жеткілікті дәлелдер ұсынылғаннан кейін және көзге көрінбейтін қозғалыс түсіндірілген соң, бастапқы байқау дәлел ретінде маңызсыз болады. Ұқсас сенімдерге ие емес рационалды бақылаушылар бірдей ғылыми дәлелдерден әртүрлі қорытындылар шығаруы мүмкін. Мысалы, Пристли флогистон теориясымен жұмыс істеп, сынап тотығының ыдырауын флогистон арқылы түсіндірді. Ал Лавуазье элементтер теориясын дамыта отырып, сол байқауларды оттегімен байланыстырып түсіндірді. Байқаулар мен гипотеза арасында байқаудың дәлел ретінде қабылдануын тудыратын себеп-салдарлық байланыс жоқ. Байес тұжырымында сенімдер, оларға деген сенімділікті көрсететін пайыздық көрсеткіштер түрінде білдіріледі. Алғашқы ықтималдықтан (алдын ала мәліметтер) бастап, дәлелдерді байқағаннан кейін Бейес теоремасын қолданып, сол ықтималдық жаңартылады. Осының салдарынан, бір оқиғаны тәуелсіз бақылаған екі адам, егер олардың алдын ала мәліметтері (қорытындыға қатысты бұрынғы байқаулар) әртүрлі болса, әртүрлі қорытындыларға келеді. Негізгі сенімдердің байқаулардың дәлел болып табылуын анықтаудағы маңыздылығын дедуктивті ойлау, мысалы, силлогизмдер арқылы көрсетуге болады. Егер екі ұсыныстың бірі де дұрыс деп қабылданбаса, қорытынды да қабылданбайды.
A person's assumptions or beliefs about the relationship between observations and a hypothesis will affect whether that person takes the observations as evidence. These assumptions or beliefs will also affect how a person utilizes the observations as evidence. For example, the Earth's apparent lack of motion may be taken as evidence for a geocentric cosmology. However, after sufficient evidence is presented for heliocentric cosmology and the apparent lack of motion is explained, the initial observation is strongly discounted as evidence. When rational observers have different background beliefs, they may draw different conclusions from the same scientific evidence. For example, Priestley, working with phlogiston theory, explained his observations about the decomposition of mercuric oxide using phlogiston. In contrast, Lavoisier, developing the theory of elements, explained the same observations with reference to oxygen. A causal relationship between the observations and hypothesis does not exist to cause the observation to be taken as evidence, In Bayesian inference, beliefs are expressed as percentages indicating one's confidence in them. One starts from an initial probability (a prior), and then updates that probability using Bayes' theorem after observing evidence. As a result, two independent observers of the same event will rationally arrive at different conclusions if their priors (previous observations that are also relevant to the conclusion) differ. The importance of background beliefs in the determination of what observations are evidence can be illustrated using deductive reasoning, such as syllogisms. If either of the propositions is not accepted as true, the conclusion will not be accepted either.
Ғылыми дәлелдемелердің пайдалылығы
Философтар, мысалы Карл Р. Поппер, ғылыми әдістің ықпалды теорияларын жасады, онда ғылыми дәлелдер орталық рөл атқарады. Қысқасы, Поппер ғалымның теорияны шығармашылықпен дамытатынын, оны дәлелдерге немесе белгілі фактілерге қатысты тексеру арқылы жолдандыруға болатынын айтады. Поппердің теориясы асимметрияны көрсетеді: дәлелдер теорияны жалған екенін көрсетуге мүмкіндік береді, теориямен қайшы келетін фактілерді анықтау арқылы. Алайда, дәлелдер теорияның дұрыс екенін дәлелдей алмайды, себебі болашақта теориямен қайшы келетін басқа да дәлелдер табылуы мүмкін.
Philosophers, such as Karl R. Popper, have provided influential theories of the scientific method within which scientific evidence plays a central role. In summary, Popper provides that a scientist creatively develops a theory that may be falsified by testing the theory against evidence or known facts. Popper's theory presents an asymmetry in that evidence can prove a theory wrong, by establishing facts that are inconsistent with the theory. In contrast, evidence cannot prove a theory correct because other evidence, yet to be discovered, may exist that is inconsistent with the theory.
Философиялық және ғылыми көзқарастар
20 ғасырда көптеген философтар дәлелдік мәлімдемелер мен гипотезалар арасындағы логикалық байланысты зерттеді, ал ғалымдар статистикалық қорытындылар үшін қолданылатын деректердің қалай туындайтынына назар аударды. Алайда, философ Дебора Мейоның айтуынша, 20 ғасырдың соңына қарай философтар «ғылыми тәжірибедегі маңызды ерекшеліктердің бар екенін түсінді, бірақ олар гипотетикалық-дедуктивті, байестік немесе инстанциалистік сияқты дәлелдің кез келген логикалық есептеуімен елеусіз қалдырылған немесе дұрыс сипатталмаған». 1983 жылы Питер Ачинштейн редакциялаған антологияда Карл Хемпель (тастықтау логикасы), Р.Б. Брэйтвейт (ғылыми жүйенің құрылымы), Норвуд Рассел Хансон (жаңалықтардың логикасы), Нельсон Гудман (көрініс теориясымен танымал), Рудольф Карнап (тастықтау ұғымы), Уэсли С. Салмон (тастықтау және маңыздылық) және Кларк Глимур (қатысты дәлелдер) сияқты көрнекті философтар ғылыми дәлелдер туралы қысқаша мәліметтер келтірген. 1990 жылы Уильям Бехтель биологтар процедуралар мен дәлелдердің сенімділігі туралы дауларды шешу үшін қолданған төрт факторды ұсынды: деректердің нақтылығы, басқалардың қайталауы, балама әдістермен алынған нәтижелермен сәйкестік және ықтимал механизмдердің теорияларымен сәйкестік. 2001 жылы Ачинштейн «Дәлел кітабы» атты өзінің кітабын жариялады, онда ол, басқа тақырыптармен қатар, дәлелдің төрт түсінігін ажыратты: эпистемиялық жағдайға қатысты дәлел (нақты эпистемиялық жағдайға қатысты дәлел), субъективті дәлел (белгілі бір уақытта белгілі бір адамның дәлел деп санайтыны), шынайы дәлел (гипотезаның дұрыс екеніне сенуге негізді себеп) және әлеуетті дәлел (гипотезаның жоғары ықтималды екеніне сенуге негізді себеп). Ачинштейн дәлелдің барлық түсініктерін әлеуетті дәлел тұрғысынан анықтады, өйткені басқа түрінің кез келгені кемінде әлеуетті дәлел болуы керек, және ғалымдар негізінен шынайы дәлелдерді іздейді, бірақ олар басқа дәлел түсініктерін де қолданады, олар ерекше ықтималдық түсінігіне сүйенеді, ал Ачинштейн бұл ықтималдық түсінігін байестік, карнаптық және жиіліктік сияқты дәлелдің бұрынғы ықтималдық теорияларымен салыстырды. Church-Turing тезисінің күшті философиялық болжамына сүйене отырып, дәлелді бағалаудың математикалық критерийі ұсынылды, бұл критерий Оккамның қырынуы идеясына ұқсас, дәлелдің ең қарапайым толық сипаттамасы дұрыс болуы мүмкін. Алайда, кейбір философтар (Ричард Бойд, Марио Бунге, Джон Д. Нортон және Эллиотт Собер сияқты) ғылымдағы қарапайымдықтың рөліне күмәнмен немесе дефляциялық көзқараспен қарады, оның маңыздылығы шамадан тыс екенін әртүрлі жолдармен дәлелдеді. Гипотезаны тексеруді ғылымның мәні ретінде баса назар аудару ғалымдар мен философтар арасында кең таралған. Алайда, философтар гипотезаны жаңа дәлелдермен салыстыру арқылы тексеру ғалымдардың дәлелді пайдалануының барлық жолдарын қамтымайды деп атап өтті. Әлеуметтік ғылымдар әдістемесіндегі Дональд Т. Кэмпбелл өзінің мансабының барлық кезеңінде гипотезаны тексеруге баса назар аударды, бірақ кейіннен ғылымның мәні «өздігінен тәжірибе жүргізу емес», егер «әділ бәсекелес гипотезалардың» қайталанатын бәсекелесуі, кез келген кезеңде дәлелден басталуы немесе гипотезадан басталуы мүмкін процесс екенін көбірек атап өтті. Басқа ғалымдар мен философтар деректер мен гипотезаларды пайдалануда сұрақтар мен проблемалардың орталық ролін атап көрсетті.
In the 20th century, many philosophers investigated the logical relationship between evidence statements and hypotheses, whereas scientists tended to focus on how the data used for statistical inference are generated. But according to philosopher Deborah Mayo, by the end of the 20th century philosophers had come to understand that "there are key features of scientific practice that are overlooked or misdescribed by all such logical accounts of evidence, whether hypothetico deductive, Bayesian, or instantiationist". A 1983 anthology edited by Peter Achinstein provided a concise presentation by prominent philosophers on scientific evidence, including Carl Hempel (on the logic of confirmation), R. B. Braithwaite (on the structure of a scientific system), Norwood Russell Hanson (on the logic of discovery), Nelson Goodman (of grue fame, on a theory of projection), Rudolf Carnap (on the concept of confirming evidence), Wesley C. Salmon (on confirmation and relevance), and Clark Glymour (on relevant evidence). In 1990, William Bechtel provided four factors (clarity of the data, replication by others, consistency with results arrived at by alternative methods, and consistency with plausible theories of mechanisms) that biologists used to settle controversies about procedures and reliability of evidence. In 2001, Achinstein published his own book on the subject titled The Book of Evidence, in which, among other topics, he distinguished between four concepts of evidence: epistemic situation evidence (evidence relative to a given epistemic situation), subjective evidence (considered to be evidence by a particular person at a particular time), veridical evidence (a good reason to believe that a hypothesis is true), and potential evidence (a good reason to believe that a hypothesis is highly probable). Achinstein defined all his concepts of evidence in terms of potential evidence, since any other kind of evidence must at least be potential evidence, and he argued that scientists mainly seek veridical evidence but they also use the other concepts of evidence, which rely on a distinctive concept of probability, and Achinstein contrasted this concept of probability with previous probabilistic theories of evidence such as Bayesian, Carnapian, and frequentist. Based on the philosophical assumption of the strong Church Turing thesis, a mathematical criterion for evaluation of evidence has been conjectured, with the criterion having a resemblance to the idea of Occam's razor that the simplest comprehensive description of the evidence is most likely correct. However, some philosophers (including Richard Boyd, Mario Bunge, John D. Norton, and Elliott Sober) have adopted a skeptical or deflationary view of the role of simplicity in science, arguing in various ways that its importance has been overemphasized. Emphasis on hypothesis testing as the essence of science is prevalent among both scientists and philosophers. However, philosophers have noted that testing hypotheses by confronting them with new evidence does not account for all the ways that scientists use evidence. Social science methodologist Donald T. Campbell, who emphasized hypothesis testing throughout his career, later increasingly emphasized that the essence of science is "not experimentation per se" but instead the iterative competition of "plausible rival hypotheses", a process that at any given phase may start from evidence or may start from hypothesis. Other scientists and philosophers have emphasized the central role of questions and problems in the use of data and hypotheses.
Ғылыми дәлелдеу ұғымы
"Ғылыми дәлел" деген сөз тіркесі бұқаралық ақпарат құралдарында жиі қолданылса да, көптеген ғалымдар мен философтар нақты, қатесіз дәлелдің бар екендігіне күмән келтіреді. Мысалы, Карл Поппер бірде былай деп жазған: "Біз өмір сүріп жатқан әлем туралы мәлімет бере алатын эмпирикалық ғылымдарда, егер 'дәлел' деп бір теорияның шындығын толық және мәңгілікке бекітетін аргументті түсінсек, дәлелдеулер болмайды". Альберт Эйнштейн былай деді:
While the phrase "scientific proof" is often used in the popular media, many scientists and philosophers have argued that there is really no such thing as infallible proof. For example, Karl Popper once wrote that "In the empirical sciences, which alone can furnish us with information about the world we live in, proofs do not occur, if we mean by 'proof' an argument which establishes once and for ever the truth of a theory." Albert Einstein said:
"Ғылыми теоретикке көңіл білдірудің қажеті жоқ. Себебі Табиғат, немесе дәлірек айтқанда, тәжірибе, оның жұмысына қатал және аса мейірімсіз баға беруші. Ол ешқашан теорияға 'Иә' демейді. Ең жақсы жағдайда 'Бәлкім' дейді, ал көптеген жағдайларда жай ғана 'Жоқ' деп жауап береді. Егер тәжірибе теориямен сәйкес келсе, ол теория үшін 'Бәлкім' дегенді білдіреді, ал сәйкес келмесе, 'Жоқ' дегенді білдіреді. Дегенмен, кез келген теория бір күні 'Жоқ' деген жауапты естиді – көбінесе, туғаннан кейін көп ұзамай. Алайда, қатесіз дәлелдеу туралы идеалдан өзгеше, практикада теориялар белгілі бір зерттеуде қолданылатын дәлелдеу стандартына сәйкес дәлелденген деп санауға болады. Бұл шектеулі мағынада, дәлелдеу – ғылыми қауымдастықтың стандарттарына сәйкес зерттеу және сын тұрғысынан бағалау процесінен кейін теорияның жоғары деңгейде қабылдануы."
The scientific theorist is not to be envied. For Nature, or more precisely experiment, is an inexorable and not very friendly judge of his work. It never says "Yes" to a theory. In the most favorable cases it says "Maybe", and in the great majority of cases simply "No". If an experiment agrees with a theory it means for the latter "Maybe", and if it does not agree it means "No". Probably every theory will someday experience its "No"—most theories, soon after conception. However, in contrast to the ideal of infallible proof, in practice theories may be said to be proved according to some standard of proof used in a given inquiry. In this limited sense, proof is the high degree of acceptance of a theory following a process of inquiry and critical evaluation according to the standards of a scientific community.