Кіріспе

Франциядағы бір палаталы ассамблея 1792 жылдың 20 қыркүйегінен 1795 жылдың 26 қазанына дейін. Ұлттық конвент – Франция революциясы кезінде бір күн бойы Франция Корольдігінің және алғашқы үш жыл бойы Француз Республикасының құрылтайшы ассамблеясы болды. Екі жылдық Ұлттық құрылтайлық ассамблеядан және бір жылдық Заң шығарушы ассамблеядан кейін құрылған ол, 1792 жылдың 10 тамызындағы ұлы көтерілістен соң монархияны мүлдем тастап, республика ретінде ұйымдастырылған алғашқы француз үкіметі болды. Конвент 1792 жылдың 20 қыркүйегінен 1795 жылдың 26 қазанына дейін (Конвент қабылдаған күнтізбе бойынша IV Брумер) бір палаталы ассамблея ретінде отырды. Конвент, Заң шығарушы ассамблея король Людовик XVI-ны уақытша тоқтату туралы шешім қабылдағаннан және монархиясыз жаңа конституция жасау үшін Ұлттық конвентті шақырғаннан кейін құрылды. Тағы бір маңызды жаңалық – Конвентке депутаттарды жиырма бір және одан да көп жастағы, бір жылдан бері тұратын және өз еңбегінің табысымен күнкөріс тіршілік ететін барлық француз азаматтары сайлауы керек деген шешім болды. Сондықтан Ұлттық конвент – сыныптық айырмашылықсыз сайлау құқығымен сайланған алғашқы француз ассамблеясы еді. Конвент 1795 жылға дейін жалғасса да, билікті тиімді түрде Қоғамдық қауіпсіздік комитетіне жүктеді, ол 1793 жылдың сәуірінен бастап өкіметтің басты құралына айналды. 1793 жылдың күзінен 1794 жылдың көктеміне дейінгі сегіз ай, Максимилиан Робеспьер мен оның одақтастары Қоғамдық қауіпсіздік комитетіне үстемдік еткен кезде, Француз революциясының ең радикалды және қанды кезеңі болды, ол Террор билігі деп танылды. Робеспьер құлағаннан кейін Конвент тағы бір жыл бойы жаңа конституция жазылғанға дейін жұмыс істеді, осылайша француз Директориясының құрылымына жол ашты.

Сайлаулар

Тікелей емес сайлау 1792 жылдың 2-10 қыркүйегі аралығында өтті, алдында 26 тамыздағы бастапқы жиналыстарда сайлау алқалары сайланған болатын. Жалпы еркек сайлау құқығы енгізілгеніне қарамастан, сайлауға қатысу деңгейі төмен болды, бірақ 1791 жылғы сайлаумен салыстырғанда артып, 1792 жылы сайлауға қатысушылардың 11,9% дауыс берді (сайлаушылар саны едәуір өскендіктен), ал 1791 жылы бұл көрсеткіш тек 10,2% болған, сайлаушылар саны одан әлдеқайда аз болған. Сайлауға қатысудың төмен болуының бір себебі – жазалаудан қорқу болды. Парижде Робеспьер сайлау төрағасы болды және радикалдық баспасөзбен бірлесіп, роялистік көзқарастарға ие кез келген үміткерді сайлаудан шеттетуге ұмтылды. Францияның барлық аймақтарында тек он бір бастапқы жиналыс монархияны сақтап қалуды қалады. Сайлау жиналыстарының барлығы «республика» үшін дауыс берді, бірақ бұл сөзді тек Парижте қолданды. Сайлау нәтижесінде 1791 жылы белсенді азаматтар таңдаған секілді адамдар сайланды. 20 қыркүйекте Конвент «Salle des Cent Suisses» залында алғашқы отырысын өткізді, ал келесі күні көпшілік үшін орын жеткіліксіз және акустикасы нашар болған «Salle du Manège» залына көшті. 1793 жылдың 10 мамырынан бастап Конвент «Salle des Machines» залында жиналды, бұл үлкен зал болатын, онда депутаттар шашыраңқы отырды. «Salle des Machines» залында көпшілік үшін галереялар болды, олар жиі үзілістер жасап немесе қол соғу арқылы пікірталастарға әсер етіп отырды. Конвент мүшелері қоғамның барлық топтарынан келді, бірақ ең көп саны заңгерлерді құрады. Ұлттық құрылтайда 75 мүше, ал Заң шығару жиналысында 183 мүше отырған. Депутаттардың жалпы саны 749 болды, француз колонияларынан келген 33 депутаты есептелмеді, олардың тек бір бөлігі ғана Парижге уақтылы жетті. Томас Пэйн мен Анахарсис Клутс Жирондистер тарапынан Конвентке тағайындалды. Бұдан басқа, 1782 жылдан 1789 жылға дейін Францияға қосылған жаңа департаменттерге де өкілдер жіберуге рұқсат берілді. Конвент өзінің регламентіне сәйкес, әр екі апта сайын Президентін сайлап, екі апта өткен соң бұрынғы Президент қайта сайлануға құқылы болды. Әдетте, отырыстар таңертең өткізілетін, бірақ кешкі отырыстар да жиі өткізіліп, көбінесе түнге дейін созылатын. Көбінесе ерекше жағдайларда Конвент өзін үнемі отырыста деп жариялап, бірнеше күн бойы үзіліссіз жұмыс істеді. Конвент заң шығару және әкімшілік мәселелер үшін комитеттерді пайдаланды, олардың өкілеттіктері түрлі заңдармен реттелді және кеңейтілді. Осы комитеттердің ең танымалдары – Қоғамдық қауіпсіздік комитеті және Жалпы қауіпсіздік комитеті болды. Конвент француз Республикасының алғашқы жылдарында заң шығару және атқару билігін бірге жүзеге асырды және үш ерекше кезеңнен өтті: Жирондисттік, Монтаньярдтық немесе Якобиндық және Термидориандық.

Саяси бөліну

Ұлттық конвент үш негізгі фракциядан құралды: Монтанарлар (Тау), Мара (Жазық) және Жирондиндер, сондай-ақ Бриссотиндер деп аталды. Тарихшылар конвенттің нақты құрамы туралы келіспейді, бірақ қазіргі ағымдағы пікір бойынша Тау шамамен 302–309 депутаттан тұратын ең ірі фракция болды. Жирондиндер 178–227 депутатпен, ал Жазық 153–250 депутатпен өкілдік етті. Осы үш топтың ішінде Тау ең біріктірілген, ал Жазық ең бірікпеген болып есептеледі. Таудағы депутаттардың 94% -і негізгі мәселелер бойынша бірдей дауыс берді, ал Жирондиндер мен Жазық депутаттарының арасында көп дау болды, Жирондиндердің 70% -і, ал Жазықтың 58% -і осы мәселелер бойынша ұқсас дауыс берді.

Жирондин конвенциясы

Бірінші сессия 1792 жылдың 20 қыркүйегінде өтті. Келесі күні жиналыс «Францияда монархия жойылсын» деген ұсынысты мақұлдады, және ол шулы қолдаумен қабылданды. 22-сі күні Вальми шайқасы туралы жаңалық келді. Сол күні «Болашақта жиналыстың шешімдері Француз Республикасының Бірінші жылымен белгіленеді» деген жарлық қабылданды. Үш күннен кейін федерализмге қарсы сақтандыру үшін «Француз Республикасы біртұтас және бөлінбес» деген қорытынды қосылды. Республика жарияланды, бірақ республикалық үкімет құру ісі қалды. Елдің сезімі мен тәжірибесі Варенннен кейін болған кездерге қарағанда аз ғана республикалық болды, бірақ енді король болмағандықтан республика болуға мәжбүр болды. Конвент жиналғанда әскери жағдай ерекше өзгеріске ұшырады, бұл Жирондиннің жеңіс туралы болжамдарын растағандай болды. Вальмиден кейін пруссиялықтар шекараға қайтарылды, ал қарашада француз әскерлері Рейн өзенінің сол жағалауын басып алды. Қазан айында Лилді қоршаған австриялықтар 6 қарашада Дюмориезбен болған Жемапп шайқасында жеңіліп, Австриялық Нидерландыдан шығып кетті. Ницца басып алынды, ал Савой Франциямен біріккенін жариялады. Осы жетістіктер ел ішінде дауласуға мүмкіндік берді.

Жирондиндар мен Монтаньярлар

Жирондистер Монтаньярларға қарағанда консервативтірек болды, бірақ олар демократтар болып қала берді. Жирондистер өздерінің атын Францияның Жиронда аймағынан алды, осы фракцияның көптеген депутаттары осы аймақтан сайланды (бірақ "жирондистердің" көпшілігі шынымен де париждіктер болған), сондай-ақ олардың ең көрнекті спикері Жак Пьер Брисоның атымен Бриссотиндер деп те белгілі болды. Монтаньярлар Париж коммунасынан және Якобин клубы мен Кордельерлер сияқты халықтық қоғамдардан қолдау алды, олар Конвент отырысында отырған жоғары трибуналардың атымен аталды. Ұлттық конвенттің алғашқы айларында үш мәселе басым болды: революциялық зорлық, корольдің соты және саясаттағы париждік үстемдік. Париж бен провинциялар арасындағы антагонизм екі топтың үгіт құралы және күреске қаруы болған халық арасында шиеленіс тудырды. Департаменттер мен округтер орталықтандыру идеясына қарсылық көрсетті. Олар бұл идеяның революция астанасын ықпалдың минималды бөлігіне дейін төмендету ниетімен бейнеленгенін көрді. Жиронданың көп бөлігі Ассамблеяны "агитаторлар мен халықты мақтаушылар" билік еткен қаладан көшіруді қалады, бірақ олардың саяси амбицияларына қайшы келетін агрессивті федерализмді әлі де қолдамады.

Дала

Жазық Конвент кезінде үшінші фракция болды. Олардың атауы Конвент залындағы орналасқан жерінен шыққан. Конвент басталғанда олар Жирондистерді қолдады, бірақ ол жалғасқан сайын, Монтаньярлар Людовик XVI-ны өлімге кесуді талап ете бастағанда, Жазық олардың жағына қосыла бастады.

Патшаның соты мен өлімі

Конвент 1792 жылғы 21 қыркүйекте Франция Республикасын бірауыздан жариялағаннан кейін, бұрынғы корольдің тағдыры белгісіз қалды. Сондықтан, оған қарсы айғақтарды зерттеу үшін комиссия құрылды, ал Конвенттің Заңнама комитеті болашақ сот процесінің құқықтық аспектілерін қарастырды. Монтаньярлардың көпшілігі соттау және өлім жазасын қолдады, бірақ Жирондистер Луидің тағдылына қатысты екіге бөлінді: кейбіреулері корольдің қол сұғылмаушылығын, енді біреулері мейірімділікті, ал тағы басқалары жеңіл жазаны немесе жер аударуды жақтады. 13 қарашада Робеспьер Конвентте Луи өзінің қол сұғылмаушылығын жариялап, оны өзі бұзған Конституцияны қорғану үшін пайдалана алмайтынын мәлімдеді. Робеспьер ауырғандықтан, корольдің қол сұғылмаушылығына қарсы сөйлеген Сент-Жюстің алғашқы маңызды сөзін қолдаудан басқа ештеңе істемеді. 20 қарашада Луидің банкирлер мен министрлермен жеке хат алмасуларынан тұратын 726 құжаттан құралған құпия қойма табылды, содан кейін пікірлер Луиге қарсы бұрылды. Сотта ол өзі қол қойған құжаттарды танымайтынын мәлімдеді. Сот процесі 10 желтоқсанда басталды. Монтаньярлар пікірталасты идеологиялық деңгейге көтерді. Луи XVI халыққа жат, "басқыншы" деп сипатталды. Дауыс беру 1793 жылғы 15 қаңтарда басталды. Әрбір депутат өз дауысының себебін түсіндірді. Корольге қарсы дауыс бірауыздан берілді. Жирондистер үміттене бастаған халықтық референдум болған жоқ. Өлім жазасы туралы шешімді дауыс беру 16 қаңтарда басталып, келесі күніне дейін жалғасты. 726 депутаттың 361-і шартсыз өлім жазасын қолдады, 26-сы Майлхес түзетуі қабылданған жағдайда өлім жазасын қолдады, 334-і қарсы дауыс берді (оның ішінде 44-і өлім жазасын кейінге қалдырумен дауыс берді), 5-і дауыс беруден бас тартты немесе өзін шеттеді. 19 қаңтарда кешіру туралы мәселе дауысқа салынды: 380 дауыс қарсы, 310 дауыс мақұлдады (2 дауыс шартты түрде, 10 дауыс беруден бас тартты немесе өзін шеттеді). Жирондистер әр жолы екіге бөлінді. 21 қаңтар таңында Конвент бүкіл Ұлттық гвардияны орындау алаңына баратын жолдың екі жағына тізілуге бұйырды. Луи Революция алаңында бас кесілді. Ел ішінде Луидің өлім жазасын қолдаған немесе қарсы болған "сайлаушылар" мен "апелляциялаушылар" бір-біріне өлшеусіз жеккөруді серт етті. Еуропаның қалған бөлігі өз елдерінде Франция революциясының салдарынан қорқып, король өлтірушілерге қарсы жойқын соғыс жариялады.

Кризис және Жирондидің құлдырауы

Ассамблея үйлесімді түрде басталды, бірақ бірнеше күн ішінде Жирондистер Монтаньяр қарсыластарына қатыгез шабуыл жасады. 1793 жылғы 2 маусымда Конвенттен жирондистік көшбасшыларды қуғанға дейін қақтығыс үздірілмей жалғасты. Жирондистер депутаттардың көпшілігінің дауысына сүйенді, олардың көптегені қыркүйектегі жаппай қырғынды көргенде қорқып, дүрсіл көтерді, бірақ Конвент кезінде барлық билікті монополиялауға тырысулары және Монтаньяр көшбасшыларына жасаған шабуылдары оларды тез ашуландырып, партияны фракция деп қарауға мәжбүр етті. Котон, Камбон, Карно, Линдет және Барьер сияқты депутаттар бірінен соң бірі Монтаньярларға қарай тартыла бастады, ал көпшілік, «Жайдарлылар» деп аталған топ, екі тараптан да қашықтап тұрды. Жирондистер қарсыластарының қанды диктатура құруға ұмтылып отырғанына сенді, бірақ Монтаньярлар Жирондистердің консерваторлармен және тіпті роялистермен де билікте қалуын қамтамасыз ету үшін кез келген келісімге дайын екендігіне сенді. Осылайша, Конвент көп ұзамай беймәлім күйге түсті. Пікірталас пікірталасқа ұласып, ешқандай шешімге келмейтін сөз таластарына айналды. Францияның барлық аймақтарына әсер еткен саяси тұйыққа қадам басқандықтан, адамдар қауіпті одақтастарға жүгінуге мәжбүр болды: Жирондистер үшін роялистер, ал Монтаньярлар үшін сан-кулоттар. Осылайша, Конвент ішіндегі күрес нәтижесіз жалғасты. Шешім сырттан келуі керек еді. Король сотталуынан бастап, сан-кулоттар үнемі «шақырушыларды» (appelants) сынап, оларды Конвенттен қууды және аристократиялық қастандықтармен күресу үшін Революциялық Трибунал құруды талап етті. Бірінші коалицияның әскери жеңілістері, Шарль Франсуа Дюморьедің жауға өткені және 1793 жылдың наурыз айында басталған Вандеядағы соғыс Монтаньярлар мен сан-кулоттарға Жирондистерді әлсіз деп көрсету үшін дәлел ретінде пайдаланылды. Монтаньярлар шаралар ұсынды, бірақ Жирондистер мұндай шараларды қабылдауға құлықсыздық танытты. Жирондистер Монтаньярлардың Революциялық Трибуналды және Қоғамдық қауіпсіздік комитетін құруын қабылдауға мәжбүр болды. Әлеуметтік және экономикалық қиындықтар топтар арасындағы шиеленісті күшейтті. Соңғы қақтығыс Жан-Поль Мараттың соты және секциялық белсенділердің тұтқындалуымен туды. 25 мамырда Париж Коммунасы белсенділерді босатуды талап ету үшін Конвентке қарай шеру тартты. Оған жауап ретінде Конвент төрағасы Максимин Иснард Брансвик манифестін еске түсіретін сөз сөйледі: «Егер ұлт өкілдеріне кез келген шабуыл жасалса, мен бүкіл елдің атынан Парижтің қиратылатынын мәлімдеймін». Келесі күні якобиндер көтеріліс жариялады. 28 мамырда Сите секциясы көтерілісті ұйымдастыру үшін басқа секцияларды жиналысқа шақырды. 29 мамырда 33 секцияны білдіретін делегаттар тоғыз мүшеден тұратын көтеріліс комитетін құрды. 2 маусымда 80 000 қарулы сан-кулот Конвентті қоршап алды. Депутаттардың қашуға тырысуы оқ атып тоқтатылды, содан кейін депутаттар 29 жетекші жирондисті тұтқындау туралы жариялауға мәжбүр болды. Осылайша Жиронда саяси күш ретінде жойылды.

Монтанард конвенциясы

Жиронды жоюға үлкермей, Монтаньарлардың жетекшілігімен Конвент екі қауіптің арасында қалды. Федералистік көтеріліс күшейгенімен, халық қозғалысы қымбатшылықтан ашуланып, үкіметке күшті қысым көрсетіп жатты. Ал үкімет жағдайды бақылауға шамасы келмейтінін көрсетіп берді. 1793 жылдың шілдесінде ел ыдыраудың алдында тұрғандай болды. Маусым айында Монтаньарлар уақытты баяулатуға тырысты. 3 маусымда эмигранттардың мүлкін шағын бөліктерге бөліп, он жыл ішінде төленуі шартымен сату туралы қаулы қабылданды; 10 маусымда жалпы пайдаланудағы жерлерді әр адамға бөлу мүмкіндігі бекітілді; ал 17 шілдеде феодалдық құқықтардың қалдықтары толық жойылды, өтемақы төленбеді. Монтаньарлар террорға жол бермей, меншік құқығын қорғау және халық қозғалысын шектеу арқылы орта тапты сендіруге тырысты. Бұл – нәзік тепе-теңдік еді, ол шілдедегі дағдарыстың ушығуымен бұзылды. Конвент диктатура айыбынан құтылу және департаменттердің алаңдауын басу үмітімен жаңа конституцияны жедел мақұлдады.

1793 жылғы Конституция

Конституцияның мәтініне дейінгі Құқықтар декларациясы ұлттың бөлінбеуін және теңдік, бостандық, қауіпсіздік және меншік сияқты ұлы қағидаларды салтанатты түрде қайта растады. 1789 жылғы Декларациядан өзгеше, 1793 жылғы Декларацияға қоғамдық көмек, жұмыс, білім беру және көтеріліс құқықтары қосылды. Конституцияның басты мақсаты – Конвенттегі депутаттардың маңызды рөлін қамтамасыз ету болды, ол саяси демократияның аса маңызды негізі деп есептелді. Заң шығарушы Ассамблея тікелей дауыс беру арқылы бір мүшеден сайланатын, депутаттар берілген дауыстардың қарапайым көпшілігімен сайланатын, ал Ассамблеяның өкілеттік мерзімі бір жылды құрасты. 24 мүшеден тұратын атқарушы кеңес Заң шығарушы Ассамблея тарапынан, департаменттер жалпы еркек сайлау құқығы негізінде таңдаған 83 үміткердің ішінде сайланды, осылайша министрлер өкілдер алдында жауапты болды. Халықтық сайлау құқығы референдум институты арқылы кеңейтілді. Конституция, сондай-ақ, белгілі бір жағдайларда заңдармен бірге, халық тарапынан бекітілуге тиіс болды. Конституция халықтың ратификациясына ұсынылып, 1,801,918 дауыспен 17,610 дауысқа қарсы көп дауыспен қабылданды. Плебисциттің нәтижелері 1793 жылғы 10 тамызда жарияланды, бірақ Конституцияның күшіне енуі, оның мәтіні Конвенттің отырыс залындағы сандыққа салынған күйінде, бейбітшілік орнағанға дейін кейінге шегерілді.

Федералистердің көтерілісі мен соғысы

Шынында да, Монтаньярлар қиын жағдайларға тап болды: федералистік көтеріліс, Вандедегі соғыс, әскери сәтсіздіктер және экономикалық жағдайдың нашарлауы. Осыған қарамастан, жаңа азаматтық соғыстың алдын алу мүмкін болмады. Маусымның ортасына қарай шамамен 60 департамент көтеріліске шықты, көбінесе ашық түрде. Дегенмен, шекаралық департаменттер Конвенцияға адал қалды. Көтеріліс кеңінен тараған, бірақ терең емес еді. Бұл көбінесе департаменттік және округтік әкімшіліктердің жұмысы болды. Құрамында халық көптеп ұсынылған коммуналар көбінесе салқын қарайды немесе жаулық танытты, ал федералистік көшбасшылар көп ұзамай бірін-бірімен келіспей кетті. Олардың арасындағы шынайы республикашылар шетелдік басқыншылық пен Вандедегі жағдайға алаңдаушылық білдірмей қоймады. Өздерін халықтан шеттетуді сезінгендер модераторлар, фейяндар және тіпті аристократтардан қолдау іздеді. Шілде және тамыз айлары шекарада қиын өтті. Үш апта ішінде бұрынғы табыстардың символы болған Майнц пруссиялықтарға берілді, ал австриялықтар Конде және Валенсиенн бекіністерін басып алып, Солтүстік Францияға шабуыл жасады. Испан әскерлері Пиреней тауларын кесіп өтіп, Пиреней соғысында Перпиньянға қарай жылжуды бастады. Пиемонттықтар Лиондағы республикалық күштердің ығысуын пайдаланып, Францияға шығыстан шабуыл жасады. Корсикада Паолидің көтерілісі британдықтардың қолдауымен француздарды аралдан қуды. Британ әскерлері тамыз айында Дюнкеркке қамау салды, ал қазан айында одақтастар Эльзасқа басып кірді. Әскери жағдай нашарлап, қиынға айналды. Бұған қоса, революционерлердің ашуын одан әрі қоздырып, қарсыластарының өркениетті мінез-құлықтың барлық шектерін бұзғанына сендірген оқиғалар да болды. 13 шілдеде Шарлотта Корде сан-кюлоттың беделі зор болған Жан Поль Маратты өлтірді. Ол Нормандиядағы жирондист көтерілісшілермен байланыста болған, және олар оны өздерінің агенті ретінде пайдаланған деп санайды. Конвенттің алғашқы күндері танытқан ойсыздығы, репрессиялық шараларды ұйымдастырудағы күші мен шеберлігімен толықты. Көтерілісші жирондист көшбасшыларын тұтқындауға ордерлер берілді. Көтеріліске қатысқан департаменттік әкімшілік мүшелері лауазымдарынан алынды. Көтеріліс қауіпті болған аймақтарда көптеген роялисттер қалған еді. Тау, Республикамен байланысты болғандықтан, және жаудың одақтасы болған роялизм арасында үшінші тарапқа орын жоқ еді. Вендедегі роялистік көтеріліс Конвентті Террор бағытына қарай үлкен қадам жасауға итермеледі, яғни орталық биліктің диктатурасын орнатуға және бостандықтарды шектеуге. Жирондист көтерілісі оны дәл осы бағытта шешуші қадам жасауға мәжбүр етті.

Революциялық үкімет

Конституциялық жиналыс өзінің комиссиялары арқылы заң шығарды. Конвенция өз комитеттері арқылы басқарды. Олардың екеуі өте маңызды болды: Қоғамдық қауіпсіздік және Жалпы қауіпсіздік. Екіншісі, зор билікке ие болған, біріншісінен гөрі аз танымал болды, ол нағыз атқарушы билік болды және үлкен құқықтармен қаруланды. Ол сәуірде құрылған, бірақ 1793 жылдың жазында оның құрамы толығымен өзгертілді. 1793 жылдың жазында санкюлоттардың наразылығы екі тудың астында шарықтауға жетті: бағаны реттеу және террор. Содан кейін бұрын-соңды болмаған сатқындық туралы жаңалық келді: Тулон және оның эскадрильясы жауға берілді. Халықтың зор жағдайы атынан, Жак Ру басқаратын ашулы көшбасшылар, Конвент ұнатпаған жоспарлы экономиканы талап етті. Дегенмен, ұлттық диктатураның ресурстарды жұмылдыруының революциялық логикасы экономикалық доктринадан әлдеқайда күшті болды. Тамыз айында бірқатар жарлықтар билік органдарына астық өндіру және айналымы бойынша дискрециялық өкілеттіктер берді және алаяқтық үшін қатал жазалар белгіледі. Әр ауданда билік органдары талап еткен жүгерімен толтырылған "мол астық қоймалары" дайындалды. 23 тамыздағы "жалпы жұмылдыру" (levée en masse) туралы жарлық жарамды азаматтарды сарбаздарға айналдырды. 5 қыркүйекте париждіктер 2 маусымдағы көтерілісті қайталауға тырысты. Қарулы бөлімдер қайтадан Конвентті қоршап алып, ішкі революциялық армия құруды, күдіктілерді тұтқындауды және комитеттерді тазалауды талап етті. Бұл революциялық үкіметтің құрылуындағы шешуші күн болды: Конвент бас берді, бірақ оқиғаларды бақылауда ұстады. Ол 5 қыркүйекте террорды күн тәртібіне қойды, 6-сы күні Колло д’Эрбуа мен Бийо Вареннді Қоғамдық қауіпсіздік комитетіне сайлады, 9-ы күні революциялық армия құрылды, 11-і күні астық пен жем-шөпке баға белгіледі (бағалар мен жалақыны жалпы бақылау 29-ы күні), 14-і күні Революциялық трибуналды қайта ұйымдастырды, 17-і күні күдіктілер туралы заңға дауыс берді, ал 20-сы күні жергілікті революциялық комитеттерге олардың тізімін жасауды тапсырды. Конвент пен комитеттердің диктатурасы маусымнан қыркүйекке дейін созылды, париждік бөлімдермен бірге тұрақты сессияда егеменді халықты білдіретін бөлімдер қолдады және бақылады. Ол наурыз айының көктемінен бастап кездейсоқ құрылған институттардың желісі арқылы басқаруды жүзеге асырды, Революциялық трибунал және департаменттердегі миссиялар бойынша өкілдер, ал келесі айда Конвент өкілдері армияға келді, олар да шексіз өкілеттіктермен қаруланды; және assignat-ты жалғыз заңды төлем құралы ретінде қабылдауды, астық бағасын бақылауды және байлардан миллиард ливрді мәжбүрлеп қарыз алуды міндеттеді. Соңғыда Франция үкіметтің қалыптасуын көрді. Дантон 10 шілдеде одан кетті. Кутон, Сен-Жюст, Жанбон Сен-Андре және Марнаның Приері Барер мен Линдеге қосылған, содан кейін 27 шілдеде Робеспьерді, 14 тамызда Карно мен Приері Кот-д’Орны, 6 қыркүйекте Колло д’Эрбуа мен Бийо Вареннді табысты қосып, табанды Монтаньярлардың ядросын құрады. Олардың ұстанып жүрген бірнеше түсініктері бар еді: басшылық ету, шайқасу және жеңіс. Олардың ортақ жұмысы, қауіп, билікке деген құштарлық пен мақтаныш Комитетті автономды ағзаға айналдырған бірлікке әкелді. Комитет әрқашан әр директордың міндеттерінің ерекшелігіне қарамастан, алқалы түрде басқарылатын: "саясатшылар" және "техникалық қызметкерлер" деп бөліну Термидорлық ойлап табу болды, ол Террордың мәйіттерін тек Робеспьершілердің есігіне қоюға арналған. Алайда, он екі комитет мүшесінің арасында көптеген келіспеушіліктер туды; Барер комитетке қарағанда Конвент адамы болды және "Жайлармен" байланыста болды. Роберт Линде Террор туралы ойланбады, керісінше, ол Колло д’Эрбуа мен Бийо Варенннің ерекше тақырыбы болды, олар қыркүйекте санкюлоттардың талабымен комитетке кірді; Робеспьер мен оның достарынан айырмашылығы, Лазар Карно өз қолдауын тек уақытша және мемлекеттік себептермен халыққа саяси жеңілдік беру үшін берді. Бірақ 1793 жылдың жазында оларды біріктірген жағдай пікірлер арасындағы айырмашылықтардан күшті болды. Комитет өзін бәрінен жоғары қоюы керек еді және Ассамблеяның мақсаттарына жету үшін ең қолайлы халықтық талаптарды таңдады: Республиканың жауларын талқандау және аристократияның соңғы үміттерін жою. Конвент атынан басқару, сонымен бірге оны бақылау, және халықтың құлшынысын сөндірместен, оларды ұстап тұру - бұл тәуекелді ойын болды. Оны құрайтын институттар, шаралар және процедуралар 14 Фример (4 желтоқсан) жарлығында кодификацияланды, ол Террорға негізделген орталықтандырылған диктатураның біртіндеп дамуына бекітті. Орталықта Конвент тұрды, оның секулярлы қолы Қоғамдық қауіпсіздік комитеті болды, ол зор билікке ие болды: ол Конвент жарлықтарын түсіндірді және оларды қолдану әдістерін белгіледі; оның тікелей билігінде барлық мемлекеттік органдар мен барлық мемлекеттік қызметкерлер болды (тіпті министрлер 1794 жылдың сәуірінде жоғалып кететін еді); ол әскери және дипломатиялық қызметті басқарды, генералдар мен басқа комитеттердің мүшелерін Конвенттің бекітуімен тағайындады. Ол соғыс жүргізуге, қоғамдық тәртіпке және халықты азық-түлікпен қамтамасыз етуге жауапты болды. Париждегі Коммуна, белгілі санкюлоттар бекінісі, оның бақылауына көшіп, бейтараптандырылды.

Экономика

Әкімшілік және экономикалық орталықтандыру бірге дамыды. Қоршау Францияны өзін-өзі қамтамасыз етуге мәжбүр етті; Республиканы сақтау үшін үкімет елдің барлық өндірістік күштерін жұмылдырды және өрескел экономиканы бақылау қажеттігін мойындады, оны төтенше жағдай туғанда дереу енгізді. Соғыс өндірісін дамыту, сыртқы сауданы қайта жандандыру және Францияның өзінде жаңа ресурстар табу қажет болды, ал уақыт тығыз болды. Ахуал үкіметті елдің экономикасын басқаруға біртіндеп итермеледі. Бұл әскерді ұйымдастырумен қатар, оның жұмысының ең ерекше жағы болды. Барлық материалдық ресурстар тартып алынды. Шаруалар астық, шөп, жүн, зығыр және қарасора тапсырды. Шеберлер мен саудагерлер өндірген өнімдерін берді. Әртүрлі металл, шіркеу қоңыраулары, ескі қағаз, парша, шөп, бұталар, тіпті калий тұздарын алу үшін үй шаңы, ал дәмдеуіш үшін каштан да іздестірілді. Барлық кәсіпорындар – орман, кен, карьер, пеш, балқыту, тері илеу, қағаз фабрикасы, ірі мата тігу және аяқ киім шеберханалары – ұлттың қажетіне берілді. Еңбек және тауарлар бағасын бақылауға алынды. Патри қауіпті күйде тұрғанда ешкім оның есебінен пайда табуға құқылы емес еді. Қару-жарақ мәселесі ерекше алаңдаушылық тудырды. 1793 жылдың қыркүйегінде Парижде мылтық және жеке қару шығаратын ірі фабрика құруға күш салынды. Ғалымдарға шақыру жолданды. Монге, Вандермонде, Бертолле, Дарсе, Фуркруа металлургияны және қару жасауды жетілдірді. Тек жалақылы жұмысшылар үшін баға шектеуі тиімді болды. Ол 1790 жылмен салыстырғанда жалақыны жартылайға, ал тауар бағасын үштен бірге арттырды. Бірақ Комитет оның сақталуын қамтамасыз етпегендіктен (наны қоспағанда), егер олар үлкен соғыстың жұмыс күшіне ұсынайтын жағдайлардан пайдаланбағанда, алданып қалған болар еді. Дегенмен, Париж тынышталып, сан-кулоттар өмір сүрудің жолдарын табуда, levée en masse және революциялық армияның құрылуы олардың қатарын азайтуда. Көптеген адамдар қару-жарақ және жабдық шеберханаларында немесе комитеттер мен министрліктердің кеңейтілген кеңселерінде жұмыс істеуде.

Жыл армиясы II

Жаз бойы салық жинау аяқталып, шілде айына қарай әскердің жалпы саны 650 000-ға жетті. Қиындықтар зор болды. Соғыс өндірісі қыркүйекте ғана басталды. Әскер тазарту ортасында болды. 1794 жылдың көктемінде біріктіру шарасы жүзеге асырылды. Екі ерікті батальон бір тұрақты батальонмен бірігіп, жартылай бригада немесе полк құрады. Сонымен қатар, басшылық құрылымы жаңартылды. Тазарту ақсүйектердің көпшілігін шеттетумен аяқталды. Жаңа буын жоғары лауазымдарға жетті, ал Әскери академия (Эколь де Марс) штабты жетілдіру үшін әр округтен алты жас жігітті қабылдады. Әскер командирлерін Конвент тағайындауға тиіс болды. Бірте-бірте жақсы жабдықталған әскери басшылық құрылды. Франсуа Северин Марсо Дегравье, Лазар Гош, Жан Батист Клебер, Андре Массена, Жан Батист Журдан және тағы да басқалар, әскери шеберлігі мен саяси сезімін үйлестірген офицерлердің қолдауымен. Рим империясынан бері алғаш рет үкімет көптеген саяқтарды қаруландырып, азықтандыруға қол жеткізді. Техникалық жаңалықтардың негізгі себебі оның үлкен көлемі және одан туындаған стратегия болды. Ескі "кордон" жүйесі беделін жоғалтты. Коалиция әскерлері арасында маневр жасай отырып, француздар ішкі бағыттар бойынша қозғалып, әскерлерінің бір бөлігін шекараға орналастырып, жауларының бірінің бейәрекеттігін пайдаланып, қалғандарын жеңе алатын. Карноның қағидалары – жаппай күшпен әрекет ету және жауды сан жағынан басып озу. Олар әлі сынақтан өтпеген, және Бонапарт пайда болғанға дейін үлкен жетістікке жете алмады.

Фракциялардың құлдырауы

1793 жылдың 17 қыркүйегіне дейін революционерлердің арасында екі бөлек топ болды. Біріншіден, кейін Хебертистер деп аталғандар, бірақ Жак Хебер өзі соғысқа дейін өлімге дейін күресуді жақтаған және ашулылардың бағдарламасын қабылдаған партияның ресми басшысы болған жоқ, себебі сан-кулоттар оны мақұлдады. Хебертистер Конвентті олар арқылы басқаруға үміттене алғандықтан Монтаньярлармен жақтасуға дайын болды. Олар Кордельелер клубында басымдық танытты, Бушоттың кеңселерін толтырды және жалпы алғанда Коммунаны өздерімен бірге алып жүре алды. Екінші топ – революциялық үкіметтің орталықтандырылуына және Комитеттердің диктатурасына жауап ретінде құрылған Дантонистер. Дантонистерді негізінен Конвент депутаттары (сан-кулоттар емес) басқарды, соның ішінде Дантон, Делакруа және Десмулин. Ұлттық қорғаныс қажеттіліктерін барлық басқа мәселелерден жоғары қоя отырып, Қоғамдық қауіпсіздік комитеті халық қозғалысының немесе орташа топтардың талаптарына мойынсұнуға ниеттенген жоқ. Осы екі топтың қарама-қайшы талаптарын теңестіру үшін Революциялық үкімет орташа Дантонистер (цитралар) мен экстремистік Хебертистер (ультралар) арасында орташа позицияны сақтауға тырысты. Бірақ 1793-94 жылдардың қысқы кезеңінің соңында азық-түлік тапшылығы күрт нашарлады. Хебертистер сан-кулоттарды қатаң шаралар қабылдауға итермеледі, ал Комитет бастапқыда келісімге келуге тырысты. Конвент 3 Вентоз күні көмек үшін 10 миллион ливрді мақұлдады, Барер жаңа жалпы Максимумды ұсынды, ал 8-інші күні Сен-Жюст күдіктілердің мүлкін тәркілеп, мұқтаждарға бөлу туралы жарлыққа қол қойды (Вентоз жарлықтары). Хебертистер қысымды күшейтіп, соңынан жеңіске жетеді деп ойлады. Бұл шақыру көтеріліс шақыруына ұқсағанмен, бұл, мүмкін, қыркүйектегідей жаңа демонстрация үшін жасалған. Алайда, Қоғамдық қауіпсіздік комитеті 22 Вентоз II жылы (1794 жылдың 12 наурызы) Хебертистер тым қауіпті екенін шешті. Комитет Хебертті, Шарль Филипп Ронсенді, Франсуа Николас Винсентті және Антуан Франсуа Момороны эмигранттар Проли, Анахарсис Клуц және Перейрамен байланыстырып, Хебертистерді «шетелдік қастандыққа» қатысқандар ретінде көрсетуге тырысты. Барлығы 4 Герминал (24 наурыз) күні өлім жазасына кесілді. Бұл қадам Хебертистерді үнсіз қалдырды, енді олардың басшылығы жоқ. Сол жақтағы наразылықты басуда сәтті болған Комитет одан кейін қаржылық жемқорлыққа қатысқан бірнеше мүшелері бар Дантонистерге назар аударды. Комитет Конвентті тоғыз Дантонист депутатының парламенттік иммунитетін алып тастауға мәжбүр етті, осылайша оларға сот процесін жүргізуге мүмкіндік берді. 5 сәуірде Дантонистердің жетекшілері Дантон, Делакруа, Десмулин және Филиппо атылды. Екі топтың да басшыларының өлім жазасына кесілуі кейбіреулерді көңіліне кіргізді. Көптеген сан-кулоттар Хебертистердің өлім жазасына кесілгеніне таң қалды. Сан-кулоттар дәстүрлі түрде иеленген барлық ықпалды орындар жойылды. Революциялық армия таратылды, азық-түлік сақтауды тексерушілер жұмыстан босатылды, Жан Батист Ноэль Бушотт соғыс кеңсесін жоғалтты, Кордельелер клубы өзін-өзі цензуралауға мәжбүр болды және Үкіметтің қысымы 39 халықтық қоғамның жабылуына әкелді. Париж Коммунасы, сан-кулоттармен басқарылатын, тазартылып, Комитет тағайындаған адамдармен толтырылды. Дантонистерді өлтіргеннен кейін Ұлттық Конвент мүшелерінің көпшілігі Комитетке деген сенімін жоғалтып, тіпті өмірлік қауіпсіздігі үшін қорқуын басталды. Ақырында, Комитет Дантонистер мен Хебертистерді жою арқылы өзінің қолдауын әлсіретті, олардың екеуі де Комитетті қолдаған. Конвентті Жирондиндер мен Дантонистерді тұтқындауға рұқсат беру арқылы Комитет өзінің негізгі қарсыластарын жойды деп сенді. Алайда сот процестері Комитеттің Конвент мүшелеріне құрметсіздік танытқанын көрсетті, олардың бірнешеуі өлім жазасына кесілді. 1794 жылдың ортасына қарай Комитет жағында болған Конвент мүшелерінің көпшілігі енді оны қолдамады. Комитет Конвент пен олардың күшін алған сан-кулоттар арасында делдал ретінде әрекет етті. Хебертистерді өлтіріп, сан-кулоттарды наразылыққа итермелеу арқылы Комитет Ассамблеяға қажетсіз болды.

Қауіпсіздік

Террор 1793 жылдың қыркүйегінде ұйымдастырылса да, қазан айында ғана қолданысқа енгізілді. Ол халықтық қозғалыстың нәтижесі болды. 5 қыркүйектен кейін Революциялық Трибуналдың жаңа бөлімі ашылды, ол төрт бөлімге бөлінді: Қоғамдық қауіпсіздік және Жалпы қауіпсіздік комитеттері судьялар мен қазылар алқасының кандидатураларын ұсынды; Фукьер Тинвилл мемлекеттік прокурор қызметін сақтап қалды, ал Марсиал Жозеф Арман Герман президент болып тағайындалды. Террордың мақсаты – Монтаньярлардың ашық сыншыларын соттау арқылы Революцияның жауларын қолдауды тоқтату болды. Үлкен саяси сот процестері қазан айында басталды. 16 қазанда патшайым гильотинаға алынды. Арнайы жарлық Вергняуд пен Бриссон сияқты 21 Жирондиннің қорғанысын жойды, олар 31-і күні қаза тапты. Террор машинасының басында мемлекеттік екінші ұйымы – Жалпы қауіпсіздік комитеті тұрды. Ол Конвент әр ай сайын сайлайтын он екі мүшеден құралды және қауіпсіздік, бақылау және полиция функцияларын, соның ішінде азаматтық және әскери билік органдарына қатысты функцияларды атқарды. Комитет үлкен штатты жұмысқа алды, біртіндеп құрылған жергілікті революциялық комитеттер желісін басқарды және күдіктілерге қатысты заңды қолдану үшін мыңдаған жергілікті айыптаулар мен тұтқындауларды қарады, одан кейін сотқа жіберді. Ол Республиканың жауларын, олар кім болса да, қай жерде болса да, жойды. Ол әлеуметтік тұрғыдан кемсітусіз және саяси тұрғыдан көрегендікпен ерекшеленді. Оның құрбандары Революцияны жек көретін немесе бүліктердің ең қауіпті болған аймақтарында тұратын топтарға жатты. Альберт Матиз былай деп жазды: «Жергілікті жерлердегі жазалау шараларының қатыстығы көтеріліс қаупіне тікелей пропорционал болды». Көптеген белгілі азаматтар мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген айыппен сотталып, жазаланды. Камиль Десмулен мен Жорж Дантон Революцияға қарсы «қатер тудырғаны» үшін өлім жазасына кесілген екі танымал тұлға болды. Қоғамдық қауіпсіздік комитеті тарапынан толық өкілеттіктермен жіберілген «миссиядағы өкілдер» депутаттары жергілікті жағдайға және өз мінездеріне қарай әрекет етті. Линде шілде айында Жирондиндер басым болған батыс аймағында бірде-бір өлім жазасы бермей тыныштандырды. Бірнеше айдан кейін Лионда Колло д'Эрбуа мен Жозеф Фуше гильотинаның жеткілікті жылдамдықпен жұмыс істемегендігіне байланысты ату арқылы жиі жазалауды қолданды.

Құлдық

Монархия француз жерін мен колониялар сияқты француз бақылауындағы жерлерді ажыратып қарастырды. Бұл ерекшелік Франциядағы құлдықтың заңсыз деп танылуына, бірақ отарларда сақталуына мүмкіндік берді. Сент-Домингтегі отаршылар халық саны мен экономикаға тигізген үлесіне сәйкес 21 мүшеден тұратын өкілдік құруды қалады. Бірақ Ұлттық конвент осы талапты қабылдамады, себебі олардың көп бөлігі құлдар болғандықтан, азамат ретінде ешқандай құқықтары болмады және өкілдікке үлес қоса алмады. Францияда 1780 жылдары құлдыққа қарсылық болғанмен, француз революциясының басталуына байланысты көптеген қарсылықтар назардан тыс қалды. Француздар Испаниямен соғыс болу қаупі туғанда ғана құлдық мәселесін шешуге көбірек бейімділік танытты. 1792 жылы Ұлттық конвент Сент-Домингке 3 комиссар жіберуге келісім білдірді. Комиссарлардың екеуі, Легер Фелисите Сонтонакс және Этьен Полверел, ақ терілілермен тең құқықтар берілген бос адамдар үшін жағдай жасады. 1793 жылдың 5 мамырында Сонтонакс пен Полверел плантациялық жүйеге шабуыл жасап, иелерін құлдарға жақсы қарауға және олардың әл-ауқатын қамтамасыз етуге мәжбүр етті. Содан кейін Сонтонакс құлдықтың өзіне шабуыл жасап, иелері қаруланған барлық құлдарды азат етті, себебі олар тыныш плантациялық өмірге орала алмайтын еді. Полверел 1793 жылдың 21 маусымында Кап-Франсуада жарлық шығарды, ол француз Республикасы үшін күресуге келіскен барлық құлдарды ішкі және сыртқы қауіптерден азат етті. Комиссарлар республиканың әйел құлдардың бос еркектермен некелесуіне байланысты иелеріне өтемақы төлейтінін және осы одақтан туған барлық балалардың бос болады деп шешті. Ұлттық конвент ақырында колония үшін алты өкілді мүшеге рұқсат берді. Құл саудасын тоқтатуды талап еткен Қаралардың достары қоғамының қысымына бірақ, Ұлттық конвент құлдықтың француз экономикасы үшін маңызды екеніне байланысты бас тартты. Комитет "алты миллион француз халқының тіршілік етуі отарларға байланысты" деген пікірде болды және бұл аргументті қолдауын жалғастырды. 1790 жылдың 12 қазанында Ұлттық конвент колониялардағы адамдардың мәртебесін бақылайтын жалғыз билік органы – колониялардағы комитеттер екенін жариялады. Бұл еркін қара нәсілділер белсенді азаматтыққа қатысуға құқылы болғанымен, ақ колонистер оларға рұқсат бермейтінін білдірді. Бұл ақ колонистердің көңілін табу және оларды британдықтармен одақтаспауға көндіру үшін жасалды. Сондай-ақ, бұл колонияларға құлдыққа қатысты өз заңдарын қабылдауға мүмкіндік берді және Ұлттық конвенттің бұл мәселеден қол жууға мүмкіндік жасады. Сент-Домингтен үш депутат Францияға құлдықты жою туралы Ұлттық конвентті көндіруге бару үшін келді. 1794 жылдың 4 ақпанында депутаттардың сөздерін тыңдағаннан кейін Ұлттық конвент құлдықты жойды. Алайда, Қоғамдық қауіпсіздік комитеті жариялауды колонияларға екі айға кейінге қалдырды. Бұл Робеспьердің құлдықты жоюға қарсы болғандығымен байланысты болды. Бұл мәселе ақырында Комитет Робеспьерді айналып өтіп, жою туралы жарлықты Сент-Домингке жіберуге бұйрық бергенімен шешілді. Алайда, Наполеонның 1801 жылы құлдықты қайта енгізу әрекеті Францияның құлдықты бірінші болып жою мәртебесін жойды және ең гүлденген француз колониясын жоғалтуға әкелді.

Термидор

Якобиндік диктатура ұлттық төтенше жағдаймен сәтті күрескенше ғана билікте қалуға үміттенді. Оның саяси қарсыластары жойылғаннан және шетелдік жаулары жеңілгеннен кейін, оны біріктірген басты күштен айырылып қалады. Якобиндіктердің құлауы күтілгеннен тез болды, себебі партия ішіндегі мәселелер күшті болды. Бірлікте болғанда Комитет дерлік зардап шекпейтін еді, бірақ ішкі қақтығыстардың белгілері пайда болғанға дейін, ол өкімет билігінің шыңына жетпеді. Қоғамдық қауіпсіздік комитеті біртекті орган болған емес. Ол коалициялық кабинет еді. Оның мүшелерін достастық немесе ортақ идеалдар емес, есептеу және күнделікті тәртіппен байланыстырып ұстады. Бастапқыда жеке дауларды болдырмаған іскерлік қысым сонымен қатар шаршаған нервтерге де әкелді. Тәуліктерге бөлінген айырмашылықтар өмір мен өлім мәселесіне дейін үлкейтілді. Кішкентай жанжалдар оларды бір-бірінен алыстатты. Карно, әсіресе, Робеспьер мен Сен-Жюстің оның жоспарларына бағытталған сынап-сіңірлеріне ашуланды. Даудан кейін дау. Қоғамдық қауіпсіздік комитетінде пікірталас болды, Карно Робеспьер мен Сен-Жюсті "күлкілі диктаторлар" деп сипаттады, ал Колло "ұсақ-түйексіз" адамға жасырын шабуыл жасады. Маусымның соңынан 23 шілдеге дейін Робеспьер Комитет отырыстарына қатысудан бас тартты. Бөліну қаупін сезіне отырып, олар келісуге тырысты. Сен-Жюст пен Кутон оны қолдады, бірақ Робеспьер өзінің жауларының шындығына күмәнданды. Ол Конвенттің тағдырлы араласуын өзіне тартты. 8 Термидор, II жыл (26 шілде 1794) ол қарсыластарын айыптады және "үкімет бірлігін" іске асыруды талап етті. Бірақ, кімді айыптайтынын атаудан бас тартты. Бұл сәтсіздік оны құртты, өйткені ол шексіз өкілеттік талап етіп отыр деп болжалды. Сол түні, қауіпке ұшыраған депутаттар мен "Жазық" мүшелерінен ыңғайсыз одақ құрылды. Келесі күні, 9 Термидор, Робеспьер мен оның достарына сөз сөйлеуге рұқсат берілмеді, ал Авейрондық Луи Луше Робеспьерге қарсы айыптама ұсынды, оны Конвент қабылдады. Сол жақтан келгендер басты рөлдерді атқарды: шабуылдаған Бийо-Варен және төрағалық еткен Колло д’Эрбуа. Бұл жаңалықты естіген Париж Коммунасы оны шабыттандырған адамға адал болды, көтеріліске шақырды, кешке тұтқындалған депутаттарды босатып, екі-үш мың жауынгерді жұмылдырды. 9-10 Термидор түні Парижде үлкен шатасу болды, өйткені Коммуна мен Ассамблея бөлімдер мен олардың әскерлерінің қолдауын алу үшін бәсекелестікке түсті. Конвент бүлікшілерді енді заңсыз деп жариялады. Баррасқа қарулы күштерді жинау міндеті жүктелді, ал орташа бөлімдер қолдау көрсетті. Париждің Готель-де-Вильінің сыртында жиналған Ұлттық гвардияшылар мен артиллериялықтар нұсқаусыз қалды және бірте-бірте тарап, алаңды бос қалдырды. Таңғы сағат екіде Гравилье бөлімінен келген колонна, Леонард Бурдон басқарып, Готель-де-Вильге шабуыл жасап, көтерілісшілерді тұтқындады. 10 Термидордың кешінде (28 шілде 1794) Робеспьер, Сен-Жюст, Кутон және олардың он тоғыз саяси одақтасы сотсыз өлім жазасына кесілді. Келесі күні 71 адамнан тұратын үлкен топтың кезегі келді, бұл бүкіл Революция кезеңіндегі ең ірі жаппай өлім жазасы болды.

Термидориялық конвенция

9 Термидордың артында қандай себептер болса да, одан кейінгі оқиғалар олардың күтілген нәтижесінен асып кетті. Көрініп тұрғандай, комитеттердегі қалған мүшелер өкілдіктерін сақтап, якобин диктатурасының құрметін алуға үміттенеді, бұл жай ғана партиялық тазарту болғандай сезім тудырды.

Термидориялық реакция

Олар бұл ойдан тез арылды. Жапсырмалар кетіп, Дантонистер кіруі мүмкін. Конвент бастамашылығын қайтарып алды және оны биліктен ығыстырған диктаторлық комитеттер үкіметін біржола тоқтатады. Осыған сәйкес, басқарушы комитеттердің ешбір мүшесі төрт айдан артық қызмет ете алмайды. Үш күннен кейін «Прейриал заңы» жойылды, Революциялық трибуналдың ерекше өкілеттіктері алынып тасталды. Коммунаның орнына Конвенттен азаматтық әкімшілер комиссиясы (commission des administrateurs civils) құрылды. Қарашада Якобин клубы жабылды. Робеспьершілдерге де, якобиндерге де қарсы реакция күшейді. Қыркүйек айының басында Бийо, Колло және Барьер Қоғамдық қауіпсіздік комитетінен кетті, жыл соңында түрмеге қамалды. Үкіметтің тұрақтылығы әлсіреп барады. Содан кейін билікті шоғырландыру, тағы бір революциялық принцип пайда болды. Қоғамдық қауіпсіздік комитетінің атқарушы билікпен байланысы 7 Фруктидорда (24 тамыз) үзіліп, оны бұрынғы соғыс және дипломатия саласына шектеді. Жалпы қауіпсіздік комитеті полицияны бақылауда ұстады. Енді барлығы он алты комитеттен тұрады. Конвент мүшелері бөлшектеудің қауіптерін білгенімен, биліктің монополиясынан көбірек алаңдады. Бірнеше апта ішінде революциялық үкімет таратылды. Бұл шаралар террор құралдарына әсер етіп, қуғын-сүргін машинасының көптеген кемшіліктерін ашты. 22 Прейриал заңы жойылды, түрмелер ашылды және «күдіктілер» босатылды: бір апта ішінде Парижде 500 адам. Көптеген қоғамдық сот процестері өтті, соның ішінде Нант қаласындағы жаппай суға батыруға жауапты деп табылған Каррье және 1794 жылдың көктемі мен жазындағы Ұлы террордың прокуроры ретінде танымал Фукье-Тенвильдің істері қарастырылды, одан кейін Революциялық трибунал жай-жаққа таратылды. Дегенмен, ресми емес Ақ террор жалғасты. Аймақтарда террор зорлық-зомбылыққа және қатыгездікке айналды. Лионда Иешуйдің серіктері құрбандарының денелерін, ерлер мен әйелдерді Ронаға лақтырып жіберді, түрмелерде тұтқындар жаппай қырғынға ұшырады немесе түрмеге бара жатқанда өлтірілді, ал басқа қалаларда «Күн серіктері» деп аталатын топтар «террористтерді», «89-шы жылдың патриоттарын» және ең бастысы бұрынғы шіркеу мүліктерін сатып алғандарды өлтірді. Мұндай шектен шығулар Парижде өкінішті болды, бірақ Конвент пен оның комитеттері осы күштерді тоқтатуға шамалары келмеді, олардың өзі көптеген нәрселерге себепкер болған. Революциялық үкімет жүйесін жою «Экономикалық террордың» соңына әкелді. Бағалардың жоғарғы шегі 9 Термидордан бұрын-ақ алынып тасталды. Енді бағаны реттеуге ешкім де сенбейтін болды. Қара нарықта өнім көп болғандықтан, бағаны реттеу жетіспеушілікке тең, сондықтан еркін сауда молшылықты қайтарады деген ой қалыптасты. Франциядағы еркін сауданы жақтаған физиократ экономистер бағалар алдымен көтеріледі, бірақ содан кейін бәсекелестік нәтижесінде төмендейді деп болжады. Алайда, бұл иллюзия 1794-1795 жылдардың қысында күйреп кетті. Ұлттық конвент ресми түрде бағалардың жоғарғы шегін жойды, өйткені маусым 4 Нивоза III жылы (24 желтоқсан 1794) Рождество қарсаңында басталды. Сол қыста бақыланатын экономиканы тоқтату қорқынышты апатқа әкелді. Бағалар көтеріліп, валюта бағамы төмендеді. Республика үлкен инфляцияға ұшырап, валютасы құлдырады. Термидорда III жылы ассигнациялар номиналды құнының 3% -ынан кем болды. Шаруалар да, саудагерлер де қолма-қол ақшадан басқа ештеңе қабылдамады. Бұл апат өте тез орын алып, экономика тоқтап қалғандай болды. Аштық жағдайды одан бетер ушықтырды. Шаруалар ассигнацияларды қабылдағысы келмегендіктен, өнімдерін нарыққа шығаруды тоқтатты. Үкімет Парижге азық-түлікпен қамтамасыз етуді жалғастырды, бірақ уәде етілген мөлшерде азық-түлік бере алмады. Аймақтарда жергілікті муниципалитеттер азық-түлік алу үшін жанама мәжбүрлеу шараларын қолданды. Ауылдағы күндізгі жұмысшылардың жағдайы, барлығы тастап кеткендей, жиі қорқынышты болды. Инфляция несие берушілерді борышкерлердің пайдасына құртты және бұрын-соңды болмаған спекуляцияларды тудырды. 1795 жылдың наурыз-сәуір айларының басында азық-түлік тапшылығы соншалық болды, сондықтан барлық жерде де наразылықтар көтерілді. Париж қаласы тағы да «белсенді» болды.

Халықтық қозғалысты талқандау

Азық-түлік жетіспеушілігімен бірге наразылық та артты. 17 наурызда Сен-Марсо және Сен-Жак фауборгтарының өкілдері «Біз революция үшін жасаған барлық құрбандықтарымызға өкінуге айналып келеміз» деп шағымданды. Полиция заңдары қабылданды, онда бүлік тудыратын сөздер үшін өлім жазасы қарастырылды. Ұлттық гвардияның берік ядросы – «жақсы азаматтарға» қару таратылды. Күш сынасы жақындап келеді. 10 Герминаль (30 наурыз) күні барлық бөлімдер өздерінің жалпы жиналыстарын шақырды. Осыдан Париждің саяси географиясы айқын көрінді. Конвенттегі пікірталас екі мәселеге шоғырланды: Барер, Колло, Бийо және Вадье тағдыры және 1793 жылғы конституцияны іске асыру. Орталық және батыс бөлімдері ресми мәлімдемелер арқылы «Төрттіктің» жазалануын талап етіп, азық-түлік тапшылығын елемеді, ал шығыс бөлімдері мен фауборгтар астық дағдарысын шешу, 1793 жылғы конституцияны іске асыру, халықтық қоғамдарды қайта ашу және тұтқындалған патриоттарды босату туралы талаптар қойды. 12 Герминаль (1 сәуір) күні таңертең көпшілік Ил-де-ла-Сите аралына жиналып, сарай күзетшілерін ығыстырып, Конвент отырыс өткізетін залға кірді. Дүрлік-паралық арасында бөлімдердің өкілдері халықтың наразылықтарын жеткізді. Ұлттық гвардияның сенімді жасақтары шақырылды, ал қаруы мен басшысы жоқ наразылар шегінуге мәжбүр болды. Көптеген адамдар үшін 1793 жылғы конституция – азаттыққа жол ашатын утопия – барлық жамандықтардың шешімі болды. «Робеспьер билігінің» өткеніне өкінушілер де болды. Бірақ бұл соңы емес еді. Жаңа жарылыс көкжиекте көрінді. Көтеріліс ашық түрде дайындалып жатты. 1 Прериаль (20 мамыр 1795 ж.) Сент-Антуан және Марсо фауборгтарында дабыл соғылды. Қарулы жасақтар Карусель алаңына жетіп, отырыс залына кірді. Бір сағатқа созылған дүрлік-паралықтан кейін «Халықтың көтерілісі» (L'Insurrection du Peuple) оқылды. Дүрлік-паралықта көтерілісшілердің ешқайсысы бағдарламаның басты талабын іске асыру туралы ойламады: үкіметті құлату. Монтаньярлардың қалған бөлігі, «Таудың шыңы» (la Crête de la Montagne), көтерілісшілерге қолайлы жарлықтарды қабылдауға қол жеткізді. Бірақ сағат 23:30-да екі қарулы колонна залға кіріп, тәртіпсіздікті тоқтатты. Келесі күні көтерілісшілер сол қателіктерін қайталап, депутаттардан аштыққа қарсы шаралар қабылдау туралы уәде алғаннан кейін бөлімдерге қайтты. 3 Прериаль күні үкімет адал әскерлерді, аңшыларды және драгундарды, сондай-ақ «мүліктерін сақтауға мүмкіндік алғандардан» іріктелген Ұлттық гвардияшыларды жинады – барлығы 20 000 адам. Сент-Антуан фауборгі қоршауға алынды және 4 Прериаль күні капитуляциялап, қаруын тапсырды. Реакцияға қатысты белгісіздік, шешім қабылдаудағы тартыншақтық және революциялық басшылықтың болмауы халық қозғалысын соңғы мүмкіндігін шайқаста жоғалтуға мәжбүр етті. 4 Прериаль III жылы революциялық кезеңнің шешуші күндерінің бірі болып табылады. Халық енді саяси күш емес, тарихтың қатысушысы емес еді. Олар енді құрбан немесе көрермен ғана болды.

ІІІ жылдың Конституциясы

Жеңімпаздар енді жаңа конституция құрастыра алатын болды, осы міндет Ұлттық конвенцияға жүктелген еді. Он бір мүшеден тұратын комиссия (оның ең белгілі мүшелері Пьер Клод Франсуа Дауну, Жан Дени Ланжуайнес, Франсуа Антуан де Бойси д’Англас, Антуан Клер Тибодо және Луи Мари де Ла Ревеллиер Лепо) жаңа күштер тепе-теңдігін көрсететін мәтіннің жобасын жасады. Ол 5 Мессидорда (23 маусым) ұсынылып, 1795 жылғы 22 тамызда (III жылдың 5 Фруктидоры) қабылданды. Жаңа конституция елдің басым идеологиясына сәйкес, 1791 жылғы конституцияға қайта оралды. Теңдік, әрине, расталды, бірақ азаматтық теңдік шеңберінде. 1793 жылғы конституцияның жұмысқа құқық, көмекке, білім алуға құқық сияқты көптеген демократиялық құқықтары алынып тасталды. Конвенция құқықтарды анықтаумен қатар, ескі тәртіптің жеңілдіктерін де, әлеуметтік теңдеуді де қабылдамады. Конституция белсенді және пассивті азаматтар арасындағы айырмашылыққа қайта оралды. Сайлаушы болуға тек жиырма бес жастан асқан, екі жүз жұмыс күніне тең табыс көретін азаматтар ғана құқылы болды. Нақты билікті ұстаған бұл сайлау органы 30 000 адамды қамтыды, бұл 1791 жылғыдан екі есе аз. Кейін жас шегі жиырма бірге дейін төмендетілді. Жақындағы тәжірибеден нәр алып, Республиканы екі қауіптен қорғау үшін институттар құрылды: жиналыстың шексіз билігі және диктатура. Саяси құбылыстарға қарсы сақтану үшін екі палаталы заң шығарушы орган ұсынылды: заңдар ұсыну құқығы бар Бес жүздік Кеңес және 250 депутаттан тұратын Ежелгілер Кеңесі, олар ұсынылған заңдарды қабылдау немесе қабылдамау өкілеттігіне ие болды. Атқарушы билік Бес жүздік тізімінен Ежелгілер таңдаған бес директордың арасында бөліседі. Директорлардың бірі әр жыл сайын жаңарып, бес жылдан кейін қайта сайлануға құқылы болды. Қауіпсіздік шараларының бірі ретінде, әскерилерге жиналған жиналысқа 60 мильге жақын арада болуға рұқсат етілмеді және қауіп төнген жағдайда олар басқа жерге көшірілуі мүмкін. Директория әлі де үлкен билікті сақтап, баспасөз және бірлесу еркіндігін шектеу үшін төтенше жағдайларды қолдануға құқылы болды. Конституция, тіпті оңшылдар тарапынан да, жақсы қабылданып, олар алдағы сайлауларға үміттенді және өздері жек көретін заң шығарушы органнан арылуға қуанды. Бірақ жаңа сайланған орган бұрынғыдай конституцияны бұзбайтынына қалай кепілдік беруге болады? Термидорлықтар 5 Фруктидорда (22 тамыз) «жаңа заң шығарушы орган құру» туралы жарлыққа дауыс беру арқылы осы мәселені шешуге тырысты. II бапта былай делінген: «Конвенцияда қазіргі уақытта белсенді мүшелердің барлығы қайта сайлануға құқылы. Сайлау жиналыстары заң шығарушы орган құру үшін олардың үштен екісінен кем емес болуын қамтамасыз етуі керек». Бұл «Екі Үшінші» заңы деп аталды.

Сауда-саттық

23 қыркүйекте сайлау қорытындысы жарияланды: конституция 1 057 390 дауыспен қабылданды, 49 978 қарсы дауыс берді. Екі Үшіншілік жарлықтарға 205 498 дауыс қолдау көрсетілді, ал 108 754 қарсы дауыс берді. Бірақ Конвент екі үшін бір бөлігін қабылдамаған және нақты дауыс беру санын ұсынбаған Париж секцияларын ескере алмады: 47 париждік секция жарлықтарды қабылдамады. Париж секцияларының он сегізі нәтижеге наразылық білдірді. Лепельтье секциясы көтеріліске шақырды. 11 Вендемирде жеті секция көтеріліс күйінде болды, бұл секциялар 9 Термидордан бері Конвенттің тірегі болған, енді оңшылдар немесе роялистер жеңіске жетті. Конвенция өзін тұрақты деп жариялады. Конвент мүшелері жағдайды жақсы білді. Олар көтеріліс өнерін жақсы меңгерген, мускадиндерді сан-кулоттардан оңай жеңуге болатын. Дағдарысты шешу үшін бес мүше, оның ішінде Пол Франсуа Жан Николас, виконт де Баррас тағайындалды. 12 Вендемир (4 қазан) күні шығарылған жарлық бұрынғы террористтердің қарусыздалуын жойды және сан-кулоттарға үндеу жасалды. 12-13 Вендемир түндері (4-5 қазан) генерал Жак Франсуа Менуға роялистердің көтерілісін басу және олардың Конвенцияға шабуыл жасауына жол бермеу міндеті жүктелді. Ол көтерілісті басуға көмектесу үшін Наполеон Бонапарт сияқты басқа да генералдарды шақырды. Көтерілісшілер саны әскерден мыңдаған есе көп болды, бірақ олардың алдын ала дайындықтарының арқасында Бонапарт пен әскерлер Парижге кіретін жолды Саблон лагерінен әкелінген зеңбіректермен толықтыра алды. Парижге кіруге мүмкіндік болмағандықтан, көтерілісшілер 13 Вендемирде Конвенцияға бас иді. Баррас пен Конвент әскерлерге өлтіруге рұқсат берді. 45 минут ішінде Сен-Рох шіркеуінің алдында 300-ден астам роялистер көтерілісшісі қаза тапты. Қалғандары шашырап, қашқан. Орташа репрессия күшейді және оңтүстіктегі Ақ террор тоқтатылды. 4 Брумер IV жылы, тарап кетер алдында, Конвент «революциямен тікелей байланысты әрекеттер» үшін жалпы кешірім беруге дауыс берді.

Мұра

Анчел (1911) тұжырымдайды: "Конвенцияның жұмысы қоғамдық істердің барлық салаларында зор болды. Оны әділ бағалау үшін, осы ассамблея Францияны азаматтық соғыстан және жауап беруден сақтап қалғанын, мемлекеттік білім беру жүйесін (Музей, Политехникалық мектеп, Жоғары нормальдық мектеп, Шығыс тілдері мектебі, Консерватория) құрғанын, Grand Livre de la Dette publique сияқты маңызды институттарды жасағанын және Революцияның әлеуметтік және саяси табыстарын бекіткенін еске алу керек". 1794 жылдың 4 ақпанындағы (16 Плувиоз) декретпен ол сондай-ақ 1793 жылы азаматтық комиссарлар Сонтонакс пен Полверельдің Сент-Домингедегі құлдықты жоюын ратификациялады және оны бүкіл француз отаршылдық империясына таратып, бірақ Мартиника мен Гваделупаға әсер етпеді және 1802 жылдың 20 мамырындағы заңмен күшін жойды. Ұлттық конвенция кезеңінде бірқатар әлеуметтік көмек көрсету саясаты мен бағдарламалары енгізілді. 1793 жылдың 19 наурызындағы мемлекеттік көмек туралы заң бойынша, мемлекеттік көмек әр департаменттегі халық санына пропорционалды түрде бөлінетіні, еңбекке қабілеттілерге жұмыс берілетіні және мұқтаж адамдардың басқа түрлеріне "мүмкін болған жағдайда үйден көмек" көрсетілетіні, ал садақа беруге тыйым салынатыны сияқты принциптер белгіленді. 1793 жылдың 28 маусымындағы мемлекеттік көмек туралы заң бойынша, мемлекеттік көмек аудандық "агенттіктер" арқылы қарттарға, балаларға және Франция тарихында алғаш рет үйленбеген аналарға берілді. Сонымен қатар, тастап кетілген балалар 12 жасқа толғанға дейін ауруханаларда қабылданып, содан кейін оларға білім беруге жіберілді. Алайда, 1793 жылдың 15 қазанындағы заң қайыр сұрау мен садақа беруге тыйым салып, "қайыр сұраушыларды жұмысқа орналастыру үшін департаменттік басқыншылық үйлері құрылуы керек" деп белгіледі. 1794 жылдың 9 ақпанында әскерилердің отбасыларына зейнетақы туралы заң, ал 1794 жылдың 4 маусымында соғыс жесірлеріне зейнетақы төлеу туралы "адамгершілік және жомарт" заң қабылданды. Сонымен қатар, 1794 жылдың 11 мамырындағы заң бойынша "Grand Livre de Bienfaisance Nationale" ("Ұлттық қайырымдылық кітабы") – "ауылдық жерлердегі мұқтаждарға мемлекеттік зейнетақы төлеу тізілімі" құрылды. Бір зерттеуде айтылғандай, 1793 жылдың маусым айындағы декретте "ауру-сырқау кедейлерге дәрігерлер, медбикелер, акушерлер және фармацевттердің қызметтерін көрсету ұсынылды". Якобиндер жергілікті және нақты әлеуметтік жобаларды жүзеге асырды, оның ішінде қару-жарақ өндіретін жұмыскерлерге тегін медициналық көмек көрсету, науқас жапырылысы, мүгедектік және қайтыс болған жағдайда жәрдемақы төлеу. Басқа якобиндік әлеуметтік жобаларға кейбір аудандарда бастауыш мектептер ашу, "теңдікке негізделген азық-түлік саясаты" және эмигранттардың жерін бөлу және тарату кірді. Алайда, бір зерттеуге сәйкес, мұндай саясаттар мен заңдардың нақты әсері шектеулі болды, себебі "Бірінен соң бірі шығарылған декреттер жалғандықты жоюды және созылмалы жоқшылықты аяқтауды жариялады, ал кедейлерге көмек көрсету үшін үлкен қаржы қаражаты шалақылықпен жұмсалды, бірақ ешқандай ұзақ мерзімді нәтиже бермеді".