Кіріспе

Мемлекеттік қызметкермен жасалған, тіркелген және мойындалған неке.

Азаматтық неке – мемлекеттік қызметкердің жасауымен, тіркеуімен және мойындауымен жүзеге асырылатын неке. Мұндай неке діни ұйыммен жасалып, мемлекет тарапынан мойындалуы мүмкін, немесе толығымен зайырлы болуы да мүмкін.

Тарих

Тұрғындарының халық тізімін жүргізетін елдер азаматтардың отбасылық жағдайына қадағалайды, ал Иран, Сомали, Оңтүстік Судан, Судан және Тонгадан басқа Біріккен Ұлттар Ұйымының барлық мүше мемлекеттері Біріккен Ұлттар Ұйымының некеге тұруға келісім беру, некеге тұрудың ең төменгі жасы және некелерді тіркеу туралы конвенциясына (1962) немесе әйелдерге қатысты кез келген дискриминацияны жою туралы Біріккен Ұлттар Ұйымының конвенциясына (1979) қол қойған немесе ратификациялаған. Көптеген елдер азаматтық неке шарттарын діни талаптардан бөлек белгілейді. Израиль сияқты кейбір мемлекеттер жұбайларға мемлекет таныған діни рәсім арқылы некелескен жағдайда ғана немесе басқа елде некелескен жағдайда тіркелуге рұқсат береді.

Англияда

Орта ғасырлардағы Еуропада некеге канондық құқық қатысты, ол тараптар куәгерлердің болуына немесе болмауына қарамастан, бір-бірін күйеу мен әйел деп жариялаған некелерді ғана мойындады. Дегенмен, кез келген лауазымды тұлға немесе дін қызметкері арқылы некеге тұру міндетті емес еді. Бұл институт Англияда 1753 жылы «Лорд Хардвиктің неке туралы заңы» қабылдануымен жойылды, ол некенің жарамды және тіркелген болуы үшін, мемлекет мойындаған діни ортада – яғни Англия шіркеуінде, квакерлердің арасында немесе еврейлік рәсімде ресми түрде өткізілуін талап етті. Басқа барлық неке нысандары жойылды. Осы заңға сәйкес жарамсыз некеде туған балалар ата-аналарының мүлкін және лауазымын автоматты түрде мұраға алмады. Тарихи себептерге байланысты, бұл заң Шотландияға қолданылмады. Осылайша, 1940 жылға дейін Шотландияда ер мен әйелдің куәгерлер алдында бір-біріне адалдығын уәде етуі некелерін заңдастыру үшін жеткілікті болды. Бұл Англиямен шекаралас шотланд қалаларында «жылдам некелер» индустриясының пайда болуына әкелді, ал Гретна Грин қаласы осымен ерекше танымал болды. 1836 жылы неке рәсімінің діни ортада өткізілуінің талабы алынып тасталды және тіркеушілерге діни қызметкердің қатысуынсыз некелерді тіркеуге уәкілеттік берілді.

Еуропаның басқа елдерінде

Көптеген еуропалық елдерде заңды некеге тұруға ұқсас институттар болған. Дегенмен, католик шіркеуі Төртінші Латеран кеңесінде (1215 ж.) құпия некеге тыйым салды, бұл барлық некелердің дін қызметкерінің алдында шіркеуде жариялануын талап етті. 1566 жылы Трент кеңесінің жарлығы католиктерге діни рәсімсіз, дін қызметкері мен екі куәгердің алдында неке қиюға тыйым салды. Женевалық протестант пасторы және теологы Джон Кальвин, егер жұп некелі деп есептелсе, олар шіркеу рәсімінен өтуге қоса, мемлекеттік тіркеуден өтуі керек деп шешті. 1792 жылы Франция революциясы кезінде Францияда діни неке рәсімдері азаматтық некеден кейін екінші орынға түсірілді. Діни рәсімдерді орындауға болады, бірақ тек азаматтық неке рәсімінен өткен жұптар үшін. Кейін Наполеон бұл әдетті Еуропаның көп бөлігіне таратты. Қазіргі Францияда тек азаматтық неке ғана заңды күшіне ие. Діни рәсім азаматтық одақтан бұрын немесе кейін орындалуы мүмкін, бірақ ол заңдық әсерге ие емес. Германияда Наполеон кодексі тек Наполеон бағындырған аумақтарда ғана қолданылды. Оның империясы құлағаннан кейін Германияда азаматтық некелер азайды. Алайда, кейбір тәуелсіз неміс мемлекеттері азаматтық некелерді енгізді, олар міндетті (француз үлгісіндегідей) немесе ерікті болды, діни немесе азаматтық рәсімдер қабылданды. 1848 жылға дейін Саксонияның Ұлы Герцогтығы Веймар-Эйзенах ерікті азаматтық некелерді бекітті, одан кейін Франкфурт-на-Майндағы еркін қала (1850, міндетті), Гамбургтің еркін және ханзалық қаласы (1851, ерікті) және Любектің еркін және ханзалық қаласы (1852, ерікті) осыны істеді. Олденбург (1852/55, ерікті), Баден (1860), Гессен (1860) және Вюртемберг корольдығы (1863) сияқты неміс ұлы герцогтықтары да осы үрдіске қосылды. Азаматтық некелер түрлі діндерді ұстанатын және әртүрлі христиан конфессияларына жататын жұбайлардың арасында некелесуге мүмкіндік берді. 1871 жылы Германияның бірігуінен кейін Рейхстаг канцлер Отто фон Бисмарк бастамасымен 1875 жылы «Азаматтық неке туралы заңды» қабылдады (қараңыз: Kulturkampf); содан бері Германияда тек азаматтық некелер ғана мойындалады. Діни рәсімдер жұбайлардың қалауынша орындалуы мүмкін. 2008 жылдың 31 желтоқсанына дейін діни некеге отыру үшін жұбайлар бұрын азаматтық неке рәсімінен өтуі керек болды.

Англия мен Уэльс

Бүгінде Англияда немесе Уэльсте некелерді өткізуге рұқсат етілген орындарда ғана болады, оларға тіркеу кеңселерi, жергiлiктi билік органдары бекiткен сарайлар, қамалдар, қонақ үйлер, Англия шiркеуi мен Уэльс шiркеуiнiң шiркеулерi мен капеллалары, сондай-ақ некеге арналған тiркеу жiберген басқа шiркеулер мен діни орындар жатады. Азаматтық некеге тұру үшін күйеу мен күйеуiнiң некеге тұруға лайықты екенiн куәландыратын куәлiк, кейде лицензия да қажет. Олар бас тiркеушi кеңсесiнде бекiтiлгеннен кейiн, қысқа уақыттан соң діни сипаттамасы жоқ шағын рәсiм өтедi, оған тiркеушi, күйеу мен күйеуi және екi куәгер мiндеттi түрде қатысуы керек; қатысушылар да болуы мүмкiн. Рәсiм барысында Құдайға немесе кез келген құдайға, сондай-ақ нақты дiнге немесе дiни ағымға ешқандай сілтеме жасалмауы керек: бұл қатаң сақталады, ал оқылған мәтiндер мен музыка алдын ала келісілуі тиіс.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та неке көбінесе штат заңдарымен реттеледі, бірақ Жоғарғы Сот конституцияға қайшы келетін заңдарды жоюға құқылы – мысалы, Loving v. Virginia және Obergefell v. Hodges істерін қараңыз. Барлық штаттар мен Колумбия округі, сондай-ақ АҚШ территорияларында жергілікті азаматтық тіркеу органдарынан берілген неке куәлігі қажет. Әдетте, дін қызметкерлері (мысалы, раввиндер немесе христиан пасторлары) неке қиюға заңмен уәкілетті; түрлі штаттық немесе жергілікті лауазым иелері, мысалы, қала әкімі, судья, неке тіркеу комиссарының орынбасары немесе бейбіт судья да азаматтық неке рәсімдерін өткізуге құқылы, олар мемлекеттік кеңселерде болуы мүмкін. Пенсильвания штатының көптеген округтерінде квакер дәстүріне байланысты ресми дін қызметкері қажет емес, өздігінен тіркесетін некелерге рұқсат беріледі. Рәсімнің түрі (діни немесе азаматтық) некенің заңды күшіне әсер етпейді және діни рәсімге дейін азаматтық рәсімді жасау міндетті емес. АҚШ-тан тыс жерде жасалған некелер, егер оларды жасаған елдің үкіметі мойындаса, заңды күшке енеді.

Азаматтық некеге міндетті елдер

Еуропа және Латын Америкасының көптеген елдерінде азаматтық рәсім міндетті. Азаматтық неке рәсімінен кейін жұбайлар діни рәсім арқылы да некелесе алады. Бірақ, мұндай рәсімдер некені діни тұрғыдан бекітуге ғана қызмет етеді, себебі мемлекеттік тіркеу бұрыннан жасалған. Кейбір елдерде (мысалы, Бельгия, Нидерланды және Түркия) көптеген жұбайлар мүлдем діни рәсімсіз некелеседі. Кешкі көйлектермен, отбасы мен достардың қатысуымен толыққанды, ресми тойлар әдетте қалалық әкімшіліктің арнайы салтанатты залдарында өтеді.

Азаматтық некеге тұрмаған елдер

Көптеген Таяу Шығыс елдерінде, мысалы, Мысыр, Сирия, Иордания, Сауд Арабиясы, Катар, Иран, Ливан, Палестина және Израиль, сондай-ақ Ливия мен Индонезияда азаматтық неке болмайды; барлық некелерді діни органдар жүргізеді және азаматтық органдармен тек ресми бекітілген діндердің өкілдерімен тіркелгеннен кейін немесе шетелде тіркелгеннен кейін ғана тіркеледі. Израиль, Сирия және Ливан ислам, христиандық, друздар және иудаизмді заң жүйесіндегі әртүрлі діни ағымдар ретінде ресми түрде мойындайды; неке тек бір дін ішінде ғана мүмкін, бірақ сол діннің әртүрлі тармақтары арасында рұқсат етіледі. Ливанда, жынысына және дініне байланысты, дінаралық некелерге рұқсат беріледі. Мұсылман еркек христиан немесе яһуди әйелге үйлене алады, бірақ мұсылман әйел өзінің дінінен басқа діндегі адаммен үйлене алмайды. Сонымен қатар, друздар көбінесе тек друздар арасындағы заңды некелерді ғана жасайды. Бұл Ливанда жыныс пен діни ағымның заң және мемлекеттік істерде қалай қиылысатынын көрсетеді. Сонымен қатар, Ливан шетелде тіркелген азаматтық некелерді мойындайды. Ливаннан өзгеше, Сирия заңдары, егер жұбайлар шетелде үйленсе де, жеке құқық саласындағы ережелерге қайшы келетін кез келген некені мойындамайды. Мысырда азаматтық некелерге рұқсат бар, бірақ бұл өте күрделі. Барлық қажетті құжаттарды толтырып, содан кейін екі куәгермен бірге бару қажет. Шетелдік азаматтарға елшіліктен анықтама керек. Бұл әйелі ажырасуға келіспеген немесе ажырасуды мүлдем тыйым салатын діни дәстүрлердегі жұбайлар үшін айқын қиындықтар тудырады. Малайзия мен Біріккен Араб Эмираттары тек мұсылман емес азаматтарға азаматтық некеге рұқсат береді, ал Кувейт, Бахрейн және Ауғанстанда бұл рұқсат тек шетелдік азаматтарға ғана беріледі.