Кіріспе

Мұсылман ұлтының жиынтық атауын білдіретін арабша термин. Исламдық ұғым ('/ʊ//m//ə/; أُمَّة) – "ұлт" деген мағынаны білдіретін араб сөзі. Ол (شَعْب, "халық") сөзінен ерекшеленеді, ол ортақ тегі немесе географиясы бар ұлтты білдіреді. Осылайша, оны ортақ тарихы бар ұлттардың үлкен бірлестігі деп айтуға болады. Бұл сөз (أمّةْ الإِسْلَامُ, lit. "Ислам ұлты") сөзімен синонимді; көбінесе ислам халқының жиынтық ұлтын білдіру үшін қолданылады. Құранда "үммет" сөзі әдетте ортақ діни сенімдерді бөлісетін, әсіресе құдайдың құтқару жоспарының нысаны болатын бір топты білдіреді. Пан-исламизм және саясат контекстінде бұл сөз мұсылман сенушілердің Бірлестігі (أمة المؤمنين) ұғымын білдіру үшін қолданылуы мүмкін.

Жалпы қолданысы

Умма сөзі (көпше түрі – Umam) араб тілінде «ұлт» деген мағынаны білдіреді. Мысалы, Біріккен Ұлттар Ұйымының арабша атауы – الأمم المتحدة, ал «Араб ұлты» термині – الأمة العربية деп аталады. Умма сөзі «ел» немесе «халық» ұғымынан ерекшеленеді. Ол көбінесе үлкен адамдар тобын сипаттау үшін қолданылады. Мысалы, араб тілінде «شعب» (халық) сөзі Сирия азаматтарын сипаттау үшін қолданылады. Дегенмен, үмма термині араб халқын тұтас алғанда сипаттау үшін қолданылады, оған сириялықтар да, сондай-ақ Араб әлемінің барлық халқы да кіреді.

Исламның қолданылуы мен шығу тегі

Құрандағы (أمة واحدة, "Бір ұлт") деген сөз тіркесі сол кездегі барлық ислам әлемін көрсетеді. Құранда былай делінген: "Сендер (мұсылмандар) адамзат үшін шығарылған ең жақсы ұлтсыңдар, жақсылыққа (معروف, сөзбе-сөз "жақсы деп танылған") әмір етесіңдер және жамандықтан (منكر, сөзбе-сөз "жаман деп танылған") тыясыңдар" [3:110]. Бұл қолданыс Мұхаммедтің 622 жылы Мединаның бас тайпаларымен келіссөздер жүргізген ерте құжаты – Медина Конституциясы арқылы одан әрі түсіндіріледі, онда яһудилер, христиандар және Мединаның мұсылман емес азаматтары да осы ұлттың мүшелері ретінде нақты айтылған.

Шығу

Мұхаммед заманында, үммет түсінігі қалыптасқанға дейін, араб қауымдарын көбінесе туыстық байланыстар биледі. Яғни, арабтардың саяси идеологиясы тайпалық және қандық байланыстарға негізделген. Халифаттар – ислам пайғамбары Мұхаммедтің саяси жаңғыртылатын басшылығымен басқарылған ислам мемлекеттері. Бұл мемлекеттер көп ұлтты, мемлекеттік шекарадан асып түсетін империяларға дамыды.

Құран

Құранда «үммет» термині 62 рет кездеседі. Бұл терминнің мағынасы Құранның тарихи реті бойынша өзгеріп тұрады. Құранда алғаш қолданылғанда, оны «қауым» терминінен ажырату қиын, оны «халық» деп аударуға болады. Құран әрбір үмметке Алланың хабарларын жеткізу үшін пайғамбар жіберілгенін және барлық үмметтер Алланың соңғы сот күнін күтіп отыратынын мойындайды. Олардың үмметі (халықтары) біреу және Алла – олардың жалғыз Тәңірісі.

Мекке

Бастапқыда жаңа мұсылман мемлекеті Меккеде бұрыннан бар тайпаларға қарсы тұрады деп күтілмеген. Мединада көптеген яһудилер мен көпқұдайлы тайпалар тұрғанмен, Мұхаммед пен оның ізбасарларының келгені Медина тұрғындарынан қарсылық тудырмады. Ислам тарихшысы Табари Мұхаммедтің Мединеге келгендегі бастапқы ниеті мешіт салу болғанын айтады, бірақ бұл күмәнді. Үмметке мүшелік мұсылман дінін қабылдаумен ғана шектелмей, Мұхаммедті мемлекеттің және саяси биліктің басшысы ретінде мойындаған барлық тайпаларды қамтыды. Медине Конституциясында яһуди тайпалары мен Медине мұсылмандары «бір үммет» құрайтыны жарияланды. Онда қатысушы тайпалардың ұйымдастырылуы мен басшылығы, соғыс, қан ақысы, тұтқындарды босату және соғысқа кеткен шығындар сияқты түрлі тайпалық мәселелер қарастырылады. Құжаттың басында Меккеден (Құрайш) және Ясрибтен (Медине) келген мұсылмандар бір үммет немесе бір ұлт деп жарияланады. Үммет мүшелігі енді екі негізгі принципке негізделді: біріншісі – Аллаға ғана құлшылық ету, екіншісі – Аллаға дұрыс құлшылық ету үшін басшылыққа ие мемлекеттің мүшесі болу. Жаңа қоғамның мәні – адам мен Алла арасындағы және адамдар арасындағы жаңа қарым-қатынастар еді. Қоғам Пайғамбардың (с.ғ.с.) арқасында біріктірілді. Мұсылман рулары арасындағы жанжалдарға тыйым салынды. Мұхаммедтің мемлекеті әлемді өзгерту үшін әлемдегі іс-қимыл арқылы құрылды.