Кіріспе

Богемиялық балауыз (Bombycilla garrulus) – Палеарктика және Солтүстік Американың солтүстік ормандарында көбейетін, қарғаның шамасындағы өте әдемі құс. Оның негіздік түсі сұрғылт-сарғыш, бетінде қара белгілер және тік қыртысы бар. Қанаттары ақ және жарқын сары түсті, ал кейбір қауырсындарының ұштары қызыл, олардың құрғақ балауызға ұқсауы осы құстарға ортақ атауын берген. Үш түршесінің сыртқы түрінде айтарлықтай езгешеліктер жоқ. Аналықтары аталықтарына ұқсас, бірақ жас құстарда белгілер нашаррақ және қанаттарының ұштарында балауыз тәрізді бөліктері аз немесе мүлдем болмайды. Богемиялық балауыздың таралу аймағы кедр және жапон балауыздарымен қабаттасқанымен, оларды мөлшері мен қауырсындарының айырмашылықтары арқылы оңай ажыратуға болады. Көбею ортасы – көбінесе су жағасында орналасқан қылқан жапырақты ормандар. Жұп ағаш немесе бұтаның түбіне тостаған тәрізді ұя салады. 3–7 жұмыртқаны аналық 13–14 күндей күтіп, шайқап шығарады. Балапандар жұмсақ және көзі ашылмаған күйде туады, оларды екі ата-ана да тамақтандырады, бастапқыда көбінесе жәндіктермен, кейін негізінен жемістермен. Олар жұмыртқадан шыққаннан кейін 14–16 күн өткен соң ұядан ұшып кетеді. Көптеген құстар қыста көбею аймағын тастап, оңтүстікке қарай көшіп кетеді. Кей жылдары Богемиялық балауыздың көп саны қыстау орнынан тысқары жерлерге, тамақтану үшін жеміс іздеп ұшып кетеді. Балауызтар қыста өте жақын болады, азық іздеп қалалар мен бақшаларға кіреді, әсіресе қарамұрза жемісін ұнатады. Олар ашыған жемісте пайда болатын спиртті метаболизмдей алады, бірақ одан мас болуы мүмкін, кейде тіпті өлімге алып келеді. Басқа қауіптерге жыртқыш құстардың шабуылы, паразиттік жұқтырулар және көліктерге немесе терезелерге соқтығысу жатады. Богемиялық балауыздың саны көп және өте кең көбею аймағы болғандықтан, Халықаралық табиғатты қорғау одағы оны қорғауға алынбаған түрлердің қатарына жатқызған.

Сипаттама

Богемиялық шашты қанат – денесі шыршаның мөлшерімен тең, қанаттарының ұзындығы және орташа салмағы бар құс. Барлық ересек шашты қанаттар тамыз және қаңтар аралығында жыл сайын толық реңін ауыстырады. Жастар да сол уақытта реңін ауыстырады, бірақ ұшу қауырсындары мен басқа да қанат қауырсындарын сақтайды. Жапондық шашты қанаты туыстарынан оңай ажыратылады: оның құйрығының ұшы қызыл, қара маскасы басының арт жағына дейін созылады, ал қанаттарында сары жолақ немесе қызыл ұштар жоқ. Богемиялық шашты қанатының дауысы – жоғары трилді «сиррр». Оның үні кедр шашты қанатының үнінен аз тербелісті, төменгі ырғақты, ал жапон шашты қанатының үнінен ұзақ және төменгі ырғақты. Кей жылдары бұл шашты қанаттар әдеттегі қыстау орындарынан оңтүстіске қарай, кейде өте көп санымен қоныс аударады. Қыста құстардың жеміспен қоректенуі жылдан жылға өзгереді, ал жақсы өнім болған жылдан кейін келетін нашар жылдары, олар жеткілікті азық көзіне жететінше оңтүстікке қарай жылжиды. Олар азық бітіп қалғанша сонда қалады, содан кейін тағы да көшіп кетеді. Еуропада тіркелген ең ірі қоныс аударудың бірі 2004–2005 жылдардың қысында Германияда ғана жарты миллионнан астам шашты қанат тіркелді. Бұл жаппай қоныс аударуға себеп – әдеттен тыс жылы және құрғақ көбею маусымы болды. 1908 жылы американдық құстардың үлкен тобының өтіп кетуіне екі-үш минут кеткені байқалды. Көбею маусымынан тыс уақытта, рован сияқты қолайлы жемістер болғанда, шашты қанат кең аумақта мекендейді. Оларды жол жиегінде, саябақтар мен бақшаларда, немесе тік жарларда және орман шеттерінде кездестіруге болады. Осы кезде олар адамдардан қорқа қоймайды. Ересек еркектердің қанаттарында қызыл ұштар көбірек болады және олар аналықтарға ұнайды. Аналығы жұбайынан құсып берілген жидектермен қоректенеді және сирек ұядан шығады. Балапандар жұмыртқадан шыққанда шұбар және жалаңаш болады, ауыздары қызыл, оларды екі ата-анасы тамақтандырады, бірақ еркек алғашқы бірнеше күнде көбінесе жәндіктерден тұратын азықты әкеледі. Кейіннен жас балапандар көбінесе жемістермен қоректенеді. Балапандар жұмыртқадан шыққаннан кейін 14–16 күн өткен соң ұядан ұшып кетеді. Орташа өмір сүру ұзақтығы белгісіз.

Тамақтандыру

Шымқауырлар негізінен жеміс жейді, бірақ көбейту маусымында жәндіктерді де тұтынады. Масалар мен ғимылдақтар ең көп кездесетін жем, бірақ көптеген басқа жәндіктер мен кейбір өрмекшілер де жейді. Олар көбінесе ашық жердегі қонбадан ұшып түсіріп аулайды, бірақ кейбіреулерін өсімдіктерден теріп алады. Жемістерде қант көп, бірақ басқа да қоректік заттар жетіспейді, сондықтан оларды көп мөлшерде жеу қажет, кейде тіпті өлімге әкелуі мүмкін. Сондай-ақ, үлкен сұрқайлар да шабуылдайды. Мерлиндер қысқы топтарға, оның ішінде қалалардағы топтарға да шабуыл жасайды. Қорқынышқа білінгенде, богемиялық шымқауырлар мүңкісі мен мойны жоғары көтеріліп "қатып" қалады. Егер бұл сәтті болмаса, олар қатты дауыстап ұшып кетеді. Паразиттік кенелерге бұл түрде алғаш рет анықталған Syringophiloidus bombycillae және мұрын кенесі Ptilonyssus bombycillae жатады. Қан паразиттеріне трипаносома түрлері және осы шымқауырда алғаш рет анықталған лейкоцитозоон жатады. Богемиялық шымқауырлар жалпақ құрттар мен таспа құрттарды тасымалдауы мүмкін, бірақ паразиттік құрттармен зарарлану деңгейі көбінесе төмен болады.

Мәртебе

Богемиялық балауыз құстарының жаһандық популяциясы үш миллионнан астам құсқа бағаланған, ал көбею ареалы шамамен 12,8 миллион км² (4,9 миллион миль²) құрайды. 2013 жылғы мәліметтерге сәйкес, осы түрдің популяциясы төмендеп бара жатқан сияқты, бірақ бұл төмендеу жылдам да емес, консервациялық осалдық критерийлерін ортаға салу үшін жеткілікті де емес. Осы құстың саны көп және көбею аумағы кең болғандықтан, Халықаралық табиғатты қорғау одағы оны ең аз қызықтыратын түрлердің қатарына жатқызған. Бұл түр пайдаланатын ормандық жерлер негізгі адам қоныстарынан солтүстікке қарай орналасқан, және құстар бұзылған ортада да тіршілік ете алады, сондықтан осы түрге қатысты ұзақ мерзімді қауіптер жоқ.

Дәйексөздер

Рауш, Роберт Л. "Құстар паразитінің биологиясы: гельминттер"