Кіріспе

Біріккен Ұлттар Ұйымы басқаратын бағдарлама.

Мұнайды азық-түлікпен алмастыру бағдарламасы (OIP) 1995 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 986 қарары бойынша) Ирактың әскери қуатын арттырмай, әлемдік нарықта мұнай сату арқылы қарапайым ирактықтардың азық-түлік, дәрі-дәрмек және басқа да гуманитарлық қажеттіліктерін қанағаттандыру мақсатында құрылды. Бұл бағдарламаны 1995 жылы АҚШ президенті Билл Клинтон әкімшілігі бірінші шығанақ соғысынан кейін Саддам Хусейннің Ирағын әскерилендіруге бағытталған халықаралық экономикалық санкциялардан қарапайым ирактықтардың аса көп зардап шеккені туралы пікірлерге жауап ретінде енгізді. Санкциялар 2003 жылғы 21 қарашада АҚШ-тың Иракқа басып кіргенінен кейін күшін жойды, ал гуманитарлық функциялар Коалициялық Уақытша Әкімшілікке жүктелді. Бағдарлама 2003 жылы де-факто тоқтатылып, 2010 жылы заң жүзінде тоқтатылды. Санкциялар тиімді болғанымен, бағдарламада кең таралған сыбайлас жемқорлық және қаражатты заңсыз пайдалану фактілері анықталды.

Негізгі деректері мен дизайны

"Мұнайдың орнына азық-түлік" бағдарламасы 1990 жылдың тамызында Ирактың Кувейтке басып кіргенінен кейін Біріккен Ұлттар Ұйымының Иракқа қарсы толыққанды санкциялар салғаннан кейін азаматтардың ұзаққа созылған қасіретін жеңілдету мақсатымен құрылды. 1991 жылдың 15 тамызындағы Қауіпсіздік Кеңесінің 706 қаулысы ирак мұнайын азық-түлікке айырбастауға мүмкіндік беру үшін қабылданды. 1991 жылдың 19 қыркүйегіндегі Қауіпсіздік Кеңесінің 712 қаулысы Ирактың "Мұнайдың орнына азық-түлік" бағдарламасын қаржыландыру үшін 1,6 миллиард АҚШ долларына дейін мұнай сата алатынын растады. Бастапқыда бас тартқаннан кейін, 1996 жылдың мамырында Ирак осы қаулыны іске асыру үшін қажетті шаралар туралы өзара түсіністік туралы меморандумға (МТМ) қол қойды. "Мұнайдың орнына азық-түлік" бағдарламасы 1996 жылдың желтоқсанында басталды, ал алғашқы азық-түлік партиялары 1997 жылдың наурызында жеткізілді. Ирактың жиырма алты миллион халқының 60 пайызы мұнай бағдарламасынан келетін рационға толығымен тәуелді болды. Бағдарлама эскроу (депозит) жүйесін пайдаланды. Ирактан экспортталған мұнай үшін ақша алушы 2001 жылға дейін BNP Paribas банкінің меншігінде болған эскроу шотына, емес, Ирак үкіметінің шотына төленді. Содан кейін ақша Кувейтке соғыс өтемақысы, Ирактағы коалиция мен Біріккен Ұлттар Ұйымының ағымдағы операцияларына жұмсалды. Қалған қаражат, кірістің көп бөлігі, Ирак үкіметіне реттелген тауарларды сатып алуға берілді. Ирак үкіметіне экономикалық санкциялар бойынша тыйым салынбаған тауарларды ғана сатып алуға рұқсат берілді. Шикі азық-түлік сияқты кейбір тауарлар дереу жөнелтілді, бірақ қарындаш және фолий қышқылы сияқты қарапайым заттарға дейін, көптеген тауарларға жасалған өтініштер жөнелтуге рұқсат берілгенге дейін әдетте алты айға созылатын қарастыру процесінен өтті. Химиялық, биологиялық немесе ядролық қару жүйелерін жасауға қолданылуы мүмкін деп саналған тауарлар, мақсатына қарамастан, режимге қолжетімді болған жоқ.

Қаржы статистикасы

Әлемдік нарықта 53 миллиард доллардан астам ирак мұнайы сатылды. Оның шамамен 46 миллиард доллары халықаралық экономикалық санкциялар салдарынан ирак халқының азық-түлік, дәрі-дәрмек сияқты гуманитарлық қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталған. Көлемі зор бөлігі Перс шығанағы соғысы үшін төленген өтемақыға жұмсалды (2000 жылдың желтоқсанынан бастап 25%). БҰҰ-ның бағдарламаны басқаруға және іске асыруға кеткен әкімшілік шығындары 1,2 миллиард АҚШ долларын құрады; сондай-ақ, осы қаражаттан қару-жарақ тексеру бағдарламасының шығындары да өтелді. Ішкі тексерулердің нәтижелері жарияланған жоқ.

Бағдарламаның аяқталуы

АҚШ бастаған коалиция күштерінің Иракқа басып кіруінен аз уақыт бұрын БҰҰ Бас хатшысы Кофи Аннан бағдарламаны тоқтатты және 300-ден астам қызметкерді эвакуациялады. 2003 жылдың 28 наурызында Аннан, АҚШ және Ұлыбритания БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінен Ирак тапсырыс берген және бұрыннан мақұлданған, 10 миллиард АҚШ долларына жуық тауардың, соның ішінде азық-түлік үшін 2,4 миллиард АҚШ долларының, жағдайларға мүмкіндік берген кезде елге кіруін қамтамасыз етуді сұрады. Талқыланып жатқан қарар-қаулыда соғыстың гуманитарлық салдарына қатысты басты жауапкершілік, егер олар елді бақылауға алса, АҚШ пен Ұлыбританияға тиесілі екендігі нақты айтылды. 1949 жылғы Төртінші Женева конвенциясына сәйкес, бұл – оккупациялық биліктің міндеті. 2003 жылдың 22 мамырында БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 1483 қарары Коалицияның Уақытша Әкімдігіне Ирактың мұнай кірісін пайдалануға уәкілеттік берді. Бағдарламаның қалған қаражаты, 10 миллиард доллар, алты айлық тарату кезеңінде Коалицияның Уақытша Әкімдігінің бақылауындағы Иракты дамыту қорына аударылды; бұл бағдарламаның 5 жыл ішіндегі жалпы кірісінің 14% құрады. Бағдарлама 2003 жылдың 21 қарашасында ресми түрде тоқтатылды және оның негізгі функциялары Коалицияның Уақытша Әкімдігіне берілді.

Зорлық-зомбылық

Бағдарлама сондай-ақ кең таралған жемқорлық пен теріс пайдаланудан зардап шекті. Бағдарламаның барлық өмір бойында оның пайдасының бір бөлігі Ирак үкіметіне және БҰҰ шенеуніктеріне заңсыз аударылды деген айыптамалармен күресті. Бұл айыптамалар АҚШ және Норвегия сияқты көптеген елдерде жарияланды. 2001 жылға дейін «Мұнайға азық» бағдарламасына қаражат BNP Paribas арқылы түсті, оның негізгі жеке акционері – ирактық Надхми Аучи, Forbes журналының бағалауынша оның байлығы шамамен 1 миллиард долларға жетеді, ал The Guardian газеті оны Ұлыбританиядағы ең бай адамдардың 13-орынында тұрғанын хабарлады. Аучи «Эльф» ісіне қатысқандығы үшін 15 айға шартты жаза алды. Британдық газет бұл істі «Екінші дүниежүзілік соғыстан бергі Еуропадағы ең ірі алаяқтық тергеу» деп сипаттады, сондай-ақ «Эльф» компаниясы өз басшылары үшін жеке банкке айналып, олар 200 миллион фунт стерлингті саяси ықпалға, жақын достарына, зергерлік бұйымдарға, өнер туындыларына, виллалар мен пәтерлерге жұмсады деді. «Эльф» мұнай компаниясы 2003 жылы TotalFina компаниясымен бірігіп Total S. A. құрады.

Қаржыны дұрыс қолданбау

Ирақтағы «Мұнайдың орнына азық-түлік» бағдарламасының жетекші бюрократы Акила әл-Хашими мәлімдемесіне сәйкес, бағдарламаның жалпы сомасы 60 миллиард доллардың шамамен 65%-ы көмек көрсетуге жұмсалды. 193-тен астам «электр маманы» ай сайын 15 000 доллар төленген, бірақ электр энергиясы бірнеше сағат ғана жұмыс істеді. Бағдарламаны басқарған кипрлік Бенон Севан оны қорғап, әкімшілік шығындардың 2,2%-ды құрағанын және 100-ден астам ішкі және сыртқы тексерулерге ұшырағанын айтты. Ол жағдайды қиындатқан Қауіпсіздік Кеңесінің шектеулерін кінәлады және Ирак халқының 90 пайызы ай сайынғы азық-түлік жиынтығы үшін осы бағдарламаға тәуелді екенін мәлімдеді. Севан бағдарламаны қайта қарау және тергеу әрекеттеріне кедергі келтірді. Ол өзінің қызметкерлеріне заңсыз төлемдер туралы шағымдарды құпия ақпарат берушінің елінде ресми түрде тіркеу керектігін, оларды жариялау керектігін және Ирактың кез келген құпия ақпарат берушіні тоқтатуға мүмкіндік беру керектігін бұйырды. 2000 жылы БҰҰ-ның жемқорлыққа қарсы бақылаушысы Дилеп Наир бағдарламаның осалдық деңгейін анықтағысы келді. Севан және БҰҰ Бас хатшысының орынбасары Луиза Фрешетт мұндай тергеуді қабылдамады, себебі ол тым қымбатқа түсетінін айтты. БҰҰ Бас хатшысының кабинетінің басшысы Икбал Риза бағдарламаға қатысты жылдар бойы жиналған құжаттарды жоюға бұйрық берді. Ол олардың кеңсесіне түскен құжаттардың көшірмелерін қамтитын жұмыс файлынан алынғанын, орын жетіспеуіне байланысты жойылғанын және түпнұсқалардың басқа жерде сақталғанын түсіндірді. Осы сынға және 2003 жылы Иракқа басып кіргеннен кейін алынған дәлелдерге жауап ретінде, пайда БҰҰ-да және тіпті Кофи Аннанға ықпал ету үшін қолданылған деген айыптар таралды. Тергеу Аннанның жеке қылмыстық әрекеттеріне қатысы жоқ екенін анықтады.

Бұрмаланған азық-түлік

2005 жылғы 3 ақпанда бұрынғы Федералды резерв төрағасы Пол Волкердің комиссиясы жариялаған аралық есепте (төмендегі #Тергеулер бөлімін қараңыз) бағдарлама аясында жеткізілген азық-түлік көмегінің көп бөлігі "адамдарға қолдануға жарамсыз" екені айтылды. Есепте Севан бағдарлама ішінде шамамен 150 000 доллар көлемінде пара алғаны анықталды, және ол 2005 жылы алаяқтыққа қатысты тергеу салдарынан Біріккен Ұлттар Ұйымындағы лауазымынан шеттетілді.

Аль Мада тізімі

Бағдарламадағы бұзықшылықтар туралы ең алғашқы айыптаулардың бірі 2004 жылдың 25 қаңтарында Ирактағы «Аль Мада» күнделікті газетінің БҰҰ-ның «Мұнайға азық» бағдарламасы арқылы мұнай сату шартында болған жеке тұлғалар мен ұйымдардың тізімін жариялаған кезде пайда болды. Тізім 15 000-нан астам құжаттан құралған, олар Ирактың мұнай министрлігімен тығыз байланыста болған, мемлекеттік меншіктегі Ирак Ұлттық мұнай компаниясынан табылған еді. Тізімге сол кездегі британдық парламент депутаты Джордж Галлоуэй және оның «Мариам Апел» қайырымдылық қоры; Францияның бұрынғы ішкі істер министрі Шарль Паскуа; ирактық-американдық кәсіпкер Шакер әл-Каффаджи; Үндістанның сыртқы істер министрі Натвар Сингх және Бхим Сингх кірген. Сондай-ақ, көптеген белгілі ресейлік фирмалар мен жеке тұлғалар да «Аль Мада» тізіміне енген. Тіпті Ресей православие шіркеуінің де заңсыз мұнай саудасына қатысқан деген күдік болды. Ватикан мемлекеттік хатшысының бұрынғы көмекшісі, әвлетті Жан Мари Бенджамин, Джордж Галлоуэйге сату құқығын алды, ол кейіннен бұл айыптауларды жариялаған «Christian Science Monitor» және «Daily Telegraph» газеттеріне қарсы екі қылмыстық іс жеңіп алды. «Oilexco Ltd» компаниясының президенті Артур Миллхолланд, оның аты да «Аль Мада» тізімінде болды, бұзықшылықтарды жоққа шығарды, бірақ келісімшарт берушілердің Ирак үкіметіне заңсыз қосымша төлемдер жасағанын растады. Иракта, көптеген үшінші дүние елдеріндегідей, келісімшарттар алу үшін жетекшілерге пара мен сыйақы төленгенін жоққа шығаратын адамдар аз. Дегенмен, «Аль Мада» тізімінде Иракқа төленген пара туралы емес, Иракты қолдау үшін жеке тұлғаларға төленген пара туралы мәліметтер келтірілген.

Жоспардың жұмыс істеуі

Бұл схема былай жұмыс істеді деген күдік туды: Ирак режиміне жақын тұрған немесе оңай пара алуға болатын жеке тұлғалар мен ұйымдарға "Мұнайға азық" бағдарламасы арқылы мұнай келісімшарттары ұсынылды. Бұл келісімшарттар бойынша ирактық мұнай ашық әлемдік нарықта сатылып, сатушыға сатудан алым алуға рұқсат етілді, бұл алым барреліне 0,15-тен 0,50 долларға (м3-іне 0,94-тен 3,14 долларға) дейін жетеді. Сатушы кейін комиссияның белгілі бір пайызын Ирак үкіметіне қайтарып беруі тиіс еді. "Мұнайға азық" бағдарламасы арқылы Иракқа гуманитарлық тауарлар жеткізуге келісімшарттар берілген компаниялар мен жеке тұлғалар, келісімшарттан түскен пайданың белгілі бір пайызын Ирак режиміне қайтаруға келіскендері анықталды. "Мұнайға азық" бағдарламасы арқылы тауар сатқан компаниялар бағаны 10%-ға дейін көтеріп, артық төленген соманың бір бөлігін Саддам Хусейн мен басқа да режим шенеуніктерінің жеке банктік шоттарына аударған, ал қалғанын жеткізушілер өздерінде қалдырған. БҰҰ-ның өзі бұл оқиғаға 2004 жылдың ақпан айында, "Мұнайға азық" бағдарламасының атқарушы директоры Бенон Севанның аты Ирак Мұнай министрлігінің құжаттарында пайда болғаннан кейін араласты. Севанға кем дегенде 11 миллион баррель (1 700 000 м³) мұнайға құны шамамен 3,5 миллион доллар болатын талондар берілді. Севан бұл айыптауларды жоққа шығарды.

BNP Paribas компаниясы

"Мұнайға азық" бағдарламасы бойынша қаражат аударымдарын жүзеге асырған жалғыз банк – Париж Ұлттық банкінің (BNP Paribas) Нью-Йорк филиалы болды. Бұл француз банкі БҰҰ-ның 64 миллиард долларлық бағдарламасын басқарған жалғыз банк еді. АҚШ Өкілдер палатасының Халықаралық қатынастар жөніндегі комитеті жүргізген тергеу BNP Paribas банкiн тауар жеткізілгенін растамайтын төлемдер жасағанын және уәкілетті алушылар ретінде тіркелмеген үшінші тараптарға төлемдер жасауға рұқсат бергенін анықтады. Тергеушілердің бағалауынша, банк 1996 жылы басталып, 2003 жылғы наурызда Саддам Хусейн биліктен тайдырылғаннан кейін аяқталған БҰҰ бағдарламасы бойынша 700 миллион доллардан астам комиссиялық төлем алған.

Дюльфердің есебі

Иракта жаппай қырып-жою қару-жарағының бар екендігіне дәлел табуға міндеттенген Ирак зерттеу тобы, санкциялар салынғаннан кейін ОФФ-тың Ирак экономикасын құлдыраудан сақтап қалғанын анықтады. Бұдан әрі, Ирак режимі ОФФ арқылы Ирак санкциялар комитетіне ықпал ету және санкцияларды әлсірету, сондай-ақ қосымша қару-жарақ алу үшін қолданылатын валюта алуға болатынын анықтады. Ирак зерттеу тобының соңғы ресми баяндамасы, Дюльфер есебі деп белгілі, Франция, Ресей және Қытай (соғысқа қарсы күшті ұстанымда болған елдер) ғана пара берген бұзушылар ретінде тізілген. Баяндамаға сәйкес, мұнайдың ең көп бөлігін алған үш ел Ресей (30%), Франция (15%) және Қытай (10%) болды, олардың барлығы БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің мүшелері. АҚШ мұнайдың 2–3%-ын алды. АҚШ-тағы иеленушілердің арасында ExxonMobil, ChevronTexaco Corp. және El Paso Corp. компаниялары бар. АҚШ компанияларының тізімі бастапқыда ЦРУ юристтерімен жеке құпиялылық туралы уайымдарға байланысты цензураланды, бірақ кейіннен жарияланды. Қабылдаушылардың ұлты Қабылданған мұнай (жалпы көлемде %) 30151065644 Басқа (АҚШ-ты қоса) 2007 жылдың 5 маусымында, жемқорлыққа қарсы Transparency International (TI) ұйымының Германиялық бөлімшесі, Германияның Экономика және Энергетика министрлігіне (BMWi) 57 неміс компаниясына қарсы шағым түсірді, олардың Біріккен Ұлттар Ұйымының «Мұнайға азық» бағдарламасы аясында 11,9 миллион доллар пара бергені айтылды.

Пара ретінде мұнай купондары

АҚШ қаржыландыратын "Аль-Хурра" спутниктік желісі 2005 жылдың 6 қаңтарында Саддам режимі газет тілшілеріне мұнай купондарымен пара берген деген айыптауларды егжей-тегжейлі баяндаған хабар таратты. Аталған тілшілердің қатарында "Аль-Жазира" телеарнасының Ахмет Мансур және Саддамға жақындығымен танымал Францияда тұратын жазушы Хамида Наана бар. Мұнай купондарының екі түрі қолданылды: күміс купон, ол иелеріне тоғыз миллион баррель мұнай алуға құқық берді, ал алтын купондар одан да құнды болды. Хамида Наана алтын купон алған деген ақпарат бар.

Ингерсолл-Ранд пара үшін 2,5 млн доллар айыппұл төлейді

2007 жылдың қазан айында SEC компаниясы Ingersoll Rand компаниясына қарсы іс қозғады, онда үш түрлі еншілес компаниялардың Ирак үкіметінің шенеуніктеріне пара бергендігі айтылды. Ingersoll Rand компаниясының неміс еншілес компаниясы ABG, I R Italiana еншілес компаниясы және ирландиялық Thermo King еншілес компаниясы ешқандай нақты қызмет көрсетілмегеніне қарамастан, «сатудан кейінгі қызмет ақысын» (ASSF) төледі. Ингерсолл Рэнд комиссияның шағымындағы айыптауларды мойындамай және жоққа шығармай, 1934 жылғы Бағалы қағаздар биржасы туралы заңның 13(b)(2)(A) және 13(b)(2)(B) баптарын бұзуға болатынына тыйым салатын соңғы шешімге келісті, 1,710,034 доллар көлеміндегі пайданы, сондай-ақ 560,953 доллар сотқа дейінгі сыйақыны төлеуге және 1,950,000 доллар азаматтық айыппұл төлеуге міндеттелді. Ингерсолл Рэндке сондай-ақ Шетелдік жемқорлыққа қарсы күрес заңына сәйкес келу бағдарламасына қатысты белгілі бір міндеттемелерді орындауға және АҚШ Әділет министрлігімен жасалған кейінге қалдырылған қудалау келісімі бойынша 2,500,000 доллар айыппұл төлеуге бұйрық берілді.

Күрдтердің шағымдары

Ирактық күрдтер бағдарлама басталғаннан бері мұнай кірісінің әділ үлесі оларға төленбейтініне шағымданып келді. "Мұнайға азық" бағдарламасының қағидаларына сәйкес, кірістер Ирактың басым көпшілігі күрд халқы тұратын аймақтарын қорғау үшін бөлінуге тиіс болған. Таратылған мәліметтердің арасында БҰҰ-ның Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының Каирдегі кеңсесі, мұнай сату шартындарын алған күдікті адам басқарып, 1998 жылдан бері қаражаты бар болғанына қарамастан, Сүлеймания қаласындағы жаңа аурухана құрылысын кешіктіргені туралы айыптаулар бар.

Мүмкіндікті Аннан байланысы

2005 жылдың 14 маусымында Кофи Аннанның Cotecna Inspection S. A. компаниясымен байланысты болуы мүмкін деген екі 1998 жылғы меморандум жарияланды. Біріншісі Аннан мен Cotecna арасындағы кездесуді сипаттады, ол кезде компания бағдарлама бойынша тендерге қатысып жатқан болатын, содан кейін компания ұсынысын арттырды. Екіншісі Cotecna компаниясының Нью-Йорктегі дипломатиялық өкілдер арасындағы "тиімді, бірақ тыныш лоббилік" жұмысының нәтижесінде тендерді жеңе алатынына сенімді екенін көрсетті. Құжаттардың авторы – Cotecna компаниясының басшысы. IIC-нің екінші аралық есебі Cotecna компаниясының "Oil for Food" келісімшартын әділ және лайықты негізде жеңіп алғанын растады. Комитет Кофи Аннан мен Cotecna компаниясының келісімшартқа қол қою арасында тікелей байланыс жоқ деген шешімге келді, сондай-ақ Cotecna компаниясы бұл тергеу кезінде ашық және ынтымақтас болды.

Ресейдің құпия қызметі қатысы бар деген айып

Ресейдің жоғары лауазымды СВР-дан дезертир болған Сергей Третьяковтың сөзіне қарағанда, "Мұнайға азық-түлік" бағдарламасын Ресейдің жасырын қызметкері Александр Крамар саботаж жасады. Крамар – БҰҰ қызметкері, ол 1998 жылы мұнай бағасын жасанды түрде төмендетіп, Саддамға мұнай купондарын үлкен пара ретінде пайдалануға мүмкіндік берді. Базар бағасы мен Крамар белгілеген баға арасындағы айырмашылықты Саддамдан купон алған адамдар өз қалтасына салды. Пара алғандардың арасында Ресей, Франция және Қытайдың жоғары лауазымды шенеуніктері болды. Купондардың басым бөлігі (мұнай сатып алуға) Ресейдегі 46 жеке тұлғаға немесе ұйымға, оның ішінде Ресей Православ шіркеуіне жіберілді. Олар 476 миллион доллар қолмағайлады. "Петра Навигация" тобы – Саддам режиміне көмектесу үшін санкцияларды бұзу мақсатында АҚШ-пен бизнес жүргізуіне тыйым салынған компаниялардың қара тізіміне енген фирма. Кейбір деректерге сәйкес, Саддам "Мұнайға азық-түлік" бағдарламасынан миллиондаған долларды "Муджахеддин-е-Халқ" ұйымына берген.

Бидайға арналған май

БҰҰ тергеушісі Пол Волкердің 2005 жылдың қазан айында жарияланған баяндамасында Австралиялық Бидай Кеңесі, кейіннен AWB Limited, Ирак үкіметіне берілген параның ең ірі көзі болғаны анықталды. "Мұнайға азық" бағдарламасы аясында сатып алынған бидайды кедерсіз түсіру үшін Австралиялық Бидай Кеңесі Алияға барлығы 300 миллион австралиялық долларын құрайтын "көлік төлемдерін" төледі. Алия – нақты иорданиялық көлік компаниясы, бірақ ол Ирактағы австралиялық бидайды таратпады. Алия "төлемдердің" шағын бөлігін өзінде қалдырып, қалғанын Саддам үкіметіне жіберді. AWB төленген бағаны арттыру арқылы осы төлемдердің орнын толтырды; төлемдер Австралия Сыртқы істер және сауда министрлігімен мақұлданды. Австралия үкіметі Теренс Коул судьяға австралиялық компаниялардың Саддам режиміне пара бергендігін қосымша тексеруді тапсырды. Коул тергеуі 2005 жылдың желтоқсан айында басталды. Коул тергеуіне Австралия үкіметінің жоғары лауазымды шенеуніктері куәлік берді, оның ішінде премьер-министр Джон Ховард, премьер-министрдің орынбасары Марк Вейл, Сыртқы істер министрі Александр Даунер және Сыртқы істер және сауда министрлігінің бірнеше шенеуніктері. Тергеу барысында AWB-нің көптеген қызметкерлері, соның ішінде басқарушы директор Эндрю Линдберг отставкаға кетті. 2009 жылы Австралия Федералды Полициясы осы дауға байланысты тергеуді аяқтады.

Орташа есептің нәтижелері

219 беттік алғашқы баяндамада Волкер комиссиясы ОИФ төрағасы Бенон Севанның гуманитарлық көмек бағдарламасын басқарған жылдары өзінің лауазымын пайдаланып, Ирактан мұнай алуға тырысқанын және алғанын құжаттады. SOMO (Ирактың мемлекеттік мұнай сату ұйымы) ішкі жазбалары, сондай-ақ заңсыз мұнай саудасына қатысқан бұрынғы ирактық шенеуніктермен сұхбаттар Севанның Панамада тіркелген African Middle East Petroleum Co. атты сауда компаниясы үшін мұнай бөлуді сұрап, алғандығын көрсетті. Баяндамада Севанға қатысты қылмыстық қызмет туралы нақты айыптамалар келтірілмегенімен, Волкер тиісті құзыреті бар елдердің билік органдары айыптаулар қою мүмкіндігін жоққа шығармайды. Баяндамада Севанның әрекеттері "этикалық тұрғыдан дұрыс емес" деп бағаланып, ол бағдарламаны басқарған жыл сайын 160 000 АҚШ доллары көлемінде ірі ақшалай төлемдер алғаны айтылды. Севан бұл ақшаны Кипрде қайтыс болған әпкесі бергенін мәлімдеді, бірақ комиссия бұл мәлімдемені растайтын ешқандай дәлел таппады. Волкер қаңтардағы хабарламасында БҰҰ-ның 58 құпия ішкі ОИФ аудитін қарау нәтижесінде БҰҰ қызметкерлерінің 2003 жылғы басып алу соғысынан бұрын Иракқа жіберілген гуманитарлық тауарларды швейцариялық Cotecna компаниясы тиісінше тексермегенін анықтады. Алайда, 2005 жылғы 27 қазандағы ІІК есебінде Волкер "аудит Cotecna инспекцияларында ешқандай кемшіліктерді көрсетпеді" деген қорытынды жасады.

Ирактың Басқарушы кеңесінің тергеулері

Халықаралық KPMG бухгалтерлік фирмасы Freshfields Bruckhaus Deringer компаниясымен бірге al Mada талаптарын тергеу үшін Ирактың Басқарушы Кеңесі тарапынан таңдалды. Олар 2004 жылдың мамырында тергеу қорытындыларын Ирактың Басқарушы Кеңесіне ұсынуды жоспарлаған. Алайда, 2004 жылдың маусым айында KPMG жобадан бас тартты, себебі Ирактың Басқарушы Кеңесі оларға берешегі бар еді. АҚШ Ахмед Чалабидің әріптестері жүргізген KPMG тергеуін қатаң сынап, оны Пол Бремер құрған басты тергеуді әлсіретуге бағытталған деп айыптады. Бұл тергеуді Ирактың тәуелсіз Жоғарғы Эсепттеу Палатасының басшысы Эхсан Карим, Ernst & Young компаниясының көмегімен жүргізді. Жоғарғы Эсепттеу Палатасы Ирактың Қаржы министрлігі құрамында. 2004 жылдың маусым айында Каримнің тергеу тобы Волкер комиссиясымен ақпарат алмасуға келісті. Бірақ 2004 жылдың 1 шілдесінде Карим машинасына магнитпен жабыстырылған бомбадан қаза тапты. Ахмед Чалабидің британдық азамат және ұзақ жылғы досы Клод Хэнкс Дрильсма Ирактың Басқарушы Кеңесі тарапынан «Мұнайға азық» бағдарламасын зерттеуді үйлестіруге тағайындалды. Дрильсма АҚШ Конгресі алдында (2004 жылдың 21 сәуірінде) KPMG тергеуінің «Саддам Хусейн режимін қаржылық мүддесі үшін қолдаған елдер мен Ирак халқының есебінен санкцияларды қатаң орындауға және Саддамды құлатуға қарсы болғандар арасындағы байланысты анықтауы күтілуде» деді. Сондай-ақ ол Чалабидің Ирактың Басқарушы Кеңесіндегі тергеуге жауапты екенін мәлімдеді. 2004 жылдың мамыр айының соңында, Чалабидің Ирак Ұлттық Конгресіндегі кеңсесіне коалициялық күштер шабуыл жасаған күні, Дрильсма біреу немесе бірнеше адам оның компьютеріне кіріп, тергеуге қатысты барлық файлдарды жойғанын хабарлады. Ол сондай-ақ «қосымша деректер базасы» да жойылғанын айтты. Клаудия Розеттің оған физикалық қысым көрсетілгені туралы сұрағына Дрильсма «ештеңе айтпаймын» деп жауап берді. Дрильсма БҰҰ-ның «Мұнайға азық» бағдарламасы бойынша ішкі есептеу туралы ақпаратты Ирактың Басқарушы Кеңесіне беруден бас тартуын да сынады.

Ресей

"Саддамның мұнай талондарының иегерлері: 270 адамның тізімі" деген мақалада көптеген ресейлік иегерлер тізімге енген.

Қылмыстық іс

2006 жылдың 6 қаңтарында Оңтүстік Корея азаматы, кәсіпкер Тонгсун Парк Хьюстон қаласында ФБР қызметкерлерімен ұсталды. Ол БҰҰ-ның «Мұнайға тағам» бағдарламасы аясында Ирактан миллиондаған доллар заңсыз алғаны үшін айыпталды. Оған тағылған қылмыстық айыптамалар Манхэттендегі АҚШ округтік сотында жарияланды. Федералдық тергеу бюросының Нью-Йорк бөлімі жүргізген тергеу нәтижесінде 2007 жылдың 16 қаңтарында Бэнон Севан Нью-Йорк оңтүстік округінің прокурорлары тарапынан 160 000 долларға жуық пара алғаны үшін айыпталды. Нью-Йорк оңтүстік округінің прокуроры Майкл Дж. Гарсия Интерпол арқылы Севанды Кипрдегі үйінен қамауға ордер берді, сондай-ақ Эфраим «Фред» Надлерге, Нью-Йорк кәсіпкеріне де қамау ордері шығарылды. Ол параны Севанға жеткізу жолымен айыпталады. Надлердің қазіргі орналасқан жері белгісіз.

Daimler AG-дің қайтару ісі

2010 жылдың 1 сәуірінде Daimler AG АҚШ Әділет департаменті мен АҚШ Бағалы қағаздар және биржа комиссиясы көтерген парақорлық айыптарын мойындады және келісім ретінде 185 миллион АҚШ долларын төлейді, бірақ екі жылдық қозғалысқа тоқтату келісіміне және тәуелсіз монитордің бақылауына бағынады. Mercedes-Benz көліктерін өндіретін неміс автокөлік компаниясы Біріккен Ұлттар Ұйымының Иракпен азық-түлік алмасу бағдарламасының талаптарын бұзды, себебі Ирак үкіметіне келісімдердің құнының 10 пайызын пара ретінде берген. SEC компанияның көлік құралдары мен қосалқы бөлшектерді сатудан 4 миллион доллардан астам пайда тапқанын мәлімдеді. SEC ісі 2004 жылы DaimlerChrysler Corp компаниясының бұрынғы аудиторы Дэвид Баззетта, Оңтүстік Америкадағы Mercedes-Benz бөлімшелеріне қарасты банк шоттары туралы сұрақтар қойғаннан кейін жұмыстан босатылып, құпия ақпарат беруші ретінде шағымдануынан басталды. Баззетта 2001 жылдың шілдесінде Штутгартта өткен корпоративтік аудиттік комитет отырысында, компания АҚШ заңдарын бұзатынын білсе де, бизнес бөлімшелерінің "шетелдік үкімет шенеуніктеріне пара беру үшін құпия банк шоттарын сақтап отырғанын" білгенін айтты. Тергеу барысында Daimler компаниясы 22 елде жасалған 200-ден астам мәмілелер арқылы 56 миллион доллар пара бергені, 1,9 миллиард доллар кіріс және кем дегенде 91,4 миллион доллар заңсыз пайда тапқаны анықталды. "Оффшорлық банк шоттарын, үшінші тарап агенттерін және алдауға құрылған баға белгілеу тәсілдерін пайдалана отырып, бұл компаниялар [Daimler AG және оның еншілес компаниялары] шетелдік парақорлықты бизнес жүргізудің бір тәсілі ретінде қарастырды", - деді Әділет министрлігінің қылмыстық істер жөніндегі бас орынбасары Митхили Раман. "Daimler компаниясындағы жемқорлық пен пара беруді стандартты бизнес практикасы деп айтуға болады", - деді SEC-тің күш қолдану бөлімінің директоры Роберт Хузами мәлімдемесінде. Вашингтондағы АҚШ округтік сотының судьясы Ричард Леон бұл келісімді "әділ шешім" деп атап, айыптау келісімін және келісімді бекітті.