Пішіндемелі нотация және ән шырқу дәстүрі

Кіріспе

Топтық ән айтуға арналған музыкалық нотация – негізінен пішін ноталарымен байланысты музыка дәстүрі. Пішін ноталары – қауымдық және әлеуметтік ән айтуды жеңілдету үшін жасалған музыкалық нотация. 18 ғасырдың соңында Англияда пайда болған бұл жазу американдық ән мектептерінде кең таралған оқу құралына айналды. Ноталардың пішініне әртүрлі формалар қосылды, бұл әншілерге күрделі таңбаларсыз, тек үлкен және кіші гаммалар шеңберіндегі дыбыстарды табуға көмектесті. Әртүрлі пішін ноталары екі ғасырдан астам уақыт бойы түрлі музыкалық дәстүрлерде қолданылып келеді, көбінесе діни музыкада, бірақ сонымен қатар халық музыкасында да пайдаланылады. Бұл дәстүр Жаңа Англияда пайда болған, көп жылдар бойы АҚШ-тың Оңтүстігінде кең таралған және қазіргі кезде басқа да аймақтарда жаңадан дами бастады.

Номенклатура

Пішіндік жазбалар мінездік жазбалар және патенттік жазбалар деп те аталып келген, ал оларды жеңілтектеп қара бидай жазбалары және ақымақ жазбалары деп те айтқан.

Шолу

Формалық ноталардың идеясы – егер музыкалық шығарманың бөліктері музыкалық шкаланың ноталары айтылатын сольфеджді буындарымен сәйкес келетін пішінде жазылса, оларды жылдам әрі оңай үйренуге болады. Мысалы, қасиетті арфада және басқа жерлерде қолданылатын төрт пішін дәстүрінде C мажор шкаласының ноталары былайша белгіленеді және орындалады:

Пішін нотасы дәстүрінде тәжірибелі әнші шкаланың нотасын, пішінді және буынды байланыстыратын еркін үштік ой-ақыл байланысын дамытады. Бұл байланысты музыканы оқуға көмектесу үшін пайдалануға болады. Әнді пішін тобы алғаш рет орындағанда, олар әдетте ноталарға бейімділігін арттыру үшін буындарды (оларды пішіндерден оқып) айтады. Содан кейін олар музыканың сөздеріне сәйкес сол ноталарды орындайды. Пішін нотасы жүйесінің буындары мен ноталары абсолютті емес, салыстырмалы; олар шығарманың тоналығына байланысты. Мажор тоналығының бірінші нотасы әрқашан үшбұрышты Фа нотасы болады, одан кейін (көтеріле) Соль, Ла және т.б. Минор тоналығының алғашқы нотасы әрқашан Ла, содан кейін Ми, Фа және т.б. Кез келген мажор шкаласының алғашқы үш нотасы – фа, соль, ла – әрқайсысы бір тон аралықта жатады. Төртіншіден алтыншы нотаға дейін де бір тон аралық бар, олар да фа, соль, ла. Жетінші және сегізінші ноталар жарты тонмен бөлінеді, олар mi fa деп көрсетіледі. Бұл дегеніміз, бүкіл шкаланың «сезімін» жеткілікті түрде бейнелеу үшін төрт пішін нотасы ғана жеткілікті.

Төрт және жеті пішінді жүйелер

Жоғарыда көрсетілген жүйе – төрт пішін жүйесі; шкаланың алты нотасы бір буын/пішін комбинациясына сәйкес келетін жұптарға топтастырылған. Фа, со, ла, фа, со, ла, ми, фа буындарын пайдаланатын көтерілетін шкала 11 ғасырдағы монах Гвидо Ареццо енгізген гексахорд жүйесінің бір түрі болып табылады. Ол бастапқыда ut, re, mi, fa, sol, la буындарын қолдана отырып, алты нотадан тұратын шкаланы енгізген. Гвидоның бастапқы жүйесінің төрт буынды нұсқасы 17 ғасырдағы Англияда кең таралды және 18 ғасырда АҚШ-қа енді. Содан кейін, осы буындарды бейнелейтін пішіндер ойлап табылды (төменде қараңыз). Басқа маңызды жүйелер – жеті пішін жүйелері, олар шкаланың әр нотасына әртүрлі пішін мен буын береді. Мұндай жүйелер өз буындары ретінде «до, ре, ми, фа, со, ла, ти, до» (көптеген адамдарға «Музыкалық дыбыстар» фильмінен таныс «До Ре Ми» әні арқылы белгілі) нота атауларын қолданады. Кейбір кітаптарда (мысалы, С.Н. Кейстің «The Good Old Songs» кітабында) «до, ре, ми, фа, со, ла, си, до» ескі жеті ноталық буындық сөз тіркестері келтірілген. Джесси Б. Айкин ойлап тапқан жеті пішін жүйесінде C мажор шкаласының ноталары келесідей жазылып, орындалады:

Басқа жеті пішін жүйелері де бар.

Пішін жазбаларының тиімділігі

Формалық жазбалардың пайдалылығын зерттеу 1950 жылдары Джордж Х. Кайм Калифорнияда тұратын төртінші және бесінші сынып оқушылары арасында жүргізілді. Кайм тәжірибелік және бақылау топтарын қабілеті, мұғалімнің сапасы және басқа да факторлар бойынша мүмкіндігінше жақын етіп теңестіруге тырысты. Ол формалық жазбалармен оқытылған оқушылардың жаңадан нота оқу дағдысы осы жазбаларсыз оқытылғандарға қарағанда айтарлықтай жақсы екенін анықтады. Сонымен қатар, Кайм формалық жазбалармен оқытылған оқушылардың білімінде музыкалық қызметке қатысуға бейімділігі жоғары екенін байқады.

Пішіндік белгілер мен модуляция

Көптеген музыка түрлері әдеттегі жаттығу кезеңінде модуляцияны, яғни, шығарманың ортасында тональдықты өзгертуді қолданады. 19 ғасырдан бері көптеген хор музыкалары модуляцияны қолданып келеді, ал кілттің өзгеруі аспаптар үшін оңай болса, әншілер үшін қиындық тудырады, сондықтан жаңа тональдық жүйе көбінесе аспаптық сүйемелдеу арқылы белгіленеді; осыған сәйкес, хор адам дауысының табиғи интонациясынан гөрі аспаптың темпераментімен әндейді. Модуляция кейде пішін ноталары жүйелері үшін қиындық тудыруы мүмкін, себебі шығарманың бастапқы кілті үшін қолданылған пішіндер жаңа кілттің шкалалық сатыларымен сәйкес келмейді; бірақ пішін ноталарымен бірге діріл (sharp) және бемоль (flat) белгілерін қолдану мүмкіндігі типографтың және музыкалық талғамдардың әртүрлілігіне байланысты. Музыкалық талғамдардың қалыптасуы 1850 жылдардағы Б. Ф. Уайттың органдарының сақталған көшірмелері арқылы ішінара құжатталған. Джастин Морганның "Үкім Әнұраны", алғаш рет 1801 жылы Литтл мен Смиттің "Оңай Нұсқаулық" кітабында пішін түрінде пайда болды, Ми минорынан Ми мажорына, содан кейін Ми минорына кілттерді (және кілттік белгілерді) ауыстырып, Ми мажорында аяқталады. Дегенмен, Морганның мақсаты бірдей тониканы сақтап, тек майордан минорға өту болуы мүмкін. Ол көптеген ерте пішін ноталары жинақтарында қайта басылды, бірақ "Қасиетті Арпа" (1844) кітабында Еремия Ингаллстың "Христиан Әні" ғана модуляцияланады (бұл жағдайда, Ре минорынан Ре мажорына).

Шығуы және ерте тарихы

Жоғарыда айтылғандай, пішін ноталары жүйесіндегі буындар пішіндерден әлдеқайда ертерек пайда болған. Биіктікті көрсететін буындармен музыканы ән салу тәжірибесі шамамен 1000 жылға дейін, Ареццолық Гвидоның еңбегімен басталады. Бұл саладағы ерте жұмыстардың арасында Жан Жак Руссоның шифрлық нотациясы (18 ғасыр) және Сара Анна Гловер мен Джон Кервеннің (19 ғасыр) тоник-соль-фасы бар. Американдық пішін ноталарының алғашқы үлгілері – Бостон қаласындағы «Бей Забур кітабының» 9-шы басылымы және дін қызметкері Джон Тафтстың «Псалмы күйлерін оңай және қарапайым әдіспен ән салуға кіріспе» кітабы. «Бей Забур кітабының» 9-шы басылымы таяқшаның астында төрт нота буынының әріптерімен (фа, соль, ла, ми) басылған. Тафтс кітабында төрт нота буынының әріптерін нота бас әріптерінің орнына қойды және әріптердің оң жағындағы тыныш белгілермен ырғақты көрсетті. «Янки ән жазушыларының» («Жаңа Англия мектебінің») шығармалары 1770 жылдан бастап, пішін ноталарының пайда болуына дейін жариялана бастады, олар алғаш рет 1801 жылы Филадельфияда Уильям Литтл мен Уильям Смиттің «Оңай нұсқаушы» кітабында пайда болды. Литтл мен Смит жоғарыда көрсетілген төрт пішін жүйесін енгізді, ол ән салу мектептерінде қолдануға арналған. 1803 жылы Эндрю Лоу «Музыкалық бастауыш» кітабын жариялады, онда сәл өзгеше пішіндер қолданылды: квадрат «фаны» және үшбұрыш «ла» белгіледі, ал «соль» және «ми» Литтл мен Смиттегідей болды. Сонымен қатар, Лоудың өнертабысы Литтл мен Смиттен гөрі радикалдырақ болды, өйткені ол пішіндерді ғана биіктікті білдіру құралы ретінде пайдаланды және таяқшаны қолданудан бас тартты. Литтл мен Смит дәстүрлі музыкалық нотацияны сақтап, нота бас әріптерін таяқшаға орналастырды. Нәтижесінде, Литтл/Смит жүйесі жеңіске жетті және бүгінде қолданылатын ән кітаптарының ешқайсысы Лоу жүйесін қолданбайды. «Оңай нұсқаушы», 2-бөлімнің (1803) кейбір даналарында атау бетінің кері жағында Джон Коннелли (басқа көздерде Конли, Коннолли және Колони деп аталған) Литтл мен Смитте өзінің басылымдарында пайдалануға рұқсат берген пішін ноталарына құқығы бар екенін көрсететін мәлімдеме болды. Литтл мен Смит өзінің өнертабысы үшін ешқандай еңбекті мойындамады, керісінше, бұл ноталар 1790 жылдары Филадельфиядағы Джон Коннелли жасаған деді. Эндрю Лоу пішін ноталарын өзі ойлап тапқанын мәлімдеді. Пішін ноталары Америкада танымал болды және оларды пайдалана отырып көптеген ән кітаптары дайындалды. Солтүстік-шығыс АҚШ-та пішіндер «жақсы музыка» қозғалысының нәтижесінде, Лоуэлл Мейсон басшылығымен жойылды. Бірақ Оңтүстікте пішіндер жақсы қалыптасып, әртүрлі дәстүрлерге айналды. Ананиас Дэвисонның «Кентукки гармониясы» (1816) – Оңтүстік пішін ноталарының алғашқы ән кітабы, одан кейін Александр Джонсонның «Теннесси гармониясы» (1818), Аллен Д. Карденнің «Миссури гармониясы» (1820) және тағы да басқалары жарық көрді.

As noted above, the syllables of shape note systems greatly antedate the shapes. The practice of singing music to syllables designating pitch goes back to about AD 1000 with the work of Guido of Arezzo. Other early work in this area includes the cipher notation of Jean Jacques Rousseau (18th century), and the tonic sol fa of Sarah Anna Glover and John Curwen (19th century). American forerunners to shape notes include the 9th edition of the Bay Psalm Book (Boston), and An Introduction to the Singing of Psalm Tunes in a Plaine & Easy Method by Reverend John Tufts. The 9th edition of the Bay Psalm Book was printed with the initials of four note syllables (fa, sol, la, me) underneath the staff. In his book, Tufts substituted the initials of the four note syllables on the staff in place of note heads, and indicated rhythm by punctuation marks to the right of the letters. Compositions of the "Yankee tunesmiths" ("First New England School") began to appear in 1770, prior to the advent of shape notes, which first appeared in The Easy Instructor by William Little and William Smith in 1801 in Philadelphia. Little and Smith introduced the four shape system shown above, intended for use in singing schools. In 1803 Andrew Law published The Musical Primer, which used slightly different shapes: a square indicated fa and a triangle la, while sol and mi were the same as in Little and Smith. Additionally, Law's invention was more radical than Little and Smith's in that he dispensed with the use of the staff altogether, letting the shapes be the sole means of expressing pitch. Little and Smith followed traditional music notation in placing the note heads on the staff, in place of the ordinary oval note heads. In the end, it was the Little/Smith system that won out, and there is no hymnbook used today that employs the Law system. Some copies of The Easy Instructor, Part II (1803) included a statement, on the verso of the title page, in which John Connelly (whose name is given in other sources as Conly, Connolly, and Coloney) grants permission to Little and Smith to make use in their publications of the shape notes to which he claimed the rights. Little and Smith did not themselves claim credit for the invention, but said instead that the notes were invented around 1790 by John Connelly of Philadelphia, Pennsylvania. Andrew Law asserted that he was the inventor of shape notes. Shape notes proved popular in America, and quickly a wide variety of hymnbooks were prepared making use of them. The shapes were eventually extirpated in the northeastern U. S. by a so called "better music" movement, headed by Lowell Mason. But in the South, the shapes became well entrenched, and multiplied into a variety of traditions. Ananias Davisson's Kentucky Harmony (1816) is the first Southern shape note tunebook, and was soon followed by Alexander Johnson's Tennessee Harmony (1818), Allen D. Carden's The Missouri Harmony (1820) and many others.

Жеті пішінді жүйелердің пайда болуы

XIX ғасырдың ортасына қарай төрт буынды "фа со ла" жүйесі үлкен бәсекелес – жеті буынды "до ре ми" жүйесімен теңесті. Осылайша, музыка жинақтаушылар қосымша буындарға сәйкес келетін үш пішіннен кітаптарына қоса бастады. Көптеген жеті пішінмен жазылатын ноталар ойлап табылды. Джесси Б. Айкин жеті пішінмен жазылатын нота жүйесі бар кітапты алғаш жариялады және өзінің "өнертабысын" мен патенін қызу қорғады. Айкиннің 1846 жылғы "Христиандық әншісінде" қолданылған жүйе ақырында стандартқа айналды. Бұл, 1876 жылдары ықпалды Ruebush & Kieffer баспа компаниясы Айкиннің жүйесін қабылдауының нәтижесінде болды. Уильям Уокердің "Христиандық үйлесім" және М. Л. Свонның "Колумбияның жаңа арфасы" кітаптары үздіксіз (бірақ шектеулі) қолданыста болып келеді және әлі де қолжетімді. Бұл кітаптарда тиісінше Уокер мен Свон жасаған жеті пішінмен жазылатын жүйелер қолданылады.

Қазіргі таңда белсенді пішін жазбасы дәстүрлері

Жеті пішінді кітаптар бұрынғыдай танымал болмаса да, Американың оңтүстігінде әлі де көптеген шіркеулер бар, әсіресе Оңтүстік баптистері, Бастапқы баптистері, аспапсыз Мәсіхшілер шіркеулерінің көпшілігі, кейбір еркін методистері, меннониттер, амиштердің бір бөлігі, Біріккен Пятидесятниктер және Батыс Вирджиния, Огайо және Кентукки штаттарының Аппалачи аймағындағы Біріккен баптистері, олар жексенбілік құлшылықта жеті пішінді ән кітаптарын тұрақты түрде қолданады. Бұл ән кітаптарында 18 ғасырдың классикалық әндерінен бастап 20 ғасырдың евангелистік музыкасына дейінгі әндер болуы мүмкін. Осылайша, бүгінде жеті пішінде басылған діни ән кітаптары пішін нотасы дәстүрінің ең ірі саласын құрайды. Сонымен қатар, 20 ғасырдың басы мен ортасындағы жеті пішінді евангелистік музыканы ұсынатын, діни емес қауымдық әндер де мерзімімен өткізіледі, мысалы, Stamps Baxter әндер жинағы немесе Heavenly Highway. Бұл дәстүрлерде "ноталарды (сылабтарды) әнмен айту" әдеті әдетте ән мектептерінде оқу кезінде ғана сақталады, ал ән айту көбінесе фортепиано сияқты аспаптық сүйемелдеумен жүзеге асырылады. Жеті пішінді жүйе әлі де 19 ғасырдың Sacred Harp сияқты әндер кітаптарының тұрақты қоғамдық орындалуларында қолданылады, мысалы, The Christian Harmony және Columbia New Harp. Мұндай әндер жиналыстары Джорджия, Солтүстік Каролина, Теннеси, Миссисипи және Алабама штаттарында кең таралған және әдетте ән мектептерінің "ноталарды әнмен айту" дәстүрін сақтайды. Жеті пішінді (Aikin) жүйесі меннониттер мен бауырластар тарапынан жиі қолданылады. Осы нарық үшін пішінделген ноталарда көптеген әндер кітаптары басылады. Оларға Христиандық әндер кітабы, Христиандық әндер жинағы, Чиркөөнүң әндері, Сионның мадақтаулары және Harmonia Sacra кіреді. Кейбір афроамерикандық шіркеулер жеті пішінді ноталар жүйесін қолданады. Қазіргі уақытта қатысушылардың ең көп саны бар төрт пішіндегі дәстүр – Sacred Harp әнін айту. Бірақ әлі де белсенді немесе қайта жандануға ұшырап жатқан көптеген дәстүрлер бар. Төрт пішіндегі жүйелердің ішінде Southern Harmony Кентукки штатының Бентон қаласындағы бір ән айтуда үздіксіз қолданылып келеді және қазір аздап қайта өсіп жатыр. Пішін нотасымен ән айтуға деген қазіргі қызығушылықтың қайта оянуы 19 ғасырдың төрт пішіндегі ән кітаптарын, мысалы, The Missouri Harmony сияқты, сондай-ақ, Northern Harmony сияқты қазіргі композиторлардың жаңа кітаптарын пайдаланатын жаңа ән айту жиналыстарын құруға әкелді. Ananias Davisson-ның Kentucky Harmony-сын жаңғырту тұрғысынан, бірақ 70 басқа ерте ән кітаптарынан әндерді және жаңа композицияларды қосып, гибридтік сипаттағы Shenandoah Harmony (2013) кітабы жарық көрді. Томас Б. Малоун Еремия Ингаллстың шығармаларын жаңғыртуға маманданған және Ингаллстың 1805 жылғы The Christian Harmony төрт пішіндегі басылымын жариялаған. Малоун Ингаллстың 1789 және 1810 жылдар аралығында мейрамханашы және музыкант болған Вермонт штатының Ньюбери қаласында жыл сайын шілде айының ортасында ән айту жиналысын ұйымдастырады.

Although seven shape books may not be as popular as in the past, there are still a great number of churches in the American South, in particular Southern Baptists, Primitive Baptists, almost all of the non instrumental Churches of Christ, some Free Methodists, Mennonite, some Amish, United Pentecostals, and United Baptists in the Appalachian regions of West Virginia, Ohio and Kentucky, that regularly use seven shape songbooks in Sunday worship. These songbooks may contain a variety of songs from 18th century classics to 20th century gospel music. Thus today denominational songbooks printed in seven shapes probably constitute the largest branch of the shape note tradition. In addition, nondenominational community singings are also intermittently held which feature early to mid 20th century seven shape gospel music such as Stamps Baxter hymnals or Heavenly Highway. In these traditions, the custom of "singing the notes" (syllables) is generally preserved only during the learning process at singing schools and singing may be to an instrumental accompaniment, typically a piano. The seven shape system is also still used at regular public singings of 19th century songbooks of a similar type to the Sacred Harp, such as The Christian Harmony and the New Harp of Columbia. Such singings are common in Georgia, North Carolina, Tennessee, Mississippi, and Alabama, and generally preserve the singing school custom of "singing the notes". The seven shape (Aikin) system is commonly used by the Mennonites and Brethren. Numerous songbooks are printed in shaped notes for this market. They include Christian Hymnal, the Christian Hymnary, Hymns of the Church, Zion's Praises, and Harmonia Sacra. Some African American churches use the seven shape note system. The four shape tradition that currently has the greatest number of participants is Sacred Harp singing. But there are many other traditions that are still active or even enjoying a resurgence of interest. Among the four shape systems, the Southern Harmony has remained in continuous use at one singing in Benton, Kentucky, and is now experiencing a small amount of regrowth. The current reawakening of interest in shape note singing has also created new singings using other recently moribund 19th century four shape songbooks, such as The Missouri Harmony, as well as new books by modern composers, such as the Northern Harmony. Of a hybrid nature, in terms of reviving Ananias Davisson's Kentucky Harmony but taking the further step of incorporating songs from 70 other early tunebooks, along with new compositions, is the Shenandoah Harmony (2013). Thomas B. Malone has specialized in the revival of works by Jeremiah Ingalls, and has published a four shape edition of Ingalls' 1805 The Christian Harmony. Malone organizes an annual mid July singing in Newbury, Vermont, where Ingalls was a tavern keeper and musician between 1789 and 1810.

Журнал мақалалары

19-ғасырдың соңы мен 20-ғасырдың басындағы пішін ноталарымен ән салатын адамдар арасындағы ішкі тартысты зерттейді.