Кіріспе
Дания королі 1340-1375 жылдар аралығында Вальдемар IV Атердаг ("Күннің қайтуы" деген эпитетті білдіреді) немесе Вальдемар (1320, 24 қазан 1375) – Дания королі болды. Ол ең көп танылғаны – бұрынғы билеушілердің кезінде соғыстарды қаржыландыру үшін елді кепілге беру және банкроттықтан кейін Данияны қайта біріктіруімен.
Valdemar IV Atterdag (the epithet meaning "Return of the Day"), or Waldemar (132024 October 1375) was King of Denmark from 1340 to 1375. He is mostly known for his reunion of Denmark after the bankruptcy and mortgaging of the country to finance wars under previous rulers.
Кiру
Ол Дания королі Кристофер II және Помераниялық Евфемияның кіші ұлы болды. Әкесінің жеңілісінен соң, оның екі үлкен ағасы Эрик пен Оттоның қазасы мен тұтқынға алынуынан кейін, ол Бавариядағы император Людовик IV сарайында көбінесе балалық шағы мен жастық шағын сүргінде өткізді. Ол мұнда таққа талапкер ретінде қайта оралуды күтіп жүрді. Нильс Эббсен және оның жауынгерлері Голштейн-Рендсбург графы Герхард III-ті өлтіргеннен кейін, Вальдемар 1340 жылғы 24 маусымда Виборг ландстингінде (қарулы жиын) Әулие Жан күнінде (Сент-Ганс күнінде) Дания королі деп жарияланды, бұл жиынды Эббсен басқарды. Шлезвиг герцогы Эрик II-нің қызы Шлезвигтің Хельвигіне үйлену арқылы, сондай-ақ әкесінен қалған мұрасымен ол Кунгео өзенінен солтүстікке қарай жатқан Ютландияның шамамен төрттен бір бөлігін бақылады. Ол әкесі сияқты жарлыққа қол қоюға міндетті болған жоқ, мүмкін, Дания көп жылдар бойы патшасыз болғандықтан және жиырма жастағы патшаның атасынан гөрі ұлы дворяндарға көбірек қиындық тудырады деп ешкім күтпегендіктен. Бірақ Вальдемар епті және нық қадамды адам болды және Данияны басқарудың жалғыз жолы – оның аумағын бақылауға алу екенін түсінді. Эббсен 1340 жылғы 2 қарашада Сандербор қамалында орталық Ютландияны голштиндіктерден босатуға тырысты, бірақ Эббсен мен оның адамдары немістермен қоршалып, қаза тапты.
Данияның қайта бірігуі
Оның әкесі, король Кристофер II тұсында Дания банкротқа ұшырап, бөлік-бөлікке ипотекаға берілді. Король Вальдемар IV қарызды өтеуге және Данияның жерлерін қайтарып алуға тырысты. Алғашқы мүмкіндік әйелі Хелвигтің құдайымен келді. Солтүстік Ютландияның қалған бөлігінің ипотекасы король Вальдемардың Конгеå жоғарысындағы шаруаларынан жиналған салықтар арқылы төленді. 1344 жылы ол Солтүстік Фризеландты қайтарып алды және оңтүстік Ютландияның борышын төлеу үшін бірден салық салды (7000 күміс марка). Шамадан тыс салық салынған шаруалар үнемі ақша талап етуден шаршады. Вальдемар енді Зеландияға көз тікті. Копенгаген қамалы мен қаласына иелік еткен Роскилде епископы екеуін де Вальдемарға берді, бұл Оресунд арқылы саудаға салық жинау үшін сенімді база болды. Ол Копенгагеннен билік жүргізген алғашқы даниялық король болды. Вальдемар Холштейндерді қуғанша басқа қамалдар мен бекіністерді басып алуға немесе сатып алуға үлкерді. Ақшасы біткенде, ол Калундборг және Сёборг қамалдарын күшпен басып алды. Осы жорықтың ортасында ол Эстонияны басқарып отырған Тевтон орденімен келіссөздер жүргізу үшін Эстонияға барды. Даниялықтар онда көптеп қоныстанған емес, сондықтан 19000 маркаға Вальдемар Данияның алыс шығыс провинциясы – Эстониядан бас тартты, бұл оған Данияның маңызды бөліктерінің ипотекасын төлеуге мүмкіндік берді. Ол сәттілікке жетіп, осы жетістігі үшін Қасиетті қабірдің рыцары атанды. Рим папасы Клемент VI мұндай сапарға алдын ала рұқсат алмағаны үшін оны сөккенімен, ол кешірім алды. Оралған соң Вальдемар әскер жинады. 1346 жылы ол Голштейндердің басты штабы болған Вордингборг қамалын қайтарып алды. Жыл соңына қарай Вальдемар Зеландияның барлығына иелік ете алатынын мәлімдеді. Ол Вордингборгты жеке резиденциясы етіп, қаланы кеңейтті және қаланың символына айналған Қаз мұнарасын салдырды. Вальдемардың қарсыластарына қатыгездікпен қарауы көптерін оның жағына өту туралы ойлануға мәжбүр етті. Оның салық саясаты шаруаларды қиратты, олар тек төлеуден қорқып, басқаша істеуге батыл болмады. 1347 жылға қарай Вальдемар немістерді қуды және Дания қайтадан біртұтас ел болды. Кірісі артып, Вальдемар үлкен әскерге ақша төлей алды және опасыздық арқылы Нюборг қамалын, шығыс Фюн аралын және кішігірім аралдарды иеленді. Вальдемар Швецияның қолындағы Сконеге назар аударғанда, бүкіл аймаққа қасірет келді.
Қара өлім
1349 жылы "Қара өлім" індеті келді. Дәстүр бойынша, бубондық оба Данияға Солтүстік Ютландия жағалауына тірелген сүнәлі кемемен жеткен. Кемеге кіргендер өліктерді ісіп, қара бетпен жатырғандарын көрді, бірақ олар кемедегі құнды заттарды жинап алу үшін жеткілікті уақыт болды, соның салдарынан ауруды тарататын масаларды халық арасына әкелді. Адамдар мыңдаған санымен қайтыс бола бастады. Келесі екі жыл ішінде оба Данияны орман өрті секілді шарлады. Рибеде бір дін аймағында он екі приход тоқтатылды. Кейбір қалаларда ешкім тірі қалмады. 1349–50 жылдардағы обадан зардап шеккендердің жалпы саны Дания халқының 33% және 66% аралығында болды. Қала тұрғындары көбінесе шаруаларға қарағанда ауыррақ зардап шекті, осыдан көптеген адамдар қалаларды тастап кетті. Вальдемар өзінің жауларының өлімінен пайдаланып, өсіп келе жатқан жерлерін және мүлкін арттырды. Келесі жылы ол салықтарды азайтудан бас тартты, бірақ шаруалар аз жерді өңдеді. Ақсүйектер де кірістерінің азайғанын сезінді, және салық жүктемесі оларға да ауыр тиді. Келесі жылдары көтерілістер басталды.
Соңғы бөлшектер
1350 жылы Вальдемар IV Тевтон орденіне қарсы Польшамен одақ құрды. 1354 жылы король мен ақсүйектер Дания соты (Danehof) ретінде бас қосып, тараптар арасында бейбіт келісімге келді. Жарғының талаптарына сәйкес, Данехоф жылына кем дегенде бір рет, 24 маусымда, Әулие Жан күнінде жиналуға тиіс болды. 1282 жылы орнатылған бұрынғы жүйе қайта жаңартылды және әркімнің құқықтары Кристофер II жарғысынан бұрынғы дәстүрлі құқықтарына қайта оралды, себебі сол жарғы корольдің билігін шектеген еді. Вальдемар әскер жинап, Оңтүстік Ютландия арқылы жорық жасап, алдыңғы жылдары неміс графтары Даниядан тартып алған жерлерді қайта басып алды. Фюн аралында бүлік тез тарады, ол Холштейндердің қалған иеліктерін қиратты және аралдың қалған бөлігін өзіне қаратып алды. Король жарғының талаптарын орындамағандықтан, ол күшін жойды және эпизодтық көтерілістер жалғасты. Сол жылы Солтүстік Еуропаны қамшылаған валюталық дағдарыс болды. Дегенмен, осы аңыздың бастапқы нұсқасы Данияның Вальдемар I-імен байланысты болған сияқты. Кейіннен Арнольд Шенберг 1900-1903 (және 1910) жылдары оны Gurre Lieder музыкалық шығармасы ретінде жазды. 1358 жылы Вальдемар Фюнге қайтып, Ютландияның басшысы Нильс Буггемен (шамамен 1300 – 1358 жж.) және басқа бірнеше ақсүйектермен, екі епископпен келісуге тырысты. Король олардың талаптарын қабылдаудан бас тартты, сондықтан олар наразылық білдіріп, кездесуден шығып кетті. Олар Ютландияға кеме табу үшін Мидделфарт қаласына келгенде, оларды тасымалдауға жалдаған балықшылар оларды өлтірді. Бұл қылмысқа король Вальдемар кінәлі деп танылды, ал Ютландия халқы тағы да ашық көтеріліске шықты. Олар король тағы да жойған құқықтарды қалпына келтіру үшін күресте бірігіп әрекет етуге келісті. Вальдемар тағы да швед билігінде болған Сканнеге назар аударды. 1355 жылы Швеция ханзадасы Эрик XII әкесі, Швеция королі Магнус IV-ке қарсы көтеріліс жасап, Сканне және Швецияның басқа да аймақтарын басып алды. Магнус король Вальдемарға көмектесу үшін жүгінді және Эрикке қарсы одақ жасасты. 1359 жылы Эрик күрт қайтыс болды. Вальдемар әскерімен Зундты кешіп өтіп, 1360 жылы Магнусты Хельсинборгты беруге мәжбүр етті. Хельсинборгты басып алғаннан кейін Вальдемар, іс жүзінде, Сканнені қайтарып алды. Магнус Сканнені ұстап тұруға шамасы келмеді, сондықтан ол Данияның бақылауына қайта оралды. Вальдемар Халланд, Блекинге және Сканне аймақтарын жаулап алды.
1360 жылдан кейінгі сыртқы саясат
Вальдемар күшейіп келе жатқан Ганза лигасының аймақтағы ірі державаға айналуына қарсы көп нәрсе жасай алмады. Магнус патшамен болған шағын қақтығыс аяқталғаннан кейін Вальдемар шведтік Готланд аралына, әсіресе Висби қаласына шабуыл жасауға шешім қабылдады. Ол әскер жинап, кемелерге мінгізіп, 1361 жылы Готландқа басып кірді. Вальдемар Готландтықтармен шайқасып, қаланың алдында жеңіске жетіп, 1800 адамды өлтірді. Қала қарсылық көрсетпей берілді, ал Вальдемар қалаға кіру үшін қамал қабырғасының бір бөлігін бұзды. Қаланы басып алғаннан кейін, ол үш үлкен сыра шағын бөшкелерін орнатып, қала басшыларына үш күн ішінде оларды күміс пен алтынмен толтырмаса, қаланы тонауға әскерін жіберетінін ескертті. Вальдемардың таңғалысына орай, бөшкелер бірінші күннің аяқталуына дейін толып қалды. Шіркеулердің құнды заттары тоналып, байлықтар Дания кемелеріне тиеліп, Вальдемардың резиденциясы Вордингборгқа жеткізілді. Вальдемар өзінің лауазымдары тізіміне «Готланд королі» деген атауды қосты. Бірақ Ганза лигасының мүшесі Висбиге қарсы жасаған осы әрекеті кейінірек ауыр салдарға әкелді. Вальдемар Швеция тағына мұрагерлікке араласуға тырысып, Швеция тағына үміткер, тәж шаһзадесі Хаконға үйленуге тиіс графиня Елизаветаны тұтқынға алды. Ол монастырьға қамалды, ал Вальдемар король Магнусты өзінің қызы Маргретеге үйленуге көндірді. Король келісті, бірақ ақсүйектер оған қарсы болды және Магнусты тақтан бас тартуға мәжбүр етті. Олар Вальдемардың жауларының бірі, Мекленбургтың Альбрехтін Швеция королі етіп сайлады. Альбрехт дереу Вальдемарды тоқтатуға кірісті. Ол Ганза мемлекеттерін өзімен бірлесіп жұмыс істеуге көндірді, себебі Вальдемар олардың Зунд арқылы және шабытты шарап саудасына қол жеткізуіне қауіп төндірді. Вальдемар Ганза флотына шабуыл жасап, оларды Зундтың балық аулау аймағынан ығыстыруға тырысты. Ганза мемлекеттері шара қолдануды талап етті. Любек бастама көтеріп, Вальдемарға саудаға араласуына наразылық білдіріп хат жазды. 1362 жылы Ганза мемлекеттері, Швеция және Норвегия Вальдемарға қарсы одақтасып, кек алуды талап етті. Ганза Дания жағалауларын қирату үшін флотын және әскерін жіберді, олар Копенгагенді және Сканне аймағының бір бөлігін басып алып, тонады. Ютландиядағы қарсылық ақсүйектермен бірігіп, 1368 жылы Пасхада Вальдемарды Даниядан қуғынға шығарды. 1363 жылы Вальдемар IV Польшамен одақ жасады. Ол өзінің досы және кеңесшісі Хеннинг Подебускті (шамамен 1350 – 1388) өзінің болмаған уақытында Ганза лигасымен келіссөздер жүргізуге тағайындады. Олар Вальдемар олардың Зундтағы еркін сауда және балық аулау құқығын мойындаған жағдайда бітімге келісті. Олар 15 жылға Сканье жағалауындағы бірнеше қалаларды және Хельсингборг бекінісін басып алды. Сонымен қатар, олар патшаны Вальдемар қайтыс болғаннан кейін Дания тағына Ганза лигасының дауыс беру құқығын беруге мәжбүр етті. Вальдемар 1370 жылы Стральзунд шартына қол қоюға мәжбүр болды, ол Ганзаның шарап саудасына қатысу құқығын және оның сауда флотына салық жеңілдіктерін мойындады. Патша төрт жылдық үзілістен кейін Данияға оралуға мүмкіндік алды. Алайда Вальдемар Готландты алды, сондықтан жеңіліске ұшырағанына қарамастан, өзі үшін де, Дания үшін де бір нәрсені сақтап қалды.
Өлім
Ханза мемлекеттерімен мәмілелескен кезінде де ол Вальдемардың әкесінен күштеп алған құқықтарын қайта талап етуге тырысқан бүлікші ақсүйектерді басып тастауға және шведтер мен норвегиялықтарға қарсы күресуге тырысты. Ол оңтүстік Ютландияны біртіндеп бақылауға алу процесінде болғанда ауыр сырқатқа шалдықты. Вальдемар бүлікші даниялықтарды анафемаға салуға келіскен Рим Папасы Григорий XI-нің көмегіне жүгінді. Бірақ бұл мәселе шешілмей тұрып, Вальдемар 1375 жылғы 24 қазанда Солтүстік Зеландиядағы Гурре қамалында қайтыс болды және Соро аббаттығында жерленді. Подебуск қайтыс болған соң, ол Вальдемардың қасына Соро аббаттығына жерленді.
Valdemar enlisted the help of Pope Gregory XI who agreed to excommunicate rebellious Danes. But before anything along those lines was done, Valdemar died at Gurre Castle in north Zealand on 24 October 1375 and was buried at Sorø Abbey. When Podebusk died, he was buried next to Valdemar at Sorø Abbey.
Мұра
Король Вальдемар болған Дания тарихындағы маңызды тұлға; ол ғасырлар бойы Дания құрамына қосылған, бірақ соңынан жоғалған жерлерді біртіндеп қайта иеленді. Оның қатал әдістері, үздіксіз салық салуы және ақсүйек отбасыларының ұзақ жылдар бойына иеленген құқықтарын тартып алуы Вальдемардың билігі тұсында көтерілістерге әкелді. Оның Данияны Солтүстік Еуропадағы күшті мемлекет ретінде қайта жаңғырту әрекеті бастапқыда даниялықтар тарапынан қолдау тапты, бірақ Вальдемардың саясаты Ютландияның ірі жер иелері отбасыларынан қатты қарсылыққа ұшырады. Ол әскери қабілеті мен адал дворяндыққа сүйене отырып, корольдік билікті кеңейтті, бұл 1440 жылға дейін Дания билеушілерінің негізіне айналды. Көптеген шетелдіктер сарай қызметкерлері мен кеңесшілер болып тағайындалды. Олардың ішіндегі ең маңыздысы – 1365 жылдан 1388 жылға дейін дрост (премьер-министр) болған неміс-славян аристократы Хеннинг Подебуск. Вальдемар IV көбінесе Данияның орта ғасырлық патшаларының ең ірілерінің бірі саналады. Көздер оны зиялы, сыншыл, бейшара және тапқыр басшы ретінде көрсетеді, сонымен қатар саясат пен экономика саласында да талант иесі болған. Оның үлкен қызы Ингеборгтың немересі Альберт, Вальдемардың мұрагері болуға талпынғанмен, оның әкесі Альберт II, Мекленбург герцогы, сәттілікке жете алмады. Оның орнына, оның қызы Маргарет пен Норвегияның Хакон VI-ның ұлы, Швецияның Магнус II-нің ұрпағы Олаф II мұрагер болып сайланды. Оның "Аттердаг" деген лақап аты көбінесе "қайтадан күн" (даны тіліндегі сөзбе-сөз мағынасы) деп түсіндіріледі, бұл оның жаман патшалық кезеңнен кейін елге жаңа үміт әкелгенін көрсетеді. Бұл атау сондай-ақ орта төменгі неміс тіліндегі "ter tage" ("осы күндер") тіркесінің бұрмаланған түрі болуы мүмкін, оны "біз қандай заманда өмір сүріп жатырмыз!" деп түсіндіруге болады. Флетчер Пратт Вальдемардың өмірбаянында оның бұл лақап аты "басқа бір күн" дегенді білдіретінін, яғни бүгін не болса да, жақсы немесе жаман, ертең жаңа күн болатынын білдіреді деп жазған. Вальдемар туралы көптеген әңгімелер, балладалар мен өлеңдер жазылған. Ол 19-ғасырдың ортасында, Данияның Германиямен дәстүрлі Оңтүстік Ютландия аймағы үшін күрескен кезде Данияның батыр патшаларының бірі ретінде қайта жаңғыртылды.
Басқа дереккөздер
Флетчер Пратт (1950) Үшінші патша, Валдемар Атердагтың өмірбаяны, Слоан. Питер Лундбю (1939) Валдемар Атердаг: Дания мемлекетін қайта құрушы, замандас көздерінің баяндамалары бойынша жаңа тарихи жарықтандыруда бейнеленген, Копенгаген: Эйнар Мунксгаард.