Кіріспе

Құс түрі. Кіші сұр шырша (Lanius minor) – шыршалар тұқымдасына (Laniidae) жататын құс. Ол жазда Оңтүстік және Орталық Еуропа мен Батыс Азияда көбейеді, ал күздің басында Африканың оңтүстігіне қыстауға көшіп, көктемде қайта оралады. Батыс Еуропаға, соның ішінде Ұлыбританияға сирек ұшып келеді, көбінесе көктем немесе күз айларында кездейсоқ кездеседі. Кіші сұр шырша үлкен сұр шыршаға (Lanius excubitor) және Иберия сұр шыршасына (Lanius meridionalis) өте ұқсас; екі жыныстың да түсі негізінен қара, ақ және сұр, ал аталықтарының кеудесі қызғылт реңді. Ол үлкен сұр шыршадан сәл кіші, қара маңдайлы және қанаттары салыстырмалы түрде ұзын. Бұл түр құрғақ, ашық жазық жерлерді ұнатады және көбінесе телефон сымдарында кездеседі. Орташа мөлшерлі бұл құс ірі жәндіктермен қоректенеді, әсіресе қоңыздармен, көбелектермен және шегірткелермен. Кіші сұр шыршалар көбейетін жерлерінде аң аулағанда көбінесе ауада қалықтап ұшады, бірақ көбеймейтін жерлерде мұндай қылық жасамайды. Басқа шыршалар сияқты, ол да биік тұрақтардан аң аулайды және кейде тікендерге немесе тікенді сымға құрбандықтарды тігіп, "қойма" жасайды.

Таксономия

Кіші сұр шыршаны 1788 жылы неміс натуралисі Иоганн Фридрих Гмелин Lanius minor деген екі атаумен ресми түрде сипаттады. Гмелин өзінің сипаттамасын 1770 жылы француз ғалымы граф де Буффон сипаттаған және Франсуа Николас Мартинет салған қолмен боялған гравюрамен бейнеленген "Италиялық грек торғайына" негіздеді. Lanius туысының атауы латын тіліндегі "қасапшы" деген сөзден шыққан, ал кейбір шыршаларды тамақтану әдеттеріне байланысты "қасапшы құстар" деп те атайды. minor сөзі латын тілінде "кішкентай" дегенді білдіреді. "Шырша" деген ағылшынша атау көне ағылшын тіліндегі scríc, "айғай" деген сөзден келген, ол құстың өткір даусымен байланысты. Бұл түр монотипті болып саналады: ешқандай кіші түрлері танылмайды. 2019 жылы жарияланған молекулалық филогенетикалық зерттеуде Lanius туысы ішінде кіші сұр шыршаның Оңтүстік Еуропа, Таяу Шығыс және Солтүстік-Батыс Африкада көбейетін көшпенді түр – Woodchat shrike (Lanius senator) құсымен туыс екені анықталды. Екі түр шамамен 3,9–5,0 миллион жыл бұрын бір-бірінен бөлініп кеткен.

Сипаттама

Ересекті еркек сиыршаның мойны, беті, құлақтары мен көздерінің үсті және басының алдыңғы бөлігі қара түсті болады. Басының артқы бөлігі мен арқасы ақшыл көкшіл сұр түсті, ал құйрықүстігі соған ұқсас, бірақ сәл ашық түсті. Төменгі жағы ақ, төменгі кеудесі мен құрсағы қызғылт реңді. Қолтық қауырсындары сұрғылт ақ, ал қанаттың асты қоңыр қара түсті. Екі орталық құйрық қауырсыны қара түсті, ұшы мен түбі ақ. Басқа жұптарда ақ бөлігі көбейіп, қара бөлігі азайған. Басты қауырсындары қара түсті, ұшы сары түсті, түбі ақ. Екінші қауырсындары қара түсті, ұштары кеңірек, ақшыл, бірақ түбі ақ емес. Қанат жамылғылары қара түсті, кіші жамылғылары сұр жиекті. Аналықтарының қауырсындары ұқсас, бірақ басы қара емес, қара сұр, құлақ үсті қауырсындары қоңыр қара, жоғарғы жағы қоңыр сұр, ал төменгі жағы еркектерге қарағанда аз қызғылт. Балапаны ересектерге ұқсас, бірақ түсі жалпы алғанда қоңыр. Онда сұр арқасы мен құйрықүстігі жоқ, олар ақшыл қоңыр және әлсіз жолақты, ал төменгі жағы ақ және сары түсті, қызғыл реңі жоқ. Барлық құстардың қара қоңыр тұмсығы бар, төменгі жақ сүйегінің түбі ақшыл, көздері қоңыр, аяқтары мен табандары қара түсті. Ересектің ұзындығы шамамен, қанат ұзындығы және табан ұзындығы болып келеді.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Кіші сұр торғай жазда Оңтүстік және Орталық Еуропа мен Батыс Азияда болады. Ол Оңтүстік Францияда, Швейцарияда, Австрияда, Венгрияда, Словакияда, Чехияда, Италияда, бұрынғы Югославияда, Албанияда, Грецияда, Румынияда, Болгарияда, Украинада және Оңтүстік Ресейде көбейеді. Азияда ол Таяу Шығыста көбейеді, оның ареалы Түркия мен Иранның шығысына дейін созылады. Ол Еуропаның солтүстік бөліктерінде кездейсоқ кездеседі, әдетте көктемде немесе күзде. Ол Швеция, Финляндия, Дания, Ұлыбритания, Нидерланды, Бельгия және Солтүстік Франция сияқты елдерде байқалған. Бұл көшіп-қонатын түр және тропикалық Оңтүстік Африканың кең енінде қыстайды. Кіші сұр торғайдың ұшуы төмен және біршама толқынды, кейде қанаттарын жайып ұшады. Ұшу соңында ол жаңа аң аулауға арналған жерге тік көтеріледі. Содан кейін ол басын оңға-солға бұрып, жем іздейді. Жерге қонғанда секіріп жүреді, бірақ көбінесе тамақ табу үшін ғана жеткілікті уақыт сонда қалады. Басқа торғайлар сияқты, олар қозғанда құйрықтарын жаяды және жоғары-төмен немесе оңға-солға қозғалтады. Ол өте жауырынышкер, ұясын күшпен қорғайды және ірі құстарды қуады.