Кіріспе
Дін қызметкерінің уағызы
Уағыз – дін қызметкерінің, әдетте дін қызметкерінің айтатын діни сөз немесе уағыз. Уағыздар діни жазбаларға, теологиялық немесе моральдық тақырыптарға қатысты болады, көбінесе өткен мен қазіргі контексте сенім, заң немесе мінез-құлықты түсіндіреді. Уағыздың маңызды элементтеріне түсіндіру, насихаттау және практикалық қолдану жатады. Уағыз айту ісі уағыздау деп аталады. Көптеген жағдайларда, "уағыз" сөзі адамгершілік туралы лекцияны білдіру үшін де қолданылады, көбінесе оны сыни тұрғысынан қарастырады. Христиан дінінде уағыз әдетте ғибадат орнында айтылады, ол амбо немесе мінбар деп аталатын биік архитектуралық құрылымнан немесе лекторийден оқылады. "Уағыз" сөзі орта ғасырлық ағылшын тілінен келген, ол көне француз тілінен алынған, ал ол латын тіліндегі "sermō" – "сөз" деген мағынаны білдіреді. Сермонетка – қысқа уағыз (әдетте телеарналар эфирді жабатын алдында көрсететін уағызбен байланысты). Христиандық Киелі кітапта көптеген сөздер кездеседі, олар кейбір адамдар уағыз деп санайды: Матай 5–7-дегі Исаның Таудағы уағызы (бірақ Евангелие авторлары оны нақты уағыз деп атамайды; Исаның сөйлеуіне қатысты бұл атау кейін пайда болды); және Әзілшілер ісінде Петірдің Пентикосттан кейінгі сөзі (2:14–40), бірақ бұл сөз христиан емес адамдарға арналған және уағыздың дәстүрлі анықтамасына толық сәйкес келмейді. Исламда уағыздар хутба деп аталады.
Христиандық
Христиан дінінде уағыз – әдетте теологиялық немесе моральдық нұсқауларды қамтитын, христиандар қауымына арналған сөз немесе баяндама. Христиан уағыздаушыларының уағызы, ішінара, классикалық уағыздаушылардың көпшілік алдындағы лекциялар дәстүріне негізделген. Көбінесе ол проповедь деп аталса да, уағыз бен проповедь арасындағы бастапқы айырмашылық – уағызды дін қызметкері (лицензияланған уағыздаушы) айтса, проповедьді баспадан оқыған адам оқыған. 20 ғасырда уағыздың ұзындығы, құрылымы және теологиялық мазмұны көбірек болуы мүмкін. «Проповедь» сөзі христиандық (және еврей) тарихындағы көптеген танымал оқиғаларды сипаттау үшін қазіргі уақытта қолданылады. Оның ең танымал мысалы – Назареттік Исаның Таудағы уағызы. Бұл сөз шамамен 30 жылы айтылған және Матай Ізгі хабарында (5:1–7:29, кіріспе және қорытынды материалды қоса алғанда) Капернаумның жанындағы Ғалилея теңізінің солтүстік жағындағы тау басында айтылған деп баяндалған. Бұл оқиға басқа да Ізгі хабарларда да кездеседі. Христиан дінінің кейінгі тарихында бірнеше тұлғалар өздерінің сөздерімен танымал болды, кейіннен олар уағыз ретінде қарастырылды. Ерте шіркеудің мысалдары – Петір (әсіресе, Әрекеттер 2:14b–36), Степан (Әрекеттер 7:1b–53), Тертуллиан және Иоанн Златоуст. Бұл сөздер Еуропа мен Кіші Азияда христиан дінін тарату үшін қолданылды, сондықтан олар қазіргі мағынадағы уағыздар емес, евангелистік хабарлар. Уағыз ерте христиандық дәуірден бері христиандық қызметтерінің маңызды бөлігі болып табылады және Рим католиктері мен протестанттарда да маңызды болып қала береді. Осы құлшылық дәстүрлерінде лаик уағыздаушылар да кездеседі, мысалы, методисттік жергілікті уағыздаушылар, бірақ жалпы алғанда уағыздау дін қызметкерлерінің міндеті болды. Доминикан ордені ресми түрде Уағыздаушылар ордені (латын тілінде Ordo Praedicatorum) деп аталады; осы орденнің монахтары жергілікті тілдерде жариялау үшін оқытылды және орден 13 ғасырдың басында оңтүстік Францияның катарларына уағыздау үшін киелі Доминик құрды. Францискандық орден де маңызды уағыздау ордені болып табылады; кешірек ортағасырлық католицизмде монахтардың саяхаттап уағыздауы маңызды ерекшелік болды. 1448 жылы Анжердегі шіркеу басшылары Францияда ашық ауданда уағыздауға тыйым салды. Егер уағыз Месса кезінде айтылса, ол Евангелия оқылғаннан кейін айтылады. Егер оны Мессаны өткізетін дін қызметкері немесе епископ айтса, ол өзінің манипулін, ал кейде хазубын да шешеді, себебі уағыз Мессаның бөлігі емес. Епископ уағыз айтқанда митрасын киіп отырады, ал дін қызметкері немесе сирек жағдайда дьякон тұрып уағыздайды және біреттасын киеді. Көптеген конфессияларда қазіргі уағыз соңғы минуттан аспайды, бірақ барлық конфессияның тарихи уағыздаушылары кейде бірнеше сағат бойы сөйлей алатын, бүгінгі күні негізгі шіркеулерде сәл модадан шыққан риторика мен театр тәсілдерін қолданатын. Орта ғасырларда уағыздар жаңа діни институттардың басталуына (мысалы, киелі Доминик пен Ассиздік Франциск) түрткіс болды. Папа Урбан II 1095 жылдың қараша айында Франциядағы Клермон кеңесінде француз рыцарьларын Киелі жерді қайтарып алуға шақырған кезде Бірінші крест жорылын бастады. Уағыздарды зерттеу, оларды дайындау, құрастыру және жеткізуді талдау және жіктеу – гомилетика деп аталады. Қазіргі Британияның ерте кезеңінде қатты пікір қақтығысына себеп болған мәселе – уағыздарды толық дайындалған мәтіннен оқып беру керек пе, әлде импровизациялау керек пе, мүмкін бірнеше жазбалардан оқып беру керек пе еді. Көптеген уағыздар жазылып, жиналып, жарияланды; жарияланған уағыздар кітап саудасындағы маңызды және пайдалы әдеби форма және кітаптар санаты болды, кем дегенде, кеш антикалық шіркеуден бастап 19 ғасырдың соңына дейін. Көптеген дін қызметкерлері өздерінің уағыздарында жарияланған уағыздардың үлкен бөліктерін ашық түрде қайта пайдаланды. Мұндай уағыздарға Джон Уэслидің «Қырық төрт уағызы», Иоанн Златоусттың «Қайта тірілу туралы» (ортодоксалдық шіркеулерде әр Пасхада оқылатын) және Григорий Назианцтың «Теофания немесе Мәсіхтің туған күні туралы» (ортодоксалдық шіркеулерде әр Рождествода оқылатын) уағыздары жатады. Доминикан Иоганн Таулердің неміс тіліндегі 80 уағызы (1300–1361) оның қайтысынан кейін ғасырлар бойы оқылды. Мартин Лютер оқырмандардың рухани нығаюы үшін жексенбілік сабақтар туралы уағыздарын (Hauspostille) жариялады. Бұл дәстүрді Мартин Кемниц пен Иоганн Арндт, сондай-ақ келесі ғасырларда көптеген басқалар жалғастырды, мысалы, С. Сперджонның стенографиялық уағыздары, «Митрополит шатырлық ауласы». Кентербери архиепископы Джон Тиллотсонның (1630–1694) уағыздарының қолжазбалары үшін оның жесірі 2500 фунт стерлинг алды, бұл өте үлкен сома.
The word sermon is used contemporarily to describe many famous moments in Christian (and Jewish) history. The most famous example is the Sermon on the Mount by Jesus of Nazareth. This address was given around 30 AD, and is recounted in the Gospel of Matthew (5:1–7:29, including introductory and concluding material) as being delivered on a mount on the north end of the Sea of Galilee, near Capernaum. It is also contained in some of the other gospel narratives. During the later history of Christianity, several figures became known for their addresses that later became regarded as sermons. Examples in the early church include Peter (see especially Acts 2:14b–36), Stephen (see Acts 7:1b–53), Tertullian and John Chrysostom. These addresses were used to spread Christianity across Europe and Asia Minor, and as such are not sermons in the modern sense, but evangelistic messages. The sermon has been an important part of Christian services since early Christianity, and remains prominent in both Roman Catholicism and Protestantism. Lay preachers sometimes figure in these traditions of worship, for example the Methodist local preachers, but in general preaching has usually been a function of the clergy. The Dominican Order is officially known as the Order of Preachers (Ordo Praedicatorum in Latin); friars of this order were trained to publicly preach in vernacular languages, and the order was created by Saint Dominic to preach to the Cathars of southern France in the early 13th century. The Franciscans are another important preaching order; Travelling preachers, usually friars, were an important feature of late medieval Catholicism. In 1448 the church authorities seated at Angers prohibited open air preaching in France. If a sermon is delivered during the Mass it comes after the Gospel is sung or read. If it is delivered by the priest or bishop that offers the Mass then he removes his maniple, and in some cases his chasuble, because the sermon is not part of the Mass. A bishop preaches his sermon wearing his mitre while seated whereas a priest, or on rare occasions a deacon, preaches standing and wearing his biretta. In most denominations, modern preaching is kept below forty minutes, but historic preachers of all denominations could at times speak for several hours, and use techniques of rhetoric and theatre that are today somewhat out of fashion in mainline churches. During the Middle Ages, sermons inspired the beginnings of new religious institutes (e. g., Saint Dominic and Francis of Assisi). Pope Urban II began the First Crusade in November 1095 at the Council of Clermont, France, when he exhorted French knights to retake the Holy Land. The academic study of sermons, the analysis and classification of their preparation, composition and delivery, is called homiletics. A controversial issue that aroused strong feelings in early modern Britain was whether sermons should be read from a fully prepared text, or extemporized, perhaps from some notes. Many sermons have been written down, collected and published; published sermons were a major and profitable literary form, and category of books in the book trade, from at least the Late Antique Church to about the late 19th century. Many clergymen openly recycled large chunks of published sermons in their own preaching. Such sermons include John Wesley's Forty four Sermons, John Chrysostom's Homily on the Resurrection (preached every Easter in Orthodox churches) and Gregory Nazianzus' homily "On the Theophany, or Birthday of Christ" (preached every Christmas in Orthodox churches). The 80 sermons in German of the Dominican Johannes Tauler (1300–1361) were read for centuries after his death. Martin Luther published his sermons (Hauspostille) on the Sunday lessons for the edification of readers. This tradition was continued by Martin Chemnitz and Johann Arndt, as well as many others into the following centuries—for example CH Spurgeon's stenographed sermons, The Metropolitan Tabernacle Pulpit. The widow of Archbishop of Canterbury John Tillotson (1630–1694) received £2,500 for the manuscripts of his sermons, a very large sum.
Лютерандық және реформацияланған христиандық
Реформация протестанттық уағыздарға жол ашты, олардың көпшілігі Рим-католик шіркеуінен жарылуды қорғап, Киелі кітапқа, теологияға және құлшылыққа қатысты сенімдерді түсіндірді. Протестантизмнің ерекше доктриналары құтқарылудың жалғыз сенім арқылы болатынын айтты, ал адамдарды Жақсы Жаңалыққа сендіру және Иса Мәсіх арқылы құтқарылу үшін Құдайға сенуге итермелеу – құтқарылудың шешуші қадамы болды. Көптеген протестант шіркеулерінде уағыз христиандық құлшылығының орталық акті ретінде Евхаристияның орнын басты (бірақ лютерандар сияқты кейбір протестанттар өздерінің қасиетті қызметтерінде уағыз бен Евхаристияға бірдей мән берді). Лютер уағызға мәтін таңдау үшін лекционарийді қолдануын жалғастырды, бірақ Ульрих Цвингли, Иоганн Оэколампадий және Иоанн Кальвин сияқты швейцариялық реформаторлар, ерекше Киелі кітаптың кітаптары арқылы уағыз айтудың патристикалық үлгісіне қайта оралды. Осы реформалармен шартталған протестанттық құлшылықтың мақсаты, ең алдымен, Иса Мәсіхтегі инабат сыйы үшін Құдайға даңқ беру, қауымды терең сенімге шақыру және оларды бос ритуалдарды жалғастырудың орнына, көршіге көмектесу үшін ізгілік істер жасауға шабыттандыру болды.
Евангелистік христиандық
18-19 ғасырларда Ұлы ояну кезінде евангелистік уағыздар жаңғырулар мен діни жиындарда айтылды, олар әсіресе АҚШ-та кең таралды. Бұл уағыздар Джонатан Эдвардстың "Ашулы Құдайдың қолындағы күнәкарлар" деген танымал сөзінде бейнеленген "от пен күкірт" сияқты күшті әсерлі хабарламаларымен ерекшеленді. Осы уағыздарда Құдайдың құдіреті мен жазасы айқындығымен жеткізілді. Эдвардс сондай-ақ "Діни сезімдер" тақырыбында уағыз айтты, онда христиан әлемінің әртүрлілігі мен бөлінісі талданды. Евангелистік христиандықта уағызды көбінесе "хабарлама" деп атайды. Ол құлшылық қызметінде маңызды орын алады, орташа есеппен 45-60 минутқа дейін, құлшылық уақытының жартысын құрайды. Бұл хабарламаны PowerPoint презентациялары, суреттер мен бейнероликтермен толықтыруға болады. Кейбір шіркеулерде хабарламалар белгілі бір тақырыптар бойынша серияларға біріктіріледі. Хабарламаны жеткізуші әдетте, діни білімі бар немесе тәлім алған пастор болады. Евангелистік уағыздар радио, телеарналар (телеэвангелизм), интернет, веб-порталдар, шіркеулердің веб-сайттары және YouTube, Facebook сияқты әлеуметтік желілер арқылы таратылады.
Рим католиктері
Рим-католик уағыздары уақыт өте дамып келді, бірақ көбінесе тақырыптары ұқсас. Әйгілі Әлфонс Лигуори айтқандай, "Уағыз тақырыбына қатысты: Пайғамбарлар күнәні жек көруге және Құдайды сүюге ең күшті ықпал ететін тақырыптарды таңдауы керек. Сондықтан уағыздаушы өлім, сот, тозақ, жұмақ және мәңгілік туралы жиі айтуы керек. Киелі Рухтың кеңесі бойынша, «Соңғы ақырыңды есіңде ұста, сонда ешқашан күнә жасамайсың» (Нақыл сөздер, VII. 40)." Католиктердің ең танымал уағыздарының қатарында Ассизилік Франциск қасиеттінің құстарға арналған уағызы, Әлфонс Лигуоридің жыл бойындағы барлық жексенбіліктерге арналған итальяндық уағыздары, қарсы реформация кезеңіндегі Роберт Беллармин қасиеттінің «Латыннан уағыздар» жинағындағы уағыздары, Арс пасторы қасиетті Жан Вианнейдің «Уағыздары» және Эйншамдық Эльфриктың ескі ағылшын уағыздары бар.