Леон Гамбетта: Францияның үшінші республикасын жариялаған саяхатшы

Кіріспе

Француз саясаткері (1838–1882)

Леон Гамбетта (leɔ̃ ɡɑ̃bɛta; 2 сәуір 1838 – 31 желтоқсан 1882) – 1870 жылы Францияның Үшінші Республикасын жариялаған және оның алғашқы үкіметінде көрнекті рөл атқарған француз заңгері және республикалық саясаткер.

Ерте өмір және білім

Кахорда туған Гамбеттаның күш-қуаты мен сөз өнері оның әкесінен мұра болған деседі – француз Массабиге үйленген генуэздік азық-түлік сатушысынан. Он бес жасында Гамбетта апат салдарынан оң көзін жоғалтты, кейін оны алып тастауға мәжбүр болды. Мұндай кемістікке қарамастан, ол Кахордағы мектепте өзгелерден ерекше көзге түсті. Содан кейін Кахордағы әкесінің «Генуэздік базары» аталған азық-түлік дүкенінде жұмыс істеді, ал 1857 жылы Париждің құқық факультетіне оқуға кетті. Оның темпераменті Латын кварталының студенттері арасында зор беделге ие болды, ол тез арада императорлық үкіметтің жақтас емесі ретінде танылды.

Мансап

Гамбетта 1859 жылы адвокаттыққа қабылданды. Ол 1861 жылы Conférence Molé-ге мүше болып қабылданды және әкесіне былай деп жазды: "Бұл қарапайым заңгерлер клубы емес, солшыл, оңшыл және орталық топтары бар нағыз саяси ассамблея; талқылаудың жалғыз тақырыбы – заңнамалық ұсыныстар. Дәл осы жерде Францияның болашақ саяси қайраткерлері қалыптасады; бұл трибуна үшін нағыз оқу орталығы." Гамбетта, көптеген француз шешендері сияқты, Моледе халық алдында сөйлеу өнерін меңгерді. Дегенмен, ол Шалемель Лакур редакциялаған либералдық журналға материалдар жазғанмен, 1868 жылдың 17 қарашасында журналист Делесклюзді қорғауға тағайындалғанға дейін көп көңіл тартпады. Делесклюз 1851 жылғы төңкеріске қарсылық көрсеткен кезде қаза тапқан депутат Бодинге ескерткіш орнатуы үшін сотталды, ал Гамбетта осы мүмкіндікті пайдаланып, төңкеріске де, үкіметке де күшпен шабуыл жасап, бірден танымал атанды. 1869 жылдың мамырында ол Париж және Марсель округтерінен Ассамблеяға сайланды. Бұрынғы округте ол Гипполит Карноны, ал екіншісінде Адольф Тьерс пен Фердинанд де Лессепсті жеңді. Ол Марсельден сайлануды жөн көрді және Ассамблеяда Империяны сынаудан жалықпады. Саяси карьерасының басында Гамбеттаға «Ле-программа де Белльвиль» үлкен әсер етті, бұл үшінші республикадағы француз саясатындағы радикалдық бағдарламаны анықтаған он жеті қағида. Осының арқасында ол Corps Législatif-те қараша халықтың басты қорғаушысы болды. 1870 жылдың 17 қаңтарында ол жаңа императорлық Лорд-мөр тағайындалуына қарсы сөйледі, бұл оны режимінің де-факто премьер-министрі Эмиль Олливьемен тікелей қақтығысқа түсірді. (Reinach, J., Discours et plaidoyers politiques de M. Gambetta, I.102 – 113 қараңыз) Оның күшті шешендігі Корпуста тәртіпсіздікке әкеп соқты. Монархистік оңшылдар оның сөзін үнемі тоқтатуға тырысты, бірақ Гамбеттаның солшыл жақтастары оларға қарсы шабуыл жасады. Президент Шнайдер оның жақтастарын тәртіпке келтіруді сұрағанда, келіспеушілікке ұшырады. Гамбетта ашуланып: «Ашу тыныштыққа жол бермейді!» – деп жауап берді. («Ашу тыныштықты жоққа шығарады!») (Reinach, Discours et plaidoyers politiques de M. Gambetta, I.112) 1869 жылы Гамбетта Париждегі «La Réforme» ложасында Луи Антуан Гарнье Пейджтің ұсынуымен масондыққа қабылданды. Осы ложада ол Густав Наке және Морис Рувьемен танысты.

Gambetta was called to the bar in 1859. He was admitted to the Conférence Molé in 1861 and wrote to his father, "It is no mere lawyers club, but a veritable political assembly with a left, a right, a center; legislative proposals are the sole subject of discussion. It is there that are formed all the political men of France; it is a veritable training ground for the tribune." Gambetta, like many other French orators, learned the art of public speaking at the Molé. However, although he contributed to a Liberal review edited by Challemel Lacour, Gambetta did not make much of an impression until, on 17 November 1868, he was selected to defend the journalist Delescluze. Delescluze was being prosecuted for having promoted a monument to the representative Baudin, who had been killed while resisting the coup d'état of 1851, and Gambetta seized his opportunity to attack both the coup d'état and the government with a vigour which made him immediately famous. In May 1869, he was elected to the Assembly, both by a district in Paris and another in Marseille, defeating Hippolyte Carnot for the former constituency and Adolphe Thiers and Ferdinand de Lesseps for the latter. He chose to sit for Marseille, and lost no opportunity of attacking the Empire in the Assembly. Early in his political career, Gambetta was influenced by Le Programme de Belleville, the seventeen statutes that defined the radical program in French politics throughout the Third Republic. This made him the leading defender of the lower classes in the Corps Législatif. On 17 January 1870, he spoke out against naming a new Imperial Lord Privy Seal, putting him into direct conflict with the regime's de facto prime minister, Émile Ollivier. (see Reinach, J., Discours et plaidoyers politiques de M. Gambetta, I.102 – 113) His powerful oratory caused a complete breakdown of order in the Corps. The Monarchist Right continually tried to interrupt his speech, only to have Gambetta's supporters on the Left attack them. The disagreement reached a high point when M. le Président Schneider asked him to bring his supporters back into order. Gambetta responded, thundering, "l'indignation exclut le calme!" ("indignation excludes calm!") (Reinach, Discours et plaidoyers politiques de M. Gambetta, I.112)

It was also in 1869 that Gambetta was initiated into Freemasonry at "La Réforme" lodge in Paris, sponsored by Louis Antoine Garnier Pagès. In this lodge he met Gustave Naquet and Maurice Rouvier.

Ұлттық қорғаныс үкіметі

Гамбетта жаңа Ұлттық қорғаныс үкіметінің алғашқы мүшелерінің бірі болды, және Ішкі істер министрі болды. Ол әріптестеріне Парижден шығып, провинциялық қаладан үкімет басқарғандары жөн деген кеңес берді. Бұл кеңес Паризде тағы бір төңкерілгеннен сескенгендіктен қабылданбады, сондай-ақ провинцияларда қарсылықты ұйымдастыру үшін делегация Турға жіберілді, бірақ бұл тиімді болмағандықтан, Гамбетта өзі 7 қазанда Эжен Шпуллермен бірге көмір газымен толтырылған "Арман Барбес" атты ауа шарында Парижден кетті. Фрейцинеттің, жас инженер-офицердің, әскери хатшысы ретіндегі көмегімен ол жылдамдатып әскер ұйымдастырды, егер Мец тұрғанда Парижді құтқаруға мүмкіндік болған еді, бірақ Базейннің тапсыруы пруссиялық ханзада Фридрих Карлдың әскерін қайтадан майданға шығарды, ал жеңіске жету мүмкін болмады. Желтоқсан айының басында Орлеан маңында француздардың жеңіліске ұшырауынан кейін үкімет Бордоға көшті.

Сан-Себастьянға өздігінен жер аударылу

Гамбетта 1871 жылғы 8 ақпандағы жалпы сайлауда республикалық көпшілікті күткен. Бұл үміттер консерваторлар мен монархистер алты жүз орындық Ассамблеяның шамамен екі үшін бір бөлігін жеңіп алғанда жойылды. Ол сегіз түрлі департаментте сайлауда жеңіске жетті, бірақ соңғы жеңімпаз – орлеанист Адольф Тьер, жиырма үш сайлауда жеңімпаз атанды. Тьердің консервативті және буржуазиялық ниеттері төменгі таптардың саяси билікке деген өсу үміттерімен қақтығысты. Пруссиялық басқыншыларға қарсы "толыққанды соғыс" саясатын жалғастыруға үміттене отырып, ол Ассамблеяны соғысқа шақыруға тырысты. Алайда, Тьердің 1871 жылғы 1 наурыздағы бейбіт шарты қақтығысты аяқтады. Ассамблеяның күресуге құштар еместігіне ашуланған Гамбетта Испаниядағы Сан-Себастьянға Францияны тастап кетті. Осы уақытта Париж Коммунасы қаланың бақылауын өзіне алды. Бұрынғы мансабына қарамастан, Гамбетта Коммунаға қарсылығын бұрынғы Ішкі істер министрі Антонин Прустқа жазған хатында білдірді, онда ол Коммунаны "осы бақытсыз Францияның қалған бөлігіне қатысты қорқынышты оқиғалар, біздің кедей Франциямызды құртатын қорқынышты ақылсыздық" деп сипаттады. Гамбеттаның ұстанымы республикалық адвокат мәртебесімен, ол баррикадада емес, сотта күрескенімен, сондай-ақ оның әкесі Марсельде бакалея дүкенінің иесі болғандығымен түсіндіріледі. Франциядағы екінші өнеркәсіптік революция кезеңінде шағын өндіруші болған Джозеф Гамбетта жаңа дүкендер желісінің азық-түлік дүкендерімен бәсекелестікке шығып, құлдырауға айналды. Мұндай "ірі бизнес" ауыр еңбек ететін орта таптың – "кіші буржуазияның" буржуазиялық өндірістік капитализмге ғана емес, сонымен қатар француз экономикасының тірегіне айналған жұмысшы табына да наразылығын тудырды, бұрынғыдай шағын, тәуелсіз дүкен иелерінің класы емес. Бұл наразылық әкеден балаға көшіп, төменгі тапқа жататын коммуналарды "кіші буржуазияның" белгілі бір гегемонияға қол жеткізген жерін басып алуына қолдау көрсетуден бас тартуда көрініс тапты.

Gambetta had hoped for a republican majority in the general elections on 8 February 1871. These hopes vanished when the conservatives and Monarchists won nearly 2/3 of the six hundred Assembly seats. He had won elections in eight different départements, but the ultimate victor was the Orléanist Adolphe Thiers, winner of twenty three elections. Thiers's conservative and bourgeois intentions clashed with the growing expectations of political power by the lower classes. Hoping to continue his policy of "guerre à outrance" against the Prussian invaders, he tried in vain to rally the Assembly to the war cause. However, Thiers' peace treaty on 1 March 1871 ended the conflict. Gambetta, disgusted with the Assembly's unwillingness to fight, resigned and quit France for San Sebastián in Spain. Meanwhile, the Paris Commune had taken control of the city. Despite his earlier career, Gambetta voiced his opposition to the Commune in a letter to Antonin Proust, his former secretary while Minister of the Interior, in which he referred to the Commune as "les horribles aventures dans lesquelles s'engage ce qui reste de cette malheureuse France the ghastly madness blighting what remains of our poor France". Gambetta's stance has been explained by reference to his status as a republican lawyer, who fought from the bar instead of the barricade and also to his father having been a grocer in Marseille. As a small scale producer during the decades of the Second Industrial Revolution in France, Joseph Gambetta was nearly ruined by the competition of new chain store food shops. This sort of "big business" made the hard working middle class "petite bourgeoisie" very resentful, not only of bourgeois industrial capitalism, but also of the working class, which now held the status of backbone of the French economy, rather than the class of small, independent shopkeepers. This resentment may have been passed down from father to son, and manifested itself in an unwillingness to support the lower class Communards in their usurpation of what the "petite bourgeoisie" had won a certain hegemony over.

Қайту

1871 жылғы 24 маусымда Гамбетта өзінің париждік сенімді адамына, доктор Эдуард Фьезальға хат жолдады: «Мен Парижге барлық кандидатурадан бас тартамын деп қайталайтындардың партиялық интригасын ойнағым келеді». Жоқ. Мен, керісінше, Париж демократиясының сайлауын мақтанышпен және ризашылықпен қабылдаймын, егер ол өзінің таңдауын құрметтегісі келсе. Мен дайынмын. Мен Парижге сайлауға қатысудан бас тартамын деген аңыз шындыққа сай емес. Жоқ. Мен, керісінше, париждіктердің мені таңдап алу құрметін көрсетер болса, олардың дауыстарын мақтанышпен және ризашылықпен қабылдаймын. Мен дайынмын. (Гамбетта хаттары, № 122) Гамбетта саяси аренаға оралып, үш жеке дауыс беруде жеңіске жетті. 1871 жылғы 5 қарашада ол «La Republique française» атты газет шығарды, ол тез арада Францияның ең ықпалды газетіне айналды. Оның көпшілік алдында сөйлеген сөздері Ассамблеядағы, әсіресе Бордодағы сөздеріне қарағанда тиімдірек болды. Оның орташа республикашылдыққа бет бұруы алғаш рет Луара өзенінің бойындағы шағын көмір шахтасы Фирмини қаласында байқалды. Ол жерде ол бір кезде қолдаған радикалды республиканы «опырақтан сақтану керек» (se tenir éloignés comme de la peste) деп батыл жариялады (Сөздер, III.5). Содан кейін Гренобльге барды. 1872 жылғы 26 қыркүйекте ол республиканың болашағы «жаңа әлеуметтік топтың» (une couche sociale nouvelle) (Сөздер, III.101) қолында екенін жариялады, атап айтқанда, оның әкесі кішкентай буржуазияға жатқан. 1873 жылғы мамыр айында Адольф Тьерс отставкаға кетіп, корольдыққа қарсы маршал Макмахон үкімет басына келгенде, Гамбетта достарын орташа бағытқа шақырды. Оның тактикалық шеберлігі, парламенттік тәжірибесі және сөздік қабілетімен ол 1875 жылғы француз конституциялық заңдарына дауыс беруде маңызды рөл атқарды. Ол осы саясатты «оппортунизм» деп атады және «оппортунистік республикашылардың» жетекшісінің бірі болды. 1877 жылғы 4 мамырда ол «клирикализмді» жау деп жариялады. 1877 жылғы 16 мамырдағы дағдарыс кезінде Гамбетта 15 тамызда Лилльде сөйлеген сөзінде президент Макмахонды парламенттік көпшілік алдында мойынсұнуға немесе отставкаға кетуге шақырды. Содан кейін Гамбетта бүкіл Францияда республикашыл партияны ояту үшін науқан жүргізді, ол Римде (18 қыркүйек 1878) өзінің бағдарламасын тұжырымдаған баяндамамен аяқталды. Макмахон отставкаға кетуге де, азаматтық соғысқа да дайын болмағандықтан, кеңесшілерін жұмыстан босатып, Дюфоре басшылығымен орташа республикалық министрлікті құрудан басқа амалы қалмады. Дюфоре кабинетінің құлдырауы Макмахонның отставкасына әкелген кезде Гамбетта президенттікке үміткер болудан бас тартты, бірақ Жюль Гревиді қолдады; ол министрлік құруға тырыспады, бірақ 1879 жылғы қаңтарда депутаттар палатасының президенті лауазымын қабылдады. Бұл лауазымы оның кейде президенттік креслодан түсіп, сөз сөйлеуіне кедергі болмады, оның бірі, коммунарларға рақымшылық беруді жақтады, ерекше есте қалды. Ол әртүрлі министрліктердің саясатын көшбасшыдан басқарып отырса да, республика саясатына өзінің бағытын ашық түрде жариялау үшін уақыт жетпеді деп ойлады және мүмкіндігінше бейтарапты сақтауға тырысты. Алайда оқиғалар оны асықтырды, ал 1881 жылдың басында ол scrutin de liste, яғни депутаттарды олар өкілдік ететін бүкіл департамент сайлап беретін жүйені қалпына келтіру үшін қозғалысты бастады, сондықтан әрбір сайлаушы бірден бірнеше өкілге дауыс береді, scrutin d'arrondissement орнына, әр округке бір мүше және әр сайлаушыға бір дауыс беретін шағын сайлау округтері жүйесі. 1881 жылғы 19 мамырда Ассамблеяда спикерлік сайлауды қайта құру туралы заң жобасы қабылданды, бірақ 19 маусымда Сенат оны қабылдамады. Бұл жеке қарсылық сайлау кезінде оның есімі сайлаушылардың аузында болғанын өзгерте алмады. Оның жақтастары көпшілікке ие болды, Жюль Ферридің кабинеті тез арада отставкаға кетті. Гамбеттаға Греви 1881 жылғы 24 қарашада «Le Grand Ministère» деп аталатын министрлікті құруды сұрады. Көптеген адамдар оны диктатураға ұмтылудан күдіктенді; оған әр жақтан әділетсіз шабуылдар жасалды, ал оның кабинеті 1882 жылғы 26 қаңтарда, небәрі алпыс алты күннен кейін құлдырады. Егер ол қызметте қалса, ол британдық одақты дамытып, Британиямен Мысырда ынтымақтасатын болар еді; ал Фрейцинеттің кейінгі үкіметі бұл істі тек Британияның ғана сәттілікпен қолға алғанын көргенде, Гамбеттаның көрегендігі тез ақталды. 1882 жылғы 31 желтоқсанда Севрдің маңында Виль д'Аврейдегі үйінде ішек немесе асқазан қатерлі ісігінен қайтыс болды. Ол бір ай бұрын кездейсоқ револьверден жарақат алған болса да, жарақат өмірге қауіпті болмады. Бес суретші, реалист суретші Жюль Бастьен Лепаж, Гамбетта Әдемі өнер министрі еткен авангардты қорғаушы Антонен Пруст, академик суретші Леон Бонна, оның өлім маскасын жасаған Александр Фальгьер және оның жеке фотографы Этьен Каржа, оның өлім төсегінде отырып, оның бес түрлі бейнесін жасады, олардың барлығы келесі күні баспасөз тарапынан жарияланды. Оның қоғамдық жерлеуі 1883 жылғы 6 қаңтарда өтті.

On 24 June 1871, a letter was sent by Gambetta to his Parisian confidant, Dr. Édouard Fieuzal:

Je veux déjouer l'intrigue de parti de ceux qui vont répétant que je refuse toute candidature à Paris. Non. J'accepte au contraire avec fierté et reconnaissance les suffrages de la démocratie Parisienne si elle veut m'honorer de son choix. Je suis prêt. There is no truth in the rumours being spread that I am refusing to stand for election in Paris. No. I accept, to the contrary, with pride and gratitude the Parisians' votes, if they would do me the honor of choosing me. I am prepared. (Lettres de Gambetta, no. 122)

Gambetta returned to the political stage and won on three separate ballots. On 5 November 1871 he established a journal, La Republique française, which soon became the most influential in France. His public speeches were more effective than those delivered in the Assembly, especially the one at Bordeaux. His turn towards moderate republicanism first became apparent in Firminy, a small coal mining town along the Loire River. There, he boldly proclaimed the radical republic he once supported to be "avoided like the plague" (se tenir éloignés comme de la peste) (Discours, III.5). From there, he went to Grenoble. On 26 September 1872, he proclaimed the future of the Republic to be in the hands of "a new social level" (une couche sociale nouvelle) (Discours, III.101), ostensibly the petite bourgeoisie to which his father belonged. When Adolphe Thiers resigned in May 1873, and a Royalist, Marshal MacMahon, was placed at the head of the government, Gambetta urged his friends to a moderate course. By his tact, parliamentary dexterity and eloquence, he was instrumental in voting in the French Constitutional Laws of 1875 in February 1875. He gave this policy the appropriate name of "opportunism," and became one of the leader of the "Opportunist Republicans." On 4 May 1877, he denounced "clericalism" as the enemy. During the 16 May 1877 crisis, Gambetta, in a speech at Lille on 15 August called on President MacMahon se soumettre ou se démettre, to submit to parliament's majority or to resign. Gambetta then campaigned to rouse the republican party throughout France, which culminated in a speech at Romans (18 September 1878) formulating its programme. MacMahon, unwilling both to resign and to provoke civil war, had no choice but to dismiss his advisers and form a moderate republican ministry under the premiership of Dufaure. When the downfall of the Dufaure cabinet brought about MacMahon's resignation, Gambetta declined to become a candidate for the presidency, but supported Jules Grévy; nor did he attempt to form a ministry, but accepted the office of president of the chamber of deputies in January 1879. This position did not prevent his occasionally descending from the presidential chair to make speeches, one of which, advocating an amnesty to the communards, was especially memorable. Although he directed the policy of the various ministries from behind the scenes, he evidently thought that the time was not ripe for asserting openly his direction of the policy of the Republic, and seemed inclined to observe a neutral attitude as far as possible. However, events hurried him on, and early in 1881 he headed off a movement for restoring scrutin de liste, or the system by which deputies are returned by the entire department which they represent, so that each elector votes for several representatives at once, in place of scrutin d'arrondissement, the system of small constituencies, giving one member to each district and one for vote to each elector. A bill to re establish scrutin de liste was passed by the Assembly on 19 May 1881, but rejected by the Senate on 19 June. This personal rebuff could not alter the fact that his name was on the lips of voters at the election. His supporters won a large majority, and Jules Ferry's cabinet quickly resigned. Gambetta was unwillingly asked by Grévy on 24 November 1881 to form a ministry, known as Le Grand Ministère. Many suspected him of desiring a dictatorship; unjust attacks were directed against him from all sides, and his cabinet fell on 26 January 1882, after only sixty six days. Had he remained in office, he would have cultivated the British alliance and cooperated with Britain in Egypt; and when the succeeding Freycinet government shrank from that enterprise only to see it undertaken with signal success by Britain alone, Gambetta's foresight was quickly justified. On 31 December 1882, at his house in Ville d'Avray, near Sèvres, he died from intestine or stomach cancer. Even though he was wounded a month earlier from an accidental revolver discharge, the injury had not been life threatening. Five artists, Jules Bastien Lepage, a realist painter, Antonin Proust, defender of the vanguard who Gambetta had named Minister of Fine Arts, Léon Bonnat, an academic painter, Alexandre Falguière, who did his mortuary mask, and his personal photographer Étienne Carjat all sat at his death bed, making five widely different representations of him which were each published by the press the following day. His public funeral was on 6 January 1883.

Жеке өмір

Оның өмірлік махаббаты – Леони Леонмен болған қарым-қатынасы еді, оның толық мәліметтері 1906 жылы қайтыс болғанға дейін жұртшылыққа белгілі болған жоқ. Ол креол француз артиллерия офицерінің қызы еді. Гамбетта 1871 жылы оған ғашық болды. Ол оның сүйіктісі болды, және ол өлгенше осы қарым-қатынас жалғасты. Гамбетта осы кезеңде оны үнемі үйленуге сұрады, бірақ ол әрқашан бас тартты, оның мансабына нұқсан келтіруден сескенді; алайда ол оның барлық саяси жоспарларында сенімді серігі және жақын кеңесшісі болды. Ол оның әйелі болуға келісім бергендей көрінеді, тіпті тойдың күні де белгіленген еді, бірақ оның өліміне себеп болған оқиға оның көз алдында болды. Бұл қайғылы оқиға туралы әртүрлі нұсқалар бар, бірақ бұл әрине жазатайым оқиға еді, және өз-өзіне қол салу емес. Оның Гамбеттаға, әрі сүйіктісі, әрі саясаткер ретінде әсері зор болды, және жарияланған хаттар оның оған қаншалықты сенгенін көрсетеді. Дегенмен, оның кейінірек еске алғандарының кейбірі сенімсіз. Мысалы, ол 1878 жылы Гамбетта мен Бисмарк арасында кездесу болғанын айтты. Гамбетта 1875 жылдан кейін Франция мен Германия арасындағы қарым-қатынасты жақсартуға болатынын терең сезінгенін, және ол Германия мен көршілес елдермен жақсырақ танысу үшін жасырын түрде саяхаттауды мақсат еткенін мойындауға болады, бірақ М. Лор нақты келіссөздердің ауқымын асыра көрсеткен сияқты. Екінші жағынан, Gambetta-ның еуропалық саясатқа қатысты көзқарастары туралы кейінгі ақпараттар, оның өлімімен Франция білімі мол, ойлы саясаткерді ертерек жоғалтқанын растайды. 1905 жылдың сәуір айында президент Лубе Бордода оның құрметіне Далу салған ескерткішті ашты.

Мұра

Гамбеттаның республика жариялауы және халықты жаппай әскерге шақыруы Германияға келесі ондаған жылдар бойы үлкен әсер етті. Болашақ фельдмаршал Колмар Фрайхерр фон дер Гольц 1877 жылы былай жазды:

1918 жылдың қазан айында, Бірінші дүниежүзілік соғыста Германия жеңіліске қадам басқан кезде, өнеркәсіпші Уолтер Ратенау нашарлап бара жатқан жағдайды өзгерту үшін неміс халқын жаппай әскерге шақыруға шақырды. Консервативті революционер Эдгар Юнг та Гамбеттадан шабыттанды. Адольф Гитлер Гамбеттаның әрекеттерін Веймар Республикасының революциядан кейінгі басшыларының іс-әрекеттерімен жақсы көріп салыстырды:

1884 жылы биік ескерткіш жоспарланып, 1888 жылы Лувр сарайының орталық алаңында, қазіргі Наполеон алаңында орнатылды. Бұл бастама зор саяси мағынаға ие болды, өйткені Гамбетта Үшінші Республиканың негізін қалаушы ретінде кеңінен танылды, ал оның Наполеон III-тің Луврді кеңейту ортасында жасалған үлкен мерекесі француз революциясынан шамамен бір ғасыр өткен соң республикашылдықтың монархияға қарсы соңғы жеңісін бекітті. Сол сияқты, Гамбетта ескерткіші Наполеонның салыстырмалы түрде кішкентай Триумф аркасын көлденең басып кетті. Ескерткіштің көптеген мүсіндері қоладан жасалған және 1941 жылы неміс оккупациялық әскерлері әскери қажеттер үшін балқытып жіберді. Гамбетта ескерткішінің қалған бөлігі 1954 жылы бұзылды. 1920 жылы Париждегі Пантеонның криптасына апаратын монументалды сатыларға Гамбеттаның жүрегі салынған тас урна орнатылды. Орыс қызыл кварцитінен жасалған урна, Наполеонның қабірі үшін пайдаланылған тас жөнелтілісінің бір бөлігі болды.

Ақпарат көздері және қосымша оқу

Бьюри, Дж. П. Т. Гамбетта және Үшінші Республиканың құрылуы (Лонгман, 1973). Бьюри, Дж. П. Т. "Гамбетта және 1870 жылғы 4 қыркүйектегі революция". Кембридж тарихи журналы 4#3 (1934): 263–282. Онлайн. Эверделл, Уильям Р. Корольдердің соңы: Республикалар мен республикашылар тарихы. Чикаго: Чикаго университетінің баспасы, 2000. Фоли, Сюзан және Чарльз Совервайн. Саяси роман: Леон Гамбетта, Леони Леон және Француз Республикасының құрылуы, 1872–82 (Springer, 2012). Фоли, Сюзан. "Сіздің хатыңыз құдайлық, қарсы тұра алмайтын, тозақтық азғыру": Леон Гамбетта, Леони Леон және XIX ғасырдағы хат алмасу мәдениеті. Француз тарихи зерттеулері 30.2 (2007): 237–267 онлайн. Ленинг, Джеймс Р. "Гамбетта туралы әңгімелер: Үшінші Республиканың басындағы даулы естеліктер". Француз тарихи зерттеулері (1993): 237–254 онлайн. Марциаль, Фрэнк Томас. Леон Гамбеттаның өмірі (WH Allen, 1890) онлайн.