Кіріспе

Әлеуметтік конструкционизм – әлеуметтану, әлеуметтік онтология және коммуникация теориясында қолданылатын термин. Бұл термин әр саланың өзіндік ерекшеліктеріне қарай сәл әртүрлі функцияларды атқара алады; алайда, осы теориялық негіздің мәні әлеуметтік шындықтың түрлі жақтарын – мысалы, ұғымдар, сенімдер, нормалар және құндылықтарды – физикалық шындықты эмпирикалық бақылаудан гөрі, қоғам мүшелерінің үздіксіз өзара әрекеттесуі мен келіссөздері арқылы қалыптасатынын көрсетеді. Әлеуметтік конструкционизм теориясы адамдардың «шындық» деп қабылдайтын көптеген нәрселердің іс жүзінде әлеуметтік конвенциялар мен құрылымдардың ықпалымен жүзеге асырылатын динамикалық құрылыс процесінің нәтижесі екенін жобалайды. Табиғи немесе биологиялық тұрғыдан алдын ала анықталған құбылыстардан өзгеше, бұл әлеуметтік конструкциялар ұжымдық түрде қалыптастырылып, қолданылып, олар өмір сүретін әлеуметтік ортамен байланысты өңделеді. Бұл конструкциялар адамдардың мінез-құлқына және түсініктеріне елеулі әсер етеді, көбінесе мәдени әңгімелерге негізделген, олардың эмпирикалық расталуына қарамастан. Шындықты құрудың осы екі жақты процесінде жеке адамдар ақпаратты әлеуметтік қарым-қатынастар арқылы түсіндіріп қана қоймай, сіңіріп, сонымен қатар қолданыстағы қоғамдық әңгімелерді қалыптастыруға да үлес қосады. Әлеуметтік конструкциялардың мысалдары кең ауқымды: ақшаның құндылығы, өзіндік сана, сұлулық стандарттары, гендер, тіл, нәсіл, этникалық топ, әлеуметтік класс, әлеуметтік иерархия, ұлттық сана, дін, әлеуметтік нормалар, қазіргі күнтізбе және басқа уақыт бірліктері, неке, білім, азаматтық, стереотиптер, әйелдік және ерлік, әлеуметтік институттар, тіпті «әлеуметтік конструкция» деген идеяның өзі. Бұл конструкциялар әмбебап шындық емес, әр түрлі мәдениеттер мен қоғамдарда күрт өзгеріп отыратын икемді ұғымдар. Олар бірлескен келісім арқылы туындайды және адамдардың өзара әрекеттесуі, мәдени тәжірибелер мен ортақ сенімдер арқылы қалыптастырылып, сақталады. Бұл қоғамдағы адамдар идеялар мен ұғымдарды құрастырады, олардың болуы үшін адамдар мен тілдің оларды растауы қажет, яғни қоғам болмаса, бұл конструкциялар жойылар еді деген тұжырымды білдіреді.

Шолу

Әлеуметтік конструкция немесе құрылым – бұл қоғамның бір объектіге немесе оқиғаға берген мәні, түсінігі немесе коннотациясы, сондай-ақ, ол қоғамның осы объектіге немесе оқиғаға қалай қарастырып, онымен қалай қарым-қатынас жасайтыны туралы қабылдауы. Нақты мақсатты топтардың әлеуметтік құрылымы – дегеніміз, қоғамдық саясаттың олардың мінез-құлқы мен әл-ауқатына әсер ететін адамдардың немесе топтардың мәдени сипаттамалары немесе кең таралған бейнелері. Әлеуметтік конструктивизм болса, құбылыстардың мәнінің адамдар тарих барысында олар туралы қалыптастырған және олардың ортақ шындығына айналған ой-шағылыс және тілдік бейнелеуден тыс, дербес негізі жоқ деп тұжырымдайды. Тіл білімі тұрғысынан алғанда, әлеуметтік конструктивизм мағынаны сыртқы шындыққа емес, тілдің ішкі қатынасы ретінде қарастырады (сөздер басқа сөздерге, анықтамалар басқа анықтамаларға сілтеме жасайды).

Шығу тегі

XVI ғасырда Мишель де Монтень: "Бізге нәрселерді түсіндіруден гөрі интерпретацияларды түсіндіру қажет" деп жазды. 1886 немесе 1887 жылы Фридрих Ницше де осылай айтқан: "Фактілер жоқ, тек интерпретациялар ғана бар". 1922 жылы жарық көрген "Халық пікірі" атты кітабында Уолтер Липпманн: "Нақты орта адамдар мен олардың ортасы арасындағы тікелей танысу үшін тым үлкен, тым күрделі және тым жылдам өзгеріп отырады" деп жазды. Әр адам өзінің субъективті, баяулы және қажетті түрде шектеулі әлемнің психикалық бейнесін – псевдоортаны құрастырады, және белгілі бір дәрежеде әркімнің псевдоортасы ойдан туған нәрсе. Адамдар "бір әлемде өмір сүреді, бірақ әртүрлі әлемдерде ойлайды және сезінеді". Липпманның "ортасы" "шындыққа" теңеуге болады, ал оның "жалған ортасы" бүгінгі "құрылымдық шындық" деп аталатын нәрсеге ұқсас көрінеді. Әлеуметтік конструктивизм жақында "символикалық өзара әрекеттесу" және "феноменология" негізінде қалыптасты. Бергер мен Лакманның 1966 жылы жарық көрген "Реалистің әлеуметтік құрылысы" атты еңбегі осы тұжырымдаманы бекітті. Төрт он жылдан астам уақыт өткен соң, көптеген теориялар мен зерттеулер адамдардың "осы әлемдер оларды қалыптастырғанда өздерінің әлеуметтік және мәдени әлемдерін қалыптастырады" деген негізгі қағидаға адалдығын байлады. Әлеуметтік конструктивистердің көпшілігі "тіл шындықты бейнелемейді, керісінше, оны құрайды [жасайды]" деген сенімді ұстанады. Бергер мен Лакман Макс Шелердің білімнің социологиясы идеясын жасағаны үшін үлкен ықпал еткенін айтады, ол әлеуметтік конструктивизм теориясына әсер етті. Лок пен Стронгтың айтуынша, әлеуметтік конструктивизмнің дамуына әсер еткен басқа да ықпалды ойшылдар: Эдмунд Гуссерл, Альфред Шюц, Морис Мерло-Понти, Мартин Хайдеггер, Ганс Георг Гадамер, Поль Рикер, Юрген Хабермас, Эммануэль Левинас, Михаил Бахтин, Валентин Волошинов, Лев Выготский, Джордж Герберт Мид, Людвиг Витгенштейн, Грегори Бейтсон, Гарольд Гарфинкель, Эрвинг Гоффман, Энтони Гидденс, Мишель Фуко, Кен Герген, Мэри Герген, Ром Харре және Джон Шоттер. Ол адамдардың өз әлемдері туралы теорияларды құрап, сынақтан өткізетін ғалымдар ретіндегі түсінігіне негізделген. Сондықтан ол тәжірибелердің құрылымдық сипатын және адамдардың тәжірибелеріне беретін мағынаны бағалаудың алғашқы әрекеттерінің бірі болды. Әлеуметтік конструктивизм (СК) әлеуметтік мағына жасау процестерінің қанаушылық әсерлерін өзгертуге бағытталған сын ретінде дамыды. Жылдар өте келе, ол әртүрлі тәсілдердің жиынтығына айналды, СК-нің бір ғана позициясы жоқ. Алайда, СК термині астындағы әртүрлі тәсілдер тіл, білім және шындық туралы кейбір ортақ болжамдармен байланысты. PCP және СК арасындағы қарым-қатынас туралы ойлаудың әдеттегі тәсілі оларды кейбір жағынан ұқсас, бірақ басқа жағынан өте әртүрлі екі жеке құбылыс ретінде қарастыру. Бұл қатынасты түсінудің осы тәсілі олардың пайда болуының жағдайындағы айырмашылықтардың логикалық салдары болып табылады. Келесі талдауларда PCP және СК арасындағы айырмашылықтар бірнеше шиеленіс нүктелерінің айналасында қалыптасты, олар екілік қарама-қайшылықтар ретінде ұсынылды: жеке / әлеуметтік; индивидуалистік / қарым-қатынастық; әрекет ету / құрылым; конструктивистік / конструкционистік. Осы еңбектерде қазіргі психологияның маңызды мәселелері қарастырылса да, поляризацияланған ұстанымдар PCP және СК арасындағы ажырым идеясын қолдап, олардың арасындағы диалогқа шектеулі мүмкіндіктерді қалдырды. PCP және СК арасындағы қарым-қатынасты қайта қарастыру PCP және СК қауымдастықтары үшін де пайдалы болуы мүмкін. Бір жағынан, ол СК теориясын кеңейтеді және байытады және конструкционистік терапия мен зерттеулерде PCP "құралдар жиынтығын" қолданудың артықшылықтарына назар аударады. Екінші жағынан, қайта қарастыру PCP теориясына үлес қосады және терапиялық әңгімелерде әлеуметтік құрылымды қарастырудың жаңа жолдарын көрсетеді. Эрнст фон Глазерсфельд және А. Салливан Палинсар.

Кедейлік

Макс Роуз және Фрэнк Р. Баумгартнер (2013), «Кедейлерді бейнелеу: БАҚ жарияланымдары және АҚШ-тың кедейлік саясаты, 1960-2008» еңбегінде, АҚШ-тағы кедейлерді БАҚ қалай бейнелегенін және осы теріс бейнелеу үкіметтік шығыстарда өзгеріске қалай әкелгенін зерттейді. 1960 жылдан бері үкімет әлеуметтік қызметтерге, мысалы, әлеуметтік жәрдемақыға жұмсайтын қаражатын азайтып келеді. Дәлелдер көрсетіп тұрғандай, 1960 жылдан бері БАҚ кедейлерді көбірек теріс бейнелеген, «жалқау» және «алаяқ» сияқты сөздерді жиі пайдаланған.

Қылмыс

Поттер мен Каппелер (1996) «Қылмысты құру: жаңалықтар мен әлеуметтік проблемаларды жасау туралы көзқарас» кітабының кіріспесінде: «Халық пікірі мен қылмыс фактілері арасында үйлесім жоқ. АҚШ-тағы қылмыстың нақты жағдайы, батпақ газындай ұқыпсыз құрылған шындыққа айналдырылды», – деп жазды. Криминология көптен бері қоғамның қылмыстық мінез-құлықты және жалпы қылмысты қалай және неге анықтайтынын зерттеп келеді. Қылмысты әлеуметтік конструкционизм тұрғысынан қарастырғанда, қылмыстық әрекеттердің қоғамның көзқарасына байланысты қалыптан тыс немесе бұрмаланған әрекеттер болып табылатын әлеуметтік құрылым екенін дәлелдейтін мәліметтер бар. Қылмыстың әлеуметтік конструкционизммен байланысты тағы бір түсіндірмесі – бұрмаланған мінез-құлыққа әкелетін жеке тұлғаның қалыптасуы. Бергер мен Лакманн барлық білім, тіпті ең қарапайым, күнделікті өмірдің жалпы түсінігі де әлеуметтік өзара әрекеттесулерден туындайды және олар арқылы сақталады деп санайды. Олардың моделінде адамдар күнделікті өмірге қатысты түсініктерінің басқалармен ортақ екенін түсінеді, ал осы ортақ түсінік өзара әрекеттесулер арқылы нығайтылады. Осы ортақ сезімді білім адамдармен келісілгендіктен, адамзаттың типтеулері, мағыналары мен институттары объективті шындықтың бір бөлігі ретінде көрінеді, әсіресе бастапқы келіссөз процесіне қатыспаған болашақ ұрпақтар үшін. Мысалы, ата-аналар балалары үшін ережелерді белгілегенде, олар балалар үшін өзгерте алмайтын сырттан келген «берілгендер» сияқты болады. Бергер мен Лакманнның әлеуметтік конструкционизмінің тамыры феноменологияда жатыр. Ол Альфред Шюцтің оқытуы арқылы Хайдеггер мен Эдмунд Гуссерлге байланысты, Шюц сонымен қатар Бергердің докторлық жетекшісі болған.

Аңыз бұрылысы

1970 және 1980 жылдары әлеуметтік конструкционизм теориясы Мишель Фуко және басқалардың еңбектерімен айналысқан конструкционист социологтардың жұмысы арқылы өзгеріске ұшырады, ал әлеуметтік ғылымдардағы повестволық бұрылыс тәжірибеде жүзеге асты. Бұл, әсіресе, ғылымның дамып келе жатқан социологиясына және ғылым мен технологияны зерттеудің кеңейіп келе жатқан саласына әсер етті. Атап айтқанда, Карин Кнорр Сетина, Бруно Латур, Барри Барнс, Стив Вулгар және тағы басқалар әлеуметтік конструкционизмді ғылымның әдетте объективті фактілер деп сипаттаған нәрселерін әлеуметтік құрылым процестерімен байланыстырды. Олардың мақсаты – адамның субъективтілігі тек объективті деп қабылданатын фактілерге ғана емес, керісінше, әсер ететінін көрсету болды. Осы ойдың ерекше қызығушылық тудыратын еңбегі – Эндрю Пикерингтің «Кварктарды құру: бөлшектер физикасының социологиялық тарихы». Сонымен қатар, әлеуметтік конструкционизм технологияны зерттеуге де әсер етті, атап айтқанда, технологияның әлеуметтік құрылысы (SCOT) саласында, Вибе Бикер, Тревор Пинч, Мартен ван Весел және т.б. сияқты авторлардың еңбектерінде көрініс тапты. Математика көбінесе объективті деп есептелгенімен, ол әлеуметтік конструкционизм тұрғысынан қарастырылмай қалған жоқ. Сал Рестиво және Рэндалл Коллинз сияқты социологтар, Рубен Херш және Филип Дж. Дэвис сияқты математиктер, сондай-ақ Пол Эрнест сияқты философтар математиканы әлеуметтік конструкционизм негізінде қарастырған зерттемелер жариялады.

Постмодернизм

Постмодернизмнің әлеуметтік конструкционистік бағытында әлеуметтік тұрғыдан құрылған шындық тұжырымы, бір уақытта қоғаммен диалектикалық өзара әрекеттесудегі адамдардың дүниетанымын үнемі жаппай құруға баса назар аударады. Осылайша қалыптасқан көптеген шындықтар, осы көзқарас бойынша, адамның әлеуметтік өмір сүруі мен қызметінің қияли әлемдерін құрайды. Бұл дүниетанымы әдет-ғұрыптар арқылы біртіндеп тілдік келісімдерге негізделген институттарға ұясады; мифология, дін және философиямен заңдылыққа ие болады; емдеу және әлеуметтендіру арқылы қолдауға ие болады; ал тәрбие мен білім беру арқылы жеке тұлғаның ішкі түсінігіне айналады. Бұлардың барлығы бірге әлеуметтік азаматтардың жекелігінің бір бөлігіне айналады. Британдық социолог Дейв Эльдер Вас "Әлеуметтік конструкцияның шындығы" атты кітабында әлеуметтік конструкционизмнің дамуын постмодернизм мұрасының бір салдары ретінде қарастырады. Ол былай деп жазады: "Мүмкін, бұл процестің [постмодернизм мұрасымен санасудың] ең кең таралған және ықпалды нәтижесі – 1980 жылдардан бері [әлеуметтік теория саласында] дами келе жатқан әлеуметтік конструкционизм".

Сындар

Сыншылар әлеуметтік конструкциялаушылықтың мінез-құлық пен мәдениетке биологияның ықпалын жоққа шығаратынын немесе адамның мінез-құлығын түсіну үшін олардың маңызды емес екенін айтады. Табиғат пен тәрбие, сондай-ақ гендер мен ортаның өзара әрекеттесуі туралы ғылыми зерттеулер генетикалық және әлеуметтік факторлардың едәуір ықпалын, көбінесе ажырамас түрде көрсетеді. Генетиканың адамға әсер етпейтіні туралы пікірлерді көптеген қазіргі заманғы адам дамуы ғалымдары ескірген деп санайды. Әлеуметтік конструкциялаушылық адамның мінез-құлығының себептері ретінде қоғам мен мәдениетке тым тар назар аударғаны үшін де сынға ұшырады, бұл туа біткен биологиялық бейімділіктердің ықпалын ескермейді. Психолог Стивен Пинкер "Бос тақта" кітабында, ал Азия зерттеулері ғалымы Эдвард Слингерленд "Ғылым гуманитарлық ғылымдарға не ұсынады" кітабында осы сынды зерттеді. Джон Туби мен Леда Космидтер мидың дамыған қасиеттерін ескермейтін әлеуметтік теорияларды атау үшін «стандартты әлеуметтік ғылым моделі» терминін қолданды. 1996 жылы физика профессоры Алан Сокал әлеуметтік конструкциялаушылық пен постмодернизмнің зихи әлсіздігін көрсету үшін «Әлеуметтік мәтін» академиялық журналына мақала ұсынды, ол әдейі түсініксіз жазылған, бірақ журналда жарияланған мақалаларға тән сөздер мен терминологияны қамтиды. Ұсынылған мақаланың жариялануы – журнал редакторлардың идеологиялық көзқарастарына сай келіп, мағыналы көрінген жаңқа мақалаларды жариялай ма деген тәжірибе болды. Вулгар мен Паулюх конструкциялаушылардың әлеуметтік жағдайларды талдауларында «онтологиялық тұрғыдан» қосып, шығарып тастауға бейім екенін айтады. Алан Сокал сондай-ақ әлеуметтік конструкциялаушылықтың қоғамның бар екендігін білу мүмкіндігіне қатысты өзіне қайшы келетінін сынады. Егер объективті шындық болмаса, қоғамның бар-жоғын, болған жағдайда оның ережелерін және басқа да ерекшеліктерін білудің қалай жолы бар? Осы қайшылықтың бір мысалы – «құбылыстарды объективті стандартпен емес, олардың тиісті мәдениеттерінде орташа деп саналатын нәрсемен өлшеу керек» деген талап. Орташа деген сөз жоқ тілдер болғандықтан, мұндай мәдениеттерге «орташа» ұғымын қолдану әлеуметтік конструкциялаушылықтың мәдениеттерді тек өз стандарттарымен өлшеуге болады деген талабына қайшы келеді. Әлеуметтік конструкциялаушылық – бұл осы мәселелерге қатысты әртүрлі көзқарастарға ие, алуан түрлі сала. Кейбір әлеуметтік конструкциялаушылар объективті шындықтың бар екенін мойындайды, бірақ адамның осы шындықты түсінуі мен интерпретациясы әлеуметтік тұрғыдан құрылған деп санайды. Басқалары «орташа» термині барлық тілдерде болмаса да, осы мәдениеттерде эквивалентті немесе ұқсас ұғымдар қолданылуы мүмкін, осылайша құбылыстарды өлшеудегі мәдени салыстырмалылық принципін толығымен жоққа шығармайды деп мәлімдейді.

Мақалалар

Дрост, Александр. "Шекаралар. Повествовательный поворот – Тұжырымдамалар, практикалар және олардың қарым-қатынасы туралы ойлар", Оливье Менц пен Трейси Маккей (ред.), "Бірлік сан алуандықта. Шекаралар мен естеліктер туралы еуропалық перспективалар", Берлин, 2017, 14–33 беттер. Мэллон, Р., "Әлеуметтік құрылысқа натуралистік көзқарас", Стэнфорд философия энциклопедиясы, Эдвард Н. Зальта (ред.). Шоттер, Дж., & Герген, К. Дж., Әлеуметтік құрылыс: Білім, өзіндік сана, басқалар және әңгімені жалғастыру. С. А. Диц (ред.), "Коммуникация жылнамасы", 17 (3–33 беттер). Мың Окс, Калифорния: Sage, 1994.