Кіріспе

Солтүстік жарты шардағы ұсақ сайрақ құстар туысы. Ағашқұстар (Sitta) – Sittidae тұқымдамасына жататын ұсақ сайрақ құстар туысы. Ірі бас, қысқа құйрық және күшті мүсік пен аяқтары бар ағашқұстар өз аумағын дауысты, қарапайым әндермен қорғайды. Көптеген түрлердің жоғарғы бөлігі сұр немесе көгілдір, ал көздерінен қара жолақ өтеді. Көптеген ағашқұстар Солтүстік жарты шардың қоңыржай немесе таулы орманды жерлерінде көбейеді, бірақ екі түрі Еуразияның жылы және құрғақ аймақтарындағы тасты мекендерге бейімделген. Дегенмен, ең көп түрлілік Оңтүстік Азияда кездеседі, ал түрлердің арасындағы ұқсастықтар оларды анықтауды қиындатады. Бұл туыстың барлық өкілдері ойыстар мен жарықтарда ұялайды. Көптеген түрлер көшпес және жыл бойы өз мекенінде өмір сүреді, бірақ Солтүстік Американың қызыл кеуделі ағашқұсы қыста жылы аймақтарға көшіп барады. Кейбір ағашқұстардың таралу аймағы шектеулі және олар орманды жою қаупіне тап болады. Ағашқұстар – бәсекелес жемшілдер, негізінен жәндіктер, жаңғақтар мен тұқымдарды жейді. Олар ағаштардың діңдері мен бұтақтарында, кейде тіпті төңкеріліп, қабық астында немесе ішінде жасырылған жәндіктерді іздейді. Көбейген кезде өз аумақтарында азық іздейді, бірақ басқа уақытта басқа құстармен бірге жем іздеуге шығуы мүмкін. Үлкен жемді жарыққа тығып, содан кейін күшті мүсіктерімен қағып жеу осы топтың ағылшын тіліндегі атын берген.

Таксономия

Ситтидейлер тұқымдасын 1828 жылы Рене Праймвер Лессон сипаттаған. Қабырғаға шапшаң бауыры морфологиялық жағынан жаңғақ бауыры мен ағашқа шапшаң бауырының арасындағы кезеңдік түр, бірақ оның сыртқы түрі, қауырсындарының құрылымы және құйрығының пішіні мен суреті оны бұрынғы таксонға жақындатады. Мадагаскардың жаңғақ шашағы (бұрын коралл мүңкіділ жаңғақ шашағы деп аталған) және Австралия мен Жаңа Гвинеяның ситтеллалары бір кезде жаңғақ шашағы тұқымдасына жатқызылған, себебі олар сыртқы түрі мен өмір салты жағынан ұқсас болған, бірақ олар тығыз туыс емес. Осы ұқсастықтар экологиялық ортаны толтыру үшін конвергенттік эволюция нәтижесінде пайда болған. Жаңғақтардың қабырғаға шапшаң бауырынан басқа ең жақын туыстары – ағашқа шапшаң бауыры, ал осы екі (немесе үш) отбасы кейде құсқұмайлар және шырылдақтармен бірге үлкен топқа біріктіріледі. Бұл суперотбасы – Certhioidea, митохондриялық және ядролық ДНК қолданылып жасалған филогенетикалық зерттеулерде ұсынылған және Sylvioidea құстар тобынан бөлінген (төрт немесе) бес отбасының кладасын қамту үшін құрылған.

Тұқым атауы

Сырғанақтар Sitta Linnaeus, 1758 туысына жатады, бұл атау σίττη: síttē сөзінен шыққан, бұл ежелгі грек тілінде осы құстың атауы. «Сырғанақ» деген ағылшын термині кейбір түрлердің ірі жәндіктерді немесе тұқымдарды жарыққа тығып, күшті мүсіктерімен қағып жеуге бейімділігімен байланысты.

Түрлердің шекаралары

Ағаш аралықта түрлердің шекарасын анықтау қиын. Қызыл кеуделі жаңғақ, Корсика жаңғағы және қытай жаңғағы көбейетін аймақтары мыңдаған шақырымға созылып жатыр, бірақ олардың тіршілік ететін ортасы, сыртқы түрі және әндері ұқсас. Бұрын олар бір түр деп есептелген, бірақ қазір әдетте үш түрге бөлінеді және Крюпер мен Алжир жаңғақтарымен бірге жоғары түрлер тобын құрайды. Жаңғақтардың арасында ерекшелік – олардың бес түрі де өздеріне ұя салады. Еуразиялық, кестенді, Кашмир және кестенді ішті жаңғақтар тағы бір жоғары түрлер тобын құрайды және Азияда географиялық тұрғыдан бір-бірін алмастырады. Қазіргі уақытта олар төрт жеке түр деп саналады, бірақ Оңтүстік Азиядағы түрлер бұрын Еуразиялық жаңғақтың кіші түрі деп есептелген. Бұл таксономиядағы соңғы өзгеріс – кестенді ішті жаңғақты үш түрге бөлу, атап айтқанда, Ганг өзенінен оңтүстікке қарай таралған Үнді жаңғағы (Sitta castanea), Оңтүстік-Шығыс Азияда кездесетін Бирма жаңғағы (Sitta neglecta) және Гималайда таралған нақты кестенді ішті жаңғақ (S. cinnamoventris). Митохондриялық ДНК зерттеулері Еуразиялық жаңғақтың ақ кеуделі солтүстік кіші түрі (S. (europea) arctica) ерекше екенін және толық түр мәртебесіне ие болуға мүмкіндігі бар екенін көрсетті. 2006 жылғы Азия жаңғақтарына жасалған шолу жаңғақтардың таксономиясында әлі де шешілмеген мәселелер бар екенін көрсетті және Sitta туысын бөлуді ұсынды. Бұл ұсыныс бойынша Оңтүстік Азияның қызыл және сары мүңкілді түрлері (барқыт алды, сары мүңкілді және күкірт мүңкілді жаңғақтар) жаңа туысқа көшіріледі, көк жаңғақ үшін үшінші туыс құрылады, ал әдемі жаңғақ үшін төртінші туыс құрылуы мүмкін. Бұл топтың қазба қалдықтары Бавариядағы ерте миоцен дәуірінен табылған құстың аяқ сүйегімен шектеледі, ол Certhioidea кладының – ағашқа өрмелеушілер, қабырғаға өрмелеушілер және жаңғақтардың жойылған өкілі деп анықталды. Ол Certhiops rummeli деп сипатталған. Sitta туысына екі қазба түрі жатады: S. cuvieri Gervais, 1852 және S. senogalliensis Portis, 1888, бірақ олар, мүмкін, жаңғақтарға жатпайды.

Сипаттама

Натхацтар – қысқа аяқты, қанаттары қысыңқы, 12 қауырсынды, төртбұрышты құйрықты шағын құстар. Олардың ұзын, берік, сүйір тұмсықтары және күшті аяқтары мен ұзын тырнақтары болады. Натхацтардың көк-сұр арқасы (кейбір азиялық түрлерінде – күлгін көк түсті, сондай-ақ қызыл немесе сары тұмсықтары бар) және ақ түсті төс бөлігі болады, ол сары, қызғылт, қызыл қоңыр немесе лила түспен боялған. Бас белгілері түрлеріне қарай әртүрлі болғанымен, қара көз жолағы, одан қарама-қарсы ақ қабақтың сызығы, қараңғы маңдай және қара түсті бас киім жиі кездеседі. Еркек және ұрғашы құстар бір-біріне ұқсас, бірақ төс бөлігінің түсі әртүрлі болуы мүмкін, әсіресе артқы қабырғаларында және құйрығының астында. Жастар мен бірінші жылдық құстарды ересектерден ажырату қиын. Шағын қоңырбас натхац пен пигмей натхацтың екеуінің де ұзындығы шамамен бірдей. Натхацтар өте дауысты, олар әртүрлі сыбызғылар, дірілдер мен шақыруларды қолданады. Олардың көбейту кезеңіндегі әндері қарапайым және көбінесе байланыс шақыруларымен бірдей, бірақ одан ұзақ созылады.

Қорғау мәртебесі

Кейбір жаңғақтар, мысалы, Еуразиялық жаңғақ және Солтүстік Америкалық түрлер, кең ареалдарға және көптеген популяцияларға ие, сондықтан оларды сақтау мәселелері аз, бірақ жергілікті жерлерде орман фрагментациясы оларға әсер етуі мүмкін. Ал кейбір шектеулі түрлерге қатысты жағдай ауыр қысымға ұшырауы мүмкін. Құрып бара жатқан ақ қасты жаңғақ тек Мьянманың (Бурма) Виктория тауы аймағында ғана кездеседі, онда теңіз деңгейінен жоғары орманның көп бөлігі жойылған, ал қалған жерлер нашарлаған. Виктория тауының кіретін Натма Тауң ұлттық паркінде шамамен 12 000 адам тұрады, олардың оттары мен құрылған тұзақтары жаңғаққа қосымша қысым түсіреді. Ақ қасты жаңғақтың популяциясы, шамамен бірнеше мыңға жетеді деп есептеледі, азайып барады және оны сақтауға ешқандай шаралар қолданылмайды. Алжирлік жаңғақ тек Алжирдің төрт аймағында ғана табылған, және олардың жалпы саны 1000 құстан аспауы мүмкін. Өрт, эрозия, мал жайылымы және мал шаруашылығының салдарынан Таза ұлттық паркінде орналасқан жеріне қарамастан, олардың мекендеу ортасының сапасы төмендеді. Орманды жою Юньнань және сары тұмсықты жаңғақтардың популяциясының азаюына да себеп болды. Юньнань жаңғағы кейбір ағаштардың жоғалуын көтере алады, себебі ол ашық қарағайлы орманды ұнатады, бірақ жергілікті жерлерде кең таралған болса да, ол 20 ғасырдың басында тіркелген бірнеше аймақтардан жоғалып кетті. Сары тұмсықты жаңғаққа қатысты қауіп әсіресе Хайнаньда күшті, онда соңғы 50 жылда орманның 70% -тен астамы қытай үкіметінің қоныс аудару бағдарламалары кезінде ауыспалы егістік және отын үшін ағаш пайдалану салдарынан жойылды. Крюпер жаңғағы жемісті жапырақты орманды және оның төңірегіндегі қалалық құрылыстардың дамуынан қауіп көреді, әсіресе бұрын көптеп кездесетін Жерорта теңізінің жағалау аймақтарында. 2003 жылы Түркияда туризмді дамытуға бағытталған заң күшіне енді, бұл олардың мекендеу ортасына қатысты қауіпті одан әрі күшейтті. Заң бюрократиялық кедергілерді азайтты және жағажай аймағында туристік нысандар мен жазғы үйлер салуды жеңілдетті, ол жаңғақ үшін орманның жоғалуының өсуіне себеп болып отыр.