Кіріспе
Фармакологияның тарихи латынша термині Materia medica (әдетте: "медициналық материал/зат") – фармация тарихынан алынған латынша термин, емдеу үшін қолданылатын кез келген заттың (яғни, дәрі-дәрмектердің) емдік қасиеттері туралы жинақталған білімдер жиынтығы. Бұл термин біздің заманымыздың 1-ғасырында ежелгі грек дәрігері Педаний Диоскоридтің "Дәрілік заттар туралы" (De Materia Medica (Dioscorides), грекше Περὶ ὕλης ἰατρικῆς, Peri hylēs iatrikēs) еңбегінің атауынан шыққан. Materia medica термині Рим империясы кезеңінен бастап 20 ғасырға дейін қолданылып келді, бірақ қазір медициналық білім беру саласында фармакология терминімен ауыстырылды. Аталған термин Британ медициналық журналдарындағы "Materia Non Medica" рубрикасының атауында сақталып қалған.
Materia medica (lit. : 'medical material/substance') is a Latin term from the history of pharmacy for the body of collected knowledge about the therapeutic properties of any substance used for healing (i. e., medications). The term derives from the title of a work by the Ancient Greek physician Pedanius Dioscorides in the 1st century AD, [[De Materia Medica (Dioscorides), 'On medical material' (Περὶ ὕλης ἰατρικῆς, Peri hylēs iatrikēs, in Greek). The term materia medica was used from the period of the Roman Empire until the 20th century, but has now been generally replaced in medical education contexts by the term pharmacology. The term survives in the title of the British Medical Journals "Materia Non Medica" column.
Ежелгі Мысыр
Медицина туралы ең ерте белгілі жазу – 110 беттік мысыр папирусы. Ол шамамен б.з.б. 16 жылы Тот құдайы жазған деген болжам бар. Эберс папирусы – б.з.д. 1552 жылға дейін сақталған көне рецепттер жинағы. Онда ауруларды қуып шығару үшін дұғалармен бірге сиқыр мен медицинаның қоспасы, сондай-ақ пайдалы өсімдіктер, минералдар, сиқырлы талисман мен сиқырлар тізімі бар. Ең танымал мысырлық дәрігер – Имхотеп, ол шамамен б.з.д. 2500 жылы Мемфисте өмір сүрген. Имхотептің медициналық құралдары бас және дене жарақаттарын емдеу, жараларды күту, инфекциялардың алдын алу және емдеу, сондай-ақ гигиенаның жетілдірілген принциптерін қамтиды.
Ежелгі Үндістан
Үндістанда аюрведа – дәстүрлі медицина, ол өсімдік негізді емдеулерге, гигиенаға және организмнің жай-күйінің тепе-теңдігіне баса назар аударады. Үндістанның дәрі-дәрмек каталогына өсімдіктер туралы білім, олардың жыл бойы өсетін жерлері, жиналған материалдарды сақтау тәсілдері және олардың жарамдылық мерзімі кіреді. Сондай-ақ, онда көкөністерден шырын, шөптерден құрғақ ұнтақ, салқын тұндырмалар және экстракттар жасау туралы нұсқаулар да бар.
Ежелгі Қытай
Материялық медицинаның ең көне қытайлық нұсқамасы – Шэньнонг Бенчао Цзинь (Шэньнонг императорының Материялық медицина классикасы) біздің заманымыздың I ғасырында Хань әулеті тұсында құрастырылған және мифтік Шэньнонгқа жатқызылады. Онда 365 түрлі дәрі-дәрмек тізімделген, олардың 252-сі – шөптер. Бұрынғы әдебиеттерде нақты ауруларға арналған рецепттердің тізімі кездеседі, мысалы, б.з.д. 168 жылы мөрленген Мавангдуи мазарында табылған "Елу екі ауруға арналған рецепттер". Келесі буын Шэньнонг Бенчао Цзиньді кеңейтті, мысалы, VII ғасырдағы Тан әулетінің дәрілік шөптер туралы трактаты – Яосин Лунь ("Дәрілік шөптердің табиғаты туралы зерттеу").
Гиппократ
Гректерде Гиппократ (б.з.д. 460 жылы туған) философ, кейін Медицинаның әкесі деп танылды. Ол аурудың себептерін емдеуге, оның белгілерін емес, бағытталған медицина мектебін құрды. Аурулар табиғат заңдарымен анықталады, демек, оларды симптомдарды жақыннан бақылау арқылы емдеуге болады. Оның "Афоризмдер және Прогноздық еңбектері" атты трактатында 265 түрлі дәрі-дәрмек, диетаның маңыздылығы және ауруларды сырттан емдеу туралы мәліметтер келтірілген.
Гален
Гален – философ, дәрігер, фармацевт және өнімді медицина жазушысы болды. Ол өз заманының медициналық білімінің кең көлемді жазбасын жасап, оған өз байқауларын қосты. Ол мүшелердің құрылысы туралы, бірақ олардың қолданысы туралы емес, пульс және оның тыныс алумен байланысы, артериялар мен қан ағыны, сондай-ақ териактардың қолданысы туралы жазды. "Писоға арналған Териак туралы", "Памфилиске арналған Териак туралы" және "Қарсы дәрілер туралы" сияқты трактаттарында Гален териакты алпыс төрт компоненттен тұратын, кез келген ауруды емдей алатын құрал ретінде сипаттады. Оның еңбектері 15 ғасырда қайта жаңғырылып, келесі екі ғасыр бойы медицина және емдеу саласындағы басты авторитет болып саналды. Оның медицинасы төрт юмордың (қан, шырыш, қара өт және сары өт) және олардың қасиеттерінің (ылғалды, құрғақ, ыстық және суық) реттелуіне негізделген.
Диоскоридтің "Диостерия медика"
Кіші Азиядағы Аназарбуста тұратын грек дәрігері Педаний Диоскорид грек тілінде Περὶ ὕλης ἰατρικῆς немесе латын тілінде De materia medica деп аталатын бес томдық медициналық трактат жазды. Бұл атақты түсіндірмеде 600-ге жуық өсімдік, сондай-ақ емдік мақсатта қолданылатын жануарлар мен минералдық өнімдер қамтылған. Онда осы заттардан жасалған дәрілердің пациенттерге тигізетін әсері сипатталған. De materia medica – бұл алғашқы кең көлемді фармакопея, оның ішінде мыңға жуық табиғи өнім (көбінесе өсімдіктер), дәрі-дәрмектердің 4740 түрлі қолданылуы және 360 медициналық қасиеті (мысалы, антисептикалық, қабынуға қарсы, стимуляторлық) сипатталған. Кітап көптеп аударылды және дәрігерлер мен шөп емшілердің ерекше іс-әрекеттерін бейнеледі. Мәселен, "Эликсир дайындап жатқан дәрігер" суреті сондай беттердің бірі. Диоскоридтің өсімдіктерді сипаттауында қарапайым жіктеу жүйесі қолданылған, бірақ оны ботаникалық таксономия қолданды деу қиын. Бірінші кітапта хош иісті майлар, жақпалар мен мазьдар, ағаштар мен бұталар, сондай-ақ хош иіссіз, бірақ ет тәрізді жемістердің қолданылуы туралы мәліметтер келтірілген. Екінші кітапқа жануарлар, жануарлардың мүшелері, жануарлардан алынатын өнімдер, дәнді дақылдар, бұршақтар, малва тұқымдас, крестгүлді және басқа да бақша шөптері кірген. Үшінші кітапта тамырлардың, шырындардың, шөптердің және тұқымдардың тағам ретінде немесе ем үшін қолданылатын қасиеттері баяндалған. Төртінші кітапта тамырлар мен шөптердің, әсіресе есірткі және улы дәрілік өсімдіктердің қолданылуы сипатталған. Бесінші кітапта шарап пен металл кендерінің емдік қасиеттері туралы айтылған. Бұл кітап – барлық қазіргі заманғы фармакопеялардың алғабасы және тарихтағы ең ықпалды шөптер кітабының бірі саналады. Ол шамамен 1600 жылға дейін қолданыста болды.
Исламдық
Авиценна (980–1037 ж.т.) – парсы философы, дәрігер және ислам ғалымы. Ол медицина саласында 40-қа жуық кітап жазды. Оның ең белгілі екі кітабы – «Медицинаның қаноны» және «Шипа кітабы», ортағасырлық университеттерде медициналық оқулықтар ретінде пайдаланылды. Авиценна грек және араб медицинасы арасындағы байланысты кеңінен таратуға үлкен үлес қосты, Гиппократ, Аристотель және Галеннің еңбектерін араб тіліне аударды. Авиценна дұрыс тамақтанудың, дене шынықтырудың және гигиенаның маңыздылығын қаперіне салды. Ол сондай-ақ паразиттік инфекцияны алғаш рет сипаттаған, диагностикалық мақсаттар үшін зәрді қолданған және дәрігерлерді хирургиялық операция жасаудан ауыз алған, себебі ол өте қарапайым және қолмен атқарылатын жұмыс деп есептеген.
Ерте заманауи
Матай Сильватик, Авиценна, Гален, Диоскорид, Платеар және Серапио Майнцте басылған үш маңызды еңбектің жарық көруіне әсер етті: 1484 жылы «Гербарий», келесі жылы «Гарт дер Зейнетте» және 1491 жылы «Ортус Санитатис». Бұл еңбектерде Диоскоридке сілтемелер тиісінше 16, 242 және 570 рет кездеседі. Барбаро 1477 жылы Падуа университетінің профессоры болды және көптеген мәтіндерді грек тілінен латын тіліне аударды. Ол қателіктерді болдырмау үшін мәтіндерді тексеру үшін мүмкіндігінше көп қолжазба жинады. Ол Плинийдің «Naturalis historia» еңбегінің екі басылымында 5000 қателікті түзедім деп мәлімдеді, ол «Materia Medica» еңбегіне өте ұқсас деп тапты, және оны аудауда кем дегенде екі басылымды пайдаланды. Барбароның еңбегінің нәтижесінде 58 беттен тұратын, әрқайсысында шамамен 50 жазбадан орналасқан үш бағанды кітап жарық көрді. Бұл еңбек 9000-нан астам атаудың кілтін ұсынады; барлық сілтемелер беттерге жасалған. Бұл Диоскоридтің «Медициналық материалдар» еңбегінің алғашқы түсіндірмелі латын аудармасы болды, сондықтан Барбаро Диоскоридтің Ренессанс кезеңіндегі алғашқы аудармашысы атанды, ал осы практиканың алтын ғасыры 16 ғасырда болды. Барбароның еңбегін кейін Джованни Баттиста түзетті.
Жан Руэль
Жан Руэль медицина факультетінің деканы және Франция королі Франциск I-нің жеке дәрігері болды. Ол "princeps" басылымынан тікелей Materia Medica-ның латын тіліндегі аудармасын жетілдірді. Ол филология, ботаника және медицинаны үйлестіретін аударма жасауға ұмтылды. 1516 жылы Анри Этьен/Стефано баспасында жарық көрген бұл еңбек кең танымал болды және 16 ғасырда 20 рет қайта басылды. Ол 1537 жылға дейін Симон де Колин баспасында басылымдар шығарды.
Брюерин
Брюерин Шампиер – Симфориен Шампиердің туысы және Франция королі Генрих II-нің дәрігері болған. Ол араб тілін білген және Авиценнаның еңбектерін аударған. 1550 жылы ол өзінің алғашқы «Materia Medica» еңбегін жарыққа шығарды, оны Лион қаласындағы Балтазар Арнольет баспасы басып шығарды. Бұл еңбектің екінші басылымы 1552 жылы Арнольет Лион және Вена қалаларында басылып шықты. Екі жұмыстың да суреттері Фуксқа тиесілі, бірақ соңғы басылымда ботаник және дәрігер Джейкоб Дейлешамп салған 30 ағаштан ойылған суреттер де болды. Ол еңбекте толық атын емес, H. B. P. деген әріптерді қолданған себебі, Матиолидің түсіндірмелерін көшіріп жазған болуы мүмкін.
Михаил Сервет
Испан ғалымы Гонсалес Эчеверрияның ISHM-дегі бірнеше хабарламасында Джон М. Риддл Анонимді B (1543 жылғы *De Materia Medica*) Михаэль Серветус екенін, ал Анонимді D (Маттиолидің 1554 жылғы *De Materia Medica*сы және қолтаңбасыз түсініктемелер) – екі комментатор, Серветус және Маттио, екенін, соңғысы "Лион баспагерлерінің Мишель де Вильнюске арналған құрмет" басылымын редакциялау үшін жалданып алынғанын айтады. Майкл Сервет, "Мишель де Вильнёв" деген атпен, Париж университетінен алғашқы өлім жазасын алғаннан кейін, 1543 жылы Лиондағы Жан және Франсуа Фрелон баспасында *Диоскоридтің De Materia Medica*сын анонимді түрде жариялады. Онда Жан Руэльдің *De Materia Medica*сына 277 маргиналия және 20 түсініктеме енгізілген. [[Файл:1554Arnoullet.jpg|upright|thumb|«Лион баспагерлерінің Мишель де Вильнюске арналған құрмет» басылымының төрт мұқабасының бірі (Arnoullet)] 1544 жылы итальян тілінде, ал он жылдан кейін Гийом Руилль Лиондағы баспасында Диоскоридтің барлық өсімдіктерін және 562 ағаш кескіндемесін қамтитын латын тіліндегі еңбек жариялады. Лагуна *De Materia Medica*ны кастиль тіліне алғаш рет аударды. Бұл суреттелмеген жұмыс болды. 1555 жылы ол ағаш кескіндерімен толықтырылған осы еңбекті қайта өңдеді, бұл олардың пікірлерін шектеу қажеттігін тудырмады. Дегенмен, ол Карл V және Папа Юлий III-нің жеке дәрігері болды.
Валериус Кордус
Белгілі ботаник Евриций Кордтың ұлы, дәрігер Валериус Корд, жүздеген жаңа шөптерді ашу үшін көптеген орман мен тауларды шарлады. Ол Виттенберг университетінде Диоскорид туралы лекция оқыды, оған университет сарапшылары қатысты. Кордустың өзінің еңбегін жариялау ниеті болған жоқ. Оның қайтысынан бес жыл өткен соң, түсіндірмелермен бірге "Материя Медика" жарық көрді. Онда оның әкесі Еврикийдің өсімдіктерді ғылыми жіктеу жөніндегі маңызды еңбегі – "Ботанологикон" кітабының тізімі болды. Келесі беттерде Геснердің номенклатурасы келтірілген, ол Диоскорид еңбегіндегі бір және бірдей өсімдіктерді атау үшін қолданылған түрлі синонимдерге қатысты. Валериус Кордтың лекцияларының тұжырымдары 449-дан 553-беттерге дейін түсініктемелер түрінде берілген. Бұл бөлім Диоскоридтің ілімдерін өсімдіктердің түрлері мен өсетін орындары туралы толыққанды мәліметтермен, сондай-ақ қателерді түзеумен өте терең түсіндіреді. Кордус өзінің және әкесінің байқауларын келтіреді. Бұл еңбекте Евхариус Росслиннің өсімдіктердің суреттері, одан кейін Фукстің 200 суреті бар. Бұл жұмыс және ботаникалық сипаттаманың үлгісі, көптеген адамдар оны 16 ғасырдағы кез келген ботаник жасаған ең батыл жаңалық деп есептейді.
Мартин Мати
Француз дәрігері Мартин Мати 1553 жылы Лион қаласында Балтазар Арнольет басып шығарған "De Materia Medica" еңбегінің француз тіліне аудармасын жариялады. Бұл медицина студенттеріне оқуға кең мүмкіндік ашты.