Жаңа Зеландия соғыстары: 1845-1872 жылдардағы қарулы қақтығыстар

Кіріспе

1845–1872 жылдар аралығында Жаңа Зеландиядағы қарулы қақтығыстар.
Солтүстік соғысы.

Жаңа Зеландия соғыстары 1845 жылдан 1872 жылға дейін Жаңа Зеландияның отарлық үкіметі мен одақтас маорилердің бір жағынан, маорилер мен маориге одақтас қоныс аударушылардың екінші жағынан арасында өтті. Бұрын олар Жер соғыстары немесе Маори соғыстары деп белгілі болған, ал маори тіліндегі қақтығыстардың атаулары Ngā pakanga o Aotearoa ("Жаңа Зеландияның ұлы соғыстары") және Te riri Pākehā ("ақ адамның ашуы") болды. Дегенмен, Винсент О'Мэллидің сөзіне сәйкес, бұл терминді алғаш рет 1920 жылдары тарихшы Джеймс Коуэн қолданған. Соғыстар бастапқыда даулы жерлерді сатып алуға байланысты туындаған жергілікті қақтығыстар болғанмен, 1860 жылдан бастап үкімет жерді одан әрі сатуға біріккен маори қарсылығына және Тәждің билігін мойындаудан бас тартуға тап болғандықтан күрт өршиді. Отарлық үкімет мыңдаған британдық әскерді шақырып, Кингитанга (Маори королі) қозғалысын басып тастау және британдық қоныс аударушылар үшін егістік және тұрғын үй жерлерін жаулап алу үшін ірі науқандар ұйымдастырды. Кейінгі науқандар маори жерін жаулап алуға қатты қарсы болған және маори ұлттық санасын нығайтуға ұмтылған Пай Марире дінінің радикалдық бөлігі – Хаухау қозғалысын жоюға бағытталды. 1860 жылдардағы жаулықтардың ең қызу кезеңінде 18 000 британдық әскер, артиллерия, кавалерия және жергілікті жасақтар қолдауымен шамамен 4 000 маори сарбазымен шайқасты. Бұл адам күші мен қару-жарақтардың айқын теңсіздігіне әкелді. Саны аз болғанына қарамастан, маорилер артиллерияға қарсы бекіністерді және стратегиялық түрде орналастырылған паларды (бекітілген ауылдарды) пайдаланып, қарсыластарына қарсы тұра алды. Бұл оларға жаудың шабуылын тоқтатуға және көбінесе ауыр зиян келтіруге мүмкіндік берді, бірақ маңызды шығынсыз өз позицияларын тастап кетуге асықты. Кейінгі науқандарда екі тарап та партизандық тактиканы қолданды, көбінесе тығыз орманды жерде шайқасты. Таранаки және Вайкато науқандары барысында шамамен 1800 маори мен 800 еуропалықтың өмірі қиылды. Үкімет маори қарсыластарын түрмеге қамау және Солтүстік аралдың кең аумақтарын қоныс аударушыларға сату үшін тәркілеу туралы заңдар қабылдады. Бұл қаражат соғыс шығындарын жабуға жұмсалды; шығыс және батыс жағалауларында маори қарсылығы мен агрессиясын күшейткен жазалау шаралары.

The New Zealand Wars took place from 1845 to 1872 between the New Zealand colonial government and allied Māori on one side, and Māori and Māori allied settlers on the other. They were previously commonly referred to as the Land Wars or the Māori Wars, while Māori language names for the conflicts included Ngā pakanga o Aotearoa ("the great New Zealand wars") and Te riri Pākehā ("the white man's anger"). although according to Vincent O'Malley, the term was first used by historian James Cowan in the 1920s. Though the wars were initially localised conflicts triggered by tensions over disputed land purchases, they escalated dramatically from 1860 as the government became convinced it was facing united Māori resistance to further land sales and a refusal to acknowledge Crown sovereignty. The colonial government summoned thousands of British troops to mount major campaigns to overpower the Kīngitanga (Māori King) movement and also conquest of farming and residential land for British settlers. Later campaigns were aimed at quashing the so called Hauhau movement, an extremist part of the Pai Mārire religion, which was strongly opposed to the conquest of Māori land and eager to strengthen Māori identity. At the peak of hostilities in the 1860s, 18,000 British Army troops, supported by artillery, cavalry and local militia, battled about 4,000 Māori warriors in what became a gross imbalance of manpower and weaponry. Although outnumbered, the Māori were able to withstand their enemy with techniques that included anti artillery bunkers and the use of carefully placed pā, or fortified villages, that allowed them to block their enemy's advance and often inflict heavy losses, yet quickly abandon their positions without significant loss. Guerrilla style tactics were used by both sides in later campaigns, often fought in dense bush. Over the course of the Taranaki and Waikato campaigns, the lives of about 1,800 Māori and 800 Europeans were lost, The government also responded with legislation to imprison Māori opponents and confiscate expansive areas of the North Island for sale to settlers, with the funds used to cover war expenses; punitive measures that on the east and west coasts provoked an intensification of Māori resistance and aggression.

Өмірбаян

Уайтанги келісімінің 1840 жылғы ағылшын тіліндегі нұсқасы жеке маори iwi (тайпалар) өздерінің жерлеріне, ормандарына, балық шаруашылығына және басқа да taonga (байлықтарына) кедергісіз иелік етуге кепілдік берді. Бұл үшін олар британдық азаматтар болып, жерді тек үкіметке (алдын ала иелік ету құқығы) сату және егемендікті британдық таққа тапсыру керек. Алайда, келісімнің маори тіліндегі нұсқасында "егемендік" сөзі kawanatanga деп аударылды, бұл "басқару" дегенді білдіретін жаңа сөз болды. Бұл келісімнің мағынасына қатысты үлкен келіспеушіліктерге әкелді. Кейбір маорилер бейбітшілікті нығайту және 1807–1845 жылдардағы ұзақ тайпалық мылтық соғыстарын тоқтату үмітімен қол қоюға ниет білдірді, ал басқалары, мысалы, Те Уреверадағы Тюхое тайпасы сияқты, өздерінің tino rangatiratanga-сын сақтап қалуды қалады. Келісімге дейін жерді сатуға қатысты барлық отарлық мәмілелер екі тараптың тікелей келісімімен жасалған. Алғашқы байланыс кезеңінде маорилер еуропалықтармен сауда жасауға ұмтылды. Британдықтар мен француздықтар миссионерлік станциялар құрды, ал миссионерлер үйлер, мектептер, шіркеулер мен шаруашылықтар үшін iwi-ден жер алды. 1840 жылға дейін саудагерлер, Сиднейдегі кәсіпкерлер және Жаңа Зеландия компаниясы үлкен жер участаларын сатып алды. Уайтанги келісімі жерді сатуда Корольдік преференция құқығын қамтыды, ал Жаңа Зеландияның колониялық үкіметі, еуропалық иммигранттардың қысымымен, егістік жерлерді қамтамасыз ету үшін жерді сатуды жеделдетуге тырысты. Бұл 1850 жылдары пайда болған Кингитанга (Маори королі) қозғалысының қарсылығына ұшырады, ол еуропалықтардың одан әрі басып кіруіне қарсы тұрды. Губернатор Томас Гор Браунның 1859 жылы Уайтарадағы даулы жер учаскесін сатып алуы үкіметті Кингитанга қозғалысымен қақтығысқа түсірді, ал үкімет Кингитанганың жауабын Тақтың билігіне сын ретінде қарастырды. Губернатор Гор Браун осы сынды басу үшін Австралия колонияларынан 3500 императорлық әскерін жеткізуге қол жеткізді, және төрт жыл ішінде Жаңа Зеландияға барлығы 9000 британдық әскер келді, оларға 4000-нан астам отаршыл және kūpapa (үкіметті қолдаған маорилер) жауынгерлері көмектесті, өйткені үкімет "қарсыласып" тұрған маорилерге қарсы шешуші жеңіске жетпекші болды. 1865 жылдан бастап қолданылған жазалау шарасы ретінде жерді тәркілеу саясаты, "қарсыласып" тұрған маорилерді күнкөріс құралынан айырды, бұл маорилердің ашуын және наразылығын күшейте түсіп, Таранакиде (1863–1866) және шығыс жағалауда (1865–1866) қақтығыстың отын тұтандырды.

The 1840 English language version of the Treaty of Waitangi guaranteed that individual Māori iwi (tribes) should have undisturbed possession of their lands, forests, fisheries and other taonga (treasures) in return for becoming British subjects, selling land to the government only (the right of pre emption) and surrendering sovereignty to the British Crown. In the Māori language version of the Treaty, however, the word "sovereignty" was translated as kawanatanga which was a new word meaning "governance". This led to considerable disagreement over the meaning of the Treaty. Some Māori wanted to sign to consolidate peace and in hopes of ending the long intertribal Musket Wars (1807–1845) others wanted to keep their tino rangatiratanga, such as Tūhoe in Te Urewera. All pre treaty colonial land sale deals had taken place directly between two parties. In the early period of contact, Māori had generally sought trade with Europeans. The British and the French had established mission stations, and missionaries had received land from iwi for houses, schools, churches, and farms. Traders, Sydney businessmen and the New Zealand Company had bought large tracts of land before 1840. The Treaty of Waitangi included the right of Crown pre emption on land sales, and the New Zealand colonial government, pressured by immigrant European settlers, tried to speed up land sales to provide farmland. This met resistance from the Kīngitanga (Māori King) movement that emerged in the 1850s and opposed further European encroachment. Governor Thomas Gore Browne's provocative purchase of a disputed block of land at Waitara in 1859 set the government on a collision course with the Kīngitanga movement, and the government interpreted the Kīngitanga response as a challenge to the Crown's authority. Governor Gore Browne succeeded in bringing 3,500 Imperial troops from the Australian colonies to quash this perceived challenge, and within four years a total of 9,000 British troops had arrived in New Zealand, assisted by more than 4,000 colonial and kūpapa (pro government Māori) fighters as the government sought a decisive victory over the "rebel" Māori. The use of a punitive land confiscation policy from 1865, depriving "rebel" Māori of the means of living, fuelled further Māori anger and resentment, fanning the flames of conflict in Taranaki (1863–1866) and on the east coast (1865–1866).

Қақтығыстар

Жаңа Зеландия соғыстарының әртүрлі қақтығыстары ұзақ мерзімді болды, себептері мен салдары кең ауқымды айырмашылықтарға ие. 1840 жылдардағы ең алғашқы қақтығыстар маорилердің үстемдік күште болған кезінде орын алды, бірақ 1860 жылдары қоныс аударушылардың саны мен ресурстары айтарлықтай артты. 1862 жылдан бастап британдық әскерлер көптеп келе бастады, губернатор Джордж Грей оларды Вайкатоға жорық үшін шақырған болатын, ал 1864 жылдың наурыз айында әскерлердің жалпы саны шамамен 14 000-ға жетті (9 000 Империялық әскер, 4 000-нан астам отарлық әскер және бірнеше жүзді құпапа).

Уайрау Аффрей

Маори мен еуропалық қоныс аударушылар арасындағы алғашқы қарулы қақтығыс 1843 жылғы 17 маусымда Оңтүстік аралдың солтүстігіндегі Вайрау аңғарында болды. Бұл қақтығыс Жаңа Зеландия компаниясының өкілі бастаған қоныс аударушылар, жер учаскесіне қатысты жалған құжатқа иелік етіп, оны зерттеуге дайындау үшін маорилерді жерден шығарып тастауға тырысқанда туды. Олар сонымен қатар Нгати Тоа басшылары Те Раупараха мен Те Рангихаеатаны тұтқындауға әрекеттенді. Соққан соққылар нәтижесінде 22 еуропалық және төрт-алты маори қаза тапты. Еуропалықтардың тоғызы тұтқындалғаннан кейін өлтірілді. 1844 жылдың басында жаңа губернатор Роберт Фицрой оқиғаны тергеп, қоныс аударушылардың кінәлі екенін жариялады. Уайрау қақтығысы – ертедегі жазбаларда Уайрау қырғыны деп аталған – Жаңа Зеландия соғыстарының Оңтүстік аралда болған жалғыз қарулы қақтығысы еді.

Солтүстік соғыс

Флагстаф соғысы 1845 жылдың наурызынан 1846 жылдың қаңтарына дейін Жаңа Зеландияның солтүстігінде, аралдар шығанағы маңында болды және бұл британдықтар мен маори халқы арасындағы алғашқы ірі қақтығыс еді. 1845 жылы Джордж Грей губернаторлық қызметін бастау үшін Жаңа Зеландияға келді. Осы кезде Хоне Хеке британдық биліктің үстемдігіне қарсы шығып, Корорарекадағы Флагстаф төбесіндегі флагстафты кесіп тастаудан бастады. Бұрын осы флагстафта Жаңа Зеландияның Біріккен тайпаларының туы көтерілген болатын, бірақ енді Ұлыбританияның туы (Union Jack) орналасты, сондықтан Хеке мен оның одақтасы Те Руки Кавити Вейтанги шартына қол қойылғаннан кейін болған өзгерістерге наразылық білдірді. Флагстаф соғысының көптеген себептері болды және Хеке Вейтанги шартына қатысты бірнеше шағымдар айтты. Шіркеу миссионерлік қоғамының (CMS) жерлерді сатып алуы даулы болғанымен, Хеке бастаған көтеріліс отаршыл әскерлерге қарсы бағытталды, ал CMS миссионерлері Хекені соғысты тоқтатуға көндіруге тырысты. Тамати Вака Нене және көптеген Нгапухи тайпасы үкімет тарапынан болғанына қарамастан, Охаэавай шайқасында британдықтардың аз санды және нашар басқарылған әскері жеңіліске ұшырады. Грей, Фитцройға бұрын рұқсат берілмеген 32 фунттық зеңбіректермен қаруланған, қаржылық қолдаумен және көптеген әскерлермен Кавитидің Руапекапекадағы бекінісіне шабуыл жасап, оны басып алып, Кавитиді шегінуге мәжбүр етті. Хеке Тамати Вака Нене мен оның жауынгерлерімен шайқаста жараланғаннан кейін және британдықтардың одан әлдеқайда көп ресурстары бар екенін, соның ішінде отаршыл әскерді қолдаған кейбір пакеха маорилері де бар екенін түсінгеннен кейін, оның сенімділігі төмендеді. Руапекапека шайқасынан кейін Хеке мен Кавити бейбітшілікке келісуге дайын болды. Олар губернатор Греймен келіссөздер жүргізу үшін делдал ретінде Тамати Вака Ненеге жүгінді, ол Ненедің Хеке мен Кавитиді көтеріліс үшін жазаламау керек деген кеңесін қабылдады. Солтүстіктегі шайқастар аяқталды және Нгапухи тайпасының жерлері жазалау мақсатында тартып алынбады.

Хатт аңғары мен Вангануидің жорықтары

1846 жылғы Хатт аңғары жорығы Уайрау қақтығысының жалғасы болды. Себептері ұқсас еді: Жаңа Зеландия компаниясының күмәнді жер сатып алуы және қоныс аударушылардың жер даулары шешілмей тұрып жаңа жерлерге көшуге деген ниеті. Екі қақтығыста да ортақ тұлғалар көп болды. Жорықтағы ең маңызды шайқастардың бірі – 1846 жылғы 16 мамырда Боулкотт фермасындағы императорлық бекініске маорилер жасаған таңғы шабуыл, оның салдарынан сегіз британдық сарбаз және шамамен екі маори қаза тапты. 6-13 тамыздағы Battle Hill шайқасында британдық әскерлер, жергілікті жасақтар және kūpapa басшы Те Рангихаета басқарған Нгати Тоа күштерін тік және тығыз орман арқылы қуды. Нгати Тоа басшысы Те Раупараха да осы жорық кезінде тұтқындалды; ол екі жыл бойы Оклендте қылмыс танылмай ұсталды. Осы қанды оқиғалар жақын орналасқан Вангануидегі қоныс аударушылардың қорқынышын арттырды, сол себепті шабуылдардан қорғану үшін қалаға күшті әскери күш жіберілді. 1847 жылғы сәуірде Вангануи маори басшысының қазасынан кейін қоныс аударушылар отбасына қанды кек қайтару шабуылы жасалды; қылмыскерлер ұсталғаннан кейін асылып, қалаға кең ауқымды шабуыл жасалды, үйлер тоналып, өртеліп, мал ұрланды. Маорилер 1847 жылғы шілдеде майданға шабуыл жасағанға дейін қаланы қоршап алды. 1848 жылдың басында бейбіт келісімге қол жеткізілді.

Бірінші Таранаки соғысы

Бірінші Таранаки соғысының себебі Уайтарадағы 240 гектар жерді Корольдікке сату болды. Бұл сату Те Ати Ава тайпасының бас басшысы Вирему Кингидің қарсылығына және жергілікті маорилердің сатпау туралы "қасиетті уәдесіне" қарамастан жасалды. Губернатор Браун жағдайды толық біліп, сатып алуды қабылдады және жерді басып алуға тырысты, бұл қарулы қақтығысқа және британдықтардың Вайтанги шартында алған егемендігін көрсетуге әкеледі деп күтті. Соғыс қимылдары 1860 жылдың 17 наурызында басталды. Соғысқа Австралиядан шақырылған 3500-ден астам императорлық әскер, сондай-ақ еріктілер мен жасақ әскерлері қатысты. Маори күштерінің саны кейде жүздеген, кейде 1500-ге дейін жетті. Бірқатар шайқастар мен әрекеттерден кейін соғыс атысты тоқтатумен аяқталды, екі тарап та бір-бірінің бейбіт шартын толық қабылдаған жоқ. Императорлық әскерлер, еріктілер мен жасақ әскерлері арасындағы жалпы шығын 238 адамды құрады, ал маорилердің қазасы шамамен 200 адамды құрады. Британдықтар соғыста жеңіске жеткендерін мәлімдегенімен, сол кезде олардың нәтижесі жағымсыз және ұятты деп есептелді. Тарихшылардың пікірлері де екіге бөлінген. Тарихшы Джеймс Белич маорилер британдықтардың үстемдік құру әрекетін тоқтатуға жеткенін және осылайша жеңіске жеткенін айтты. Белич сонымен қатар маорилердің жеңісі номиналды болғанын және Вайкатоға басып кіруге себеп болғанын мәлімдеді.

Вайкатоға шабуыл

Браун бірінші Таранаки соғысының соңында Кингитанга бекінісін жою үшін Вайкато науқанына дайындық жасай бастады. Дайындықтар 1861 жылдың желтоқсанында тоқтатылды, бірақ Грей 1863 жылдың маусымында шабуыл жоспарларын қайта жаңғыртты. Ол Лондондағы отарлық кеңседен Жаңа Зеландияға 10 000-нан астам императорлық әскерді жіберуге көндірді және науқанды басқаруға генерал сэр Дункан Камерон тағайындалды. Камерон әскерлерді пайдаланып, 18 шақырымдық Ұлы Оңтүстік жолын Кингитанга аумағының шекарасына дейін салды. 9 шілдеде Грей Окленд пен Вайкато арасында тұратын барлық маорилерге королева Викторияға адалдық серт беруді немесе Вайкато өзенінің оңтүстігіне қуылды деп бұйырды. Оның талабы қабылданбаған соң, әскердің алғы шебі Кингитанга аумағына өтіп, алдыңғы бекіністі орнатып алды. Оның жабдықтау жолдарына жасалған ұзақ шабуылдар Камеронды аймақта көптеген қамалдар мен редуттар салуға мәжбүр етті. Күшті күшейту арқылы Камеронның қол астында 14 000 британдық және отарлық сарбаз болды, оның ішінде Австралиядан келген 2 500 еріктілер 1-ші, 2-ші, 3-ші және 4-ші Вайкато ополчення полкіне қосылды; сондай-ақ Вайкато өзенінде пайдалану үшін кемелер мен бронели корабли. Олар шамамен 4 000 адамнан тұратын маори жасағымен шайқасты. Камерон және оның Кингитанга қарсыласы Рангирири шайқасы және Оракау шайқасы сияқты бірнеше ірі шайқастарға қатысты, 1863 жылдың желтоқсанында Кингитанганың астанасы Ңгаруавахияны басып алды және 1864 жылдың сәуірінде Вайкатоны жаулап алуды аяқтады. Вайкато науқанында 700 британдық және отарлық сарбаз, шамамен 1 000 маори қаза тапты. Кингитанга маорилері Солтүстік аралдың қиын-қыстау ішкі аймағына шегінді. 1865 жылы Жаңа Зеландия үкіметі ақтардың қоныстануы үшін 12 000 шаршы километр маори жерін (Жаңа Зеландияның жер аумағының 4%) тәркіледі, бұл әрекет тез арада Екінші Таранаки соғысына себеп болды.

Тауранга науқаны

1864 жылғы алты айлық Тауранга науқанын Камерон маорилердің жабдықтау желілерін бұзып, Еуропалықтардың қоныстануы үшін Баф-оф-Пленти аймағын бақылауға алу мақсатымен бастады. Бұл науқан британдық әскерлер мен, негізінен Нгаи Те Ранги тайпасымен, жергілікті маорилер арасындағы стратегиялық маневрлермен және қаһарлы шайқастармен ерекшеленді. Науқан басталғанда ішкі саяси даулар туды, премьер-министр Фредерик Уитакер агрессивті әрекеттерді қолдады, ал губернатор Грей кең ауқымды көтеріліске жол бермеу үшін қорғаныс позициясын ұсынды. Қарсыласу 1864 жылғы сәуір айында Гейт Па шайқасымен аяқталды, онда Равири Пухираке басшылығындағы маори қорғаушылары британдық шабуылды сәтті тойтарды, британдықтарға ауыр шығын келтіріп, олардың жеңілісін ұятты жеңіліс ретінде таныстырды. Бұл сәтсіздіктен кейін бейбіт келіссөздер күшейді, губернатор Грей жерді тартып алуды шектеуге және маорилердің қарсыласуын азайтуға тырысты, нәтижесінде жаулық әрекеттер уақытша тоқтатылды. Алайда, маусым айында Хоера те Мататай басшылығымен күшейтілген маори күштері Те Рангада британдықтармен қайтадан шайқасуға шешім қабылдады. Шешуші шайқаста бригадалық генерал Джордж Кэри басқарған британдық әскерлер маорилердің бекіністерін басып алды, екі тарап та көп шығынға ұшырады. Тауранга науқаны Нгаи Те Ранги жауынгерлерінің капитуляциясымен аяқталды, бұл Жаңа Зеландия соғыстарының шешуші кезеңі болды және маорилер мен отарлық үкімет арасындағы келешек келіссөздерге бағыт берді.

Екінші Таранаки соғысы

1863 және 1866 жылдар аралығында маори және Жаңа Зеландия үкіметі арасында Таранакидегі әскери қақтығыстар қайта жаңғырды, бұл кейде Екінші Таранаки соғысы деп аталады. Уайкато мен Таурангадағы соғыстармен бір уақытта болған бұл қақтығысты бірнеше факторлар тудырды: 1860 жылы Уайтарадағы жерді сатуға байланысты маорилердің наразылығы және үкіметтің мәселені шешудегі кешігуі; үкіметтің 1863 жылдың соңында бастаған кең ауқымды жерді тартып алу саясаты; және Пай Марире синкретикалық дінінің радикалдық бағыты – Хаухау қозғалысының күшеуі. Бұл қозғалыс маори жерін бөтендеуге қарсы күресті және маори ұлттық санасын нығайтуға ұмтылды. Жеке маори қолбасшыларының болмауынан Хаухау қозғалысы Таранаки маорилерін біріктіруші күшке айналды. 1863 жылдан кейін соғыс жүргізу стилі 1860-1861 жылдардағы қақтығыстан күрт өзгеше болды. Бұрын маорилер бекініп, армияны ашық шайқасқа шақыратын, ал енді әскерлер көптеген сарбаздармен және ауыр артиллериямен қаруланып, маори жерін жүйелі түрде басып алып, тұрғындарын қуды, маори ауылдарын және егістіктерін жою арқылы «көкке айналдыру» стратегиясын қолданды, соның ішінде соғыс жағдайында болсын, болмасын ауылдарға шабуылдар жасады. Тарихшы Брайан Дальтон былай деп атап өтті: «Мақсат енді аумақты жаулап алу емес, жауға барынша 'жаза' беру еді. Сондықтан, қорғаныссыз ауылдарды өртеу, жазасыз тонау жиі болды, мұнда адал маорилер де зардап шекті». Әскерлердің ілгерілеуімен бірге үкімет редуттар желісін салды, олардың артында қоныс аударушылар үйлер салып, шаруашылықтарды дамытты. Бұл нәтижесінде жердің кең аумағы тартып алынды, адал немесе қарсылық көрсеткен маори иелерінің жеріне ешқандай айырмашылық жасалмады. 1860 және 1869 жылдар аралығындағы Таранакидегі қарулы қақтығыстың нәтижесінде маорилерден Таранаки тайпаларының жері күштеп тартып алынды, бұл үкіметке қарсы бүлікшілік жасады деген желеумен жасалды.

Between 1863 and 1866 there was a resumption of hostilities between Māori and the New Zealand Government in Taranaki, which is sometimes referred to as the Second Taranaki War. The conflict, which overlapped the wars in Waikato and Tauranga, was fuelled by a combination of factors: lingering Māori resentment over the sale of land at Waitara in 1860 and government delays in resolving the issue; a large scale land confiscation policy launched by the government in late 1863; and the rise of the so called Hauhau movement, an extremist part of the Pai Marire syncretic religion, which was strongly opposed to the alienation of Māori land and eager to strengthen Māori identity. The Hauhau movement became a unifying factor for Taranaki Māori in the absence of individual Māori commanders. The style of warfare after 1863 differed markedly from that of the 1860–1861 conflict, in which Māori had taken set positions and challenged the army to an open contest. From 1863 the army, working with greater numbers of troops and heavy artillery, systematically took possession of Māori land by driving off the inhabitants, adopting a "scorched earth" strategy of laying waste to Māori villages and cultivations, with attacks on villages, whether warlike or otherwise. Historian Brian Dalton noted: "The aim was no longer to conquer territory, but to inflict the utmost 'punishment' on the enemy; inevitably there was a great deal of brutality, much burning of undefended villages and indiscriminate looting, in which loyal Maoris often suffered." As the troops advanced, the Government built an expanding line of redoubts, behind which settlers built homes and developed farms. The effect was a creeping confiscation of almost of land, with little distinction between the land of loyal or rebel Māori owners. The outcome of the armed conflict in Taranaki between 1860 and 1869 was a series of enforced confiscations of Taranaki tribal land from Māori blanketed as being in rebellion against the Government.

Шығыс мыс соғысы

Шығыс жағалаудағы жаулық әрекеттер 1865 жылдың сәуір айында басталды және, Екінші Таранаки соғысында болғандай, маорилердің үкіметтің жазалау шарасы ретінде жерлерді тартып алуына наразылығынан және радикалды Пай Марире іліміне бейімделуінен туындады. Науқан аясындағы маңызды қақтығыстарға 1865 жылдың қазан айында Опотики маңындағы Те Тарата пасына жасалған атты әскер мен артиллерия шабуылы кірді, онда шамамен 35 маори қаза тапты, сондай-ақ 1865 жылдың қараша айында Уэренга а Хиканың жеті күндік қоршауы да болды. 1866 жылдың қаңтарында үкімет Волкнерді өлтіргендерге деген маорилердің қолдауын күшпен тоқтату мақсатымен Уревера жерінің солтүстік бөлігін тартып алды, ал бір жылдан кейін Нейпир қаласының қонысына қауіп тудырған маори тобының жеңілісінен кейін Хоук шығанағындағы қосымша жерлерді тартып алды.

Титоковарудың соғысы

1868 жылы маусымда Таранакиде қайтадан соғыс басталды, өйткені Нгаруахине басшысы Рива Титоковару, тартысқа салынған жерлерді зерттеу және оларға қоныстанғандардың көбеюіне жауап ретінде, маори жерлерін басып алуды тоқтату мақсатында отарлаушылар мен үкімет әскерлеріне тиімді және жақсы жоспарланған шабуылдар жасады. Те Кутидің Шығыс жағалауындағы еуропалық елді мекенге жасаған зор шабуылымен бірге болған бұл шабуылдар еуропалық отарлаушылардың бейбітшілік пен гүлденудің жаңа дәуірі деп санаған нәрсесін қиратты, соның салдарынан "қастық маорилердің жалпы көтерілісі" деген қорқыныш пайда болды. Екінші Таранаки соғысында күрескен Титоковару Батыс жағалауындағы ең шебер маори жауынгері болды. Ол сонымен қатар Пай Марире дінінің радикалды Хаухау қозғалысының дін қызметкері және пайғамбары болып, ежелгі канибализм салтын қайта жаңғыртты және маори құдайларын жұбату үшін шайқаста алғаш құлған адамның жүрегін құрбандыққа шалды. Титоковарудың әскері аз болғанымен, алғашқыда үкімет әскерлерінен он екі есе кем болды, бірақ Титоковарудың армиясы бірден тарап кетті. 57-ші полктен дезертир болғаннан кейін Титоковарудың хапуымен құл ретінде өмір сүрген Кимбл Бент, 50 жылдан кейін Кованға басқа басшының әйелімен зина жасағаннан кейін басшының мана тапуын, яғни қасиетті күшін жоғалтқанын айтты.

Те Кути соғысы

Те Кути соғысы Шығыс жағалау аймағында және тығыз орманды орталық Солтүстік арал мен Байлық шығанағында үкіметтік әскери күштер мен рухани көшбасшы Те Кути Арикиранги Те Турукидің ізбасарлары арасында болды. Қақтығыс Те Кутидің Чатем аралдарында екі жыл тұтқында болғаннан кейін Жаңа Зеландияға оралуынан басталды. Ол аралдан шамамен 200 маори тұтқыны мен олардың отбасыларымен қашып кетті. Аралда екі жыл сотсыз ұсталған Те Кути өзі мен оның ізбасарларын тыныштықта қалдыруды сұрады, бірақ екі апта ішінде оларды отаршылдар, үкіметтік әскерлер және маори еріктілері қуып жете бастады. Қуу төрт жылдық партизан соғысына айналды, оған 30-дан астам экспедиция қатысты. 1870 жылдың басында Те Кути Тюхо тайпаларынан пана тапты, нәтижесінде басқа маори iwi-лері Те Кутиді ұстаған үшін 5000 фунт сыйлық уәдесімен алдандырылып, егіндер мен ауылдарды жойған бірқатар зиянды шабуылдарға ұшырады. Те Кути 1872 жылы маори патшасының қорғауына ілігіп, Корольдік жерге көшіп, онда Рингату дінінің рәсімдерін, мәтіндерін және дұғаларын жазуды жалғастырды. 1883 жылдың ақпанында үкімет оны ресми түрде кешірді, ал 1893 жылы қайтыс болды. 2013 жылғы Вайтанги трибуналының баяндамасында 1865 жылдан 1869 жылға дейінгі Шығыс жағалаудағы Корольдік күштердің әрекеттері – Шығыс жағалау соғысы және Те Кути соғысының басталуы – Жаңа Зеландия соғыстары кезінде басқа аймақтарға қарағанда пропорционалды түрде көбірек маорилердің қаза болуына әкелді. Ол Шығыс жағалауының ересек еркек халқының төрттен бір бөлігін Чатем аралдарында «заңсыз тұтқындауға» айыптады және соғыста еркек халқының шамамен 43 пайызының жоғалғанын, олардың көпшілігі «заңсыз қатыгездік» арқылы болғанын, Жаңа Зеландияның тарихы мен беделіне нұқсан келтіргенін мәлімдеді.

Қатысушылар

Жаңа Зеландиядағы әскери науқандарға түрлі iwi-ден маори жауынгерлері қатысты, олардың көпшілігі Кингтиганда қозғалысымен бірігіп, Империя әскерлерімен, жергілікті жасақтармен, арнайы орман сақшыларымен (Forest Rangers) және kūpapa, яғни "сенімді" маорилермен шайқасты.

Колониалды қорғаныс күштері

Колониялық қорғаныс күштері, шамамен 100 адамнан тұратын кавалерия бөлімі, 1863 жылдың мамыр айында полковник Мармадук Никсон құрды және Вайкатода қызмет етті. Жаңа Зеландия соғыстары кезінде милиция күштері де қолданылды. 1845 жылғы милиция жарлығы 18 мен 60 жас аралығындағы барлық еуропалық еркектерге өздерінің қалаларынан 40 шақырымдық радиуста міндетті оқуға немесе қызмет етуге мүмкіндік берді; Окленд милициясы мен еріктілер Вайкато науқанының бастапқы кезеңдерінде шамамен 1650 адамнан тұратын белсенді күшке жетті.

1863 жылдың тамызында, бұталармен жақсы таныс, партизандық тактиканы игерген және қиын жағдайға төтеп бере алатын жергілікті шаруалардан құралған, 65 адамнан тұратын арнайы «бұталарды шолу» корпусы – Forest Rangers құрылды. Forest Rangers қараша айында екі жеке компанияға бөлінді, екіншісіне Густав фон Темпский жетекшілік етті, және екеуі де Вайкато мен Таранакиде қызмет етті. Жаңа Зеландия соғыстары кезіндегі басқа рейнджерлер корпустарының ішінде Таранаки Буш Рейнджерлері, Патеа Рейнджерлері, Опотики ерікті рейнджерлері, Вангануи Буш Рейнджерлері және Веллингтон Рейнджерлері болды. 1863 жылдың қыркүйегінен бастап, Австралия мен Отагоның алтын кендерінде «қарсылық» көрсеткен маорилерден тартылып алынған жерлерді тегін беру туралы уәделермен 5000 әскери қоныстандырушыдан тұратын алғашқы контингенттер Вайкатода қызмет ете бастады. Қазан айының соңына қарай, Вайкато милициясы деп аталған әскери қоныстандырушылардың саны 2600-ден асты, олардың көп бөлігі Австралиядан келген. 1864 жылдың қараша айында премьер-министр Фредерик Уэлд Жаңа Зеландия үшін «өз күшіне сену» саясатын енгізді, ол Империялық әскерлердің біртіндеп, бірақ толықтай шығарылуын қамтиды, олардың орнына 1500 адамнан тұратын отарлық күш келеді. Бұл қадам Солтүстік аралдың Таранаки мен Вангануи арасындағы батыс жағалауын «тыныштандыру» үшін кең ауқымды әскери операцияларды қажет деп есептеген Грей мен Камерон арасындағы қақтығыс күшейген кезде болды. Камерон мұндай науқанды қажетсіз, бейімсіз және Империялық саясатқа қайшы деп санады. Грей 1865 жылдың мамырында Жаңа Зеландиядан алғашқы полктерді жіберуге бағытталған Камеронның әрекеттерін тоқтатып, алғашқы полк 1866 жылдың қаңтарында ғана кемеге отырды. 1867 жылдың мамырына дейін елде тек 2/18-ші полк қалды, олардың кетуі отарлаушыларға әлі де «қауіп» төнуіне байланысты саяси қысыммен кешіктірілді; соңғы сарбаздар 1870 жылдың ақпанында ғана кетті.

Маори тілінде

Солтүстік аралдың 26 ірі тайпалық тобының шамамен 15-і Уайкато жорығына күштер жіберді, бірақ кейде бұл тайпа ішіндегі жалғыз хапу (клан) өкілдері болды. Дегенмен, көптеген тайпалар үшін майданда тұрақты болу қиын болды, себебі олардың үйлерінде тайпалық еңбекке үнемі қажеттілік болды, сондықтан шағын тайпалық топтардың үнемі алмасуы жүрді. 1863 жылдың тамызынан 1864 жылдың маусымына дейін Меремере, Патеранги, Хангатики және Маунгататуриде маорилер 1000-нан 2000-ға дейін адамнан тұратын күштерді сақтап тұрды, бірақ әр жорықтан кейін әскерлер үйдегі еңбек және тұрмыстық қажеттіліктерге байланысты тарап кетуге мәжбүр болды. Беличтің бағалауынша, маорилердің жалпы жұмылдырылуы кем дегенде 4000 жауынгерді құрады, бұл барлық қолда бар жұмыс күшінің үштен бірін білдіреді. Олар ресми басқару жүйесінің бөлігі болмаса да, маорилер көбінесе тұрақты стратегиялық жоспарды ұстанды, ұзақ қорғаныс шебін тиянақты түрде салуға бірікті. Маорилер Реви Маниапото, Нгати Маниапотодан Тикаокао және Нгати Хауадан Вирему Тамихана сияқты тәжірибелі әскери қолбасшылардың басшылығымен бірікті.

Стратегия және тактика

Жаңа Зеландия соғыстарының екі жағындағы жауынгерлер ерекше соғыс стратегиясы мен тактикасын дамытты. Британдықтар қарсы күштермен тікелей қақтығысуға, қоршауға алып, содан кейін бекітілген нысандарды басып алуға негізделген еуропалық үлгідегі соғыс жүргізуді көздеді. Британ армиясы империяның әртүрлі аймақтарында шайқасқан тәжірибелі кәсіби сарбаздардан тұрды, олардың көпшілігі Үндістан мен Ауғанстаннан келген, ал оларды Ватерлоо шайқасында күрескен командирлермен оқытылған офицерлер басқарды. Маорилердің көпшілігі Мушкет соғыстары кезінде, ондаған жылдарға созылған тайпалық қақтығыстарда, жауынгерлер па айналасында қорғаныс бекіністерін салу өнерін жетілдірген. Флагстаф соғысы кезінде Кавити мен Хеке отарлық күштерді бекітілген паға шабуылға салу стратегиясын ұстанғандай көрінеді, одан жауынгерлер қатаң қорғаныс позициясынан, артиллериядан қорғалған жерден шайқаса алатын еді. "Па" сөзі маори ауылының немесе қауымының жанындағы бекітілген нысанды білдіреді. Олар қорғану үшін салынған, бірақ басты мақсаты – азық-түлікті қауіпсіз сақтау болды. Пукетуту мен Охаэавайдағы палар – мылтық пен зеңбірекпен қаруланған жауларға қарсы күресу үшін салынған, "атқыштар пасы" деп аталатын алғашқы нысандар еді. Мықты ағаш қоршаудың алдына тоқылған зығыр жапырақтары (Phormium tenax) орналастырылды, олардың берік, жіп тәрізді жапырақтары оқ-дәрілердің күшін жұмсартты. Қоршау жерден бірнеше сантиметр биікке көтерілді, соның арқасында мылтықтарды үстінен емес, астынан атуға мүмкіндік болды. Кейде қоршауда жасырын тұзақтарға алып кететін саңылаулар болды. Ішіндегілерді қорғау үшін окоптар мен мылтық орындары, кейіннен тиімді артиллериялық баспаналар салынды. Олар көбінесе толықтай қоршаудан қорғаныссыз болып салынды, бірақ шабуылды шақыру үшін кемінде бір ашық жағын ұсынды. Олар арзан және оңай салынды – Вейтарадағы L пасын 80 адам бір түндік уақытта салған – және олардың құны жоқ еді. Британдықтар көп рет ұзақ мерзімді экспедициялар ұйымдастырып, паны қоршауға алды, ол олардың бомбалауын және бірнеше шабуылды қабылдап, содан кейін маорилер тастап кететін. Көп ұзамай басқа қол жетімді емес жерде жаңа па пайда болатын. Осындай палар ондаған рет салынды, әсіресе Бірінші Таранаки соғысы кезінде, олар ақырында Нью-Плимутты қоршап тұрған кордонды және Вайкато науқанын құрды. Ұзақ уақыт бойы қазіргі па сан және қару-жарақ арасындағы үлкен айырмашылықты тиімді түрде бейтараптандырды. 1845 жылы Охаэавай пасында, 1863 жылы Рангиририде және 1864 жылы Гейт пасында британдық және отарлық күштер қорғалған паға қарсы майдандық шабуылдың өте қымбат екенін анықтады. 1864 жылғы Тауранга науқаны кезінде Гейт пасында маорилер бір күндік бомбалауды жер асты баспаналарында және окоптарында көтерді. Палсада қиратылғаннан кейін британдық әскерлер паға шабуыл жасады, сонда маорилер жасырын окоптардан оқ атып, 38 адамды өлтіріп, көптеген адамдарды жарақаттады. Бұл Жаңа Зеландия соғыстарының ең қымбат шайқасы болды. Әскерлер шегінді, ал маорилер паны тастап кетті. Британдықтар көп ұзамай паны бейтараптандырудың оңай жолын тапты. Арзан және оңай салынғанмен, "атқыштар пасы" еңбек пен ресурстардың көп мөлшерін қажет етті. Паның маңындағы маори экономикалық базасының жойылуы хапу үшін жауынгерлерді қолдауды қиындатты. Осы себепті Екінші Таранаки соғысында Чут пен МакДоннеллдің бұталарды тазарту экспедициялары жүргізілді. Маорилердің ең үлкен мәселесі – олардың қоғамы тұрақты науқанды қолдауға бейімделмегендігі болды. Ұзақ науқан азық-түлікпен қамтамасыз етуді бұзып, эпидемиялар маорилер арасында көптеген өлімге әкелді. Британдықтар маорилерді шайқаста жеңе алғанмен, жеңілістер көбінесе шешуші болмады. Мысалы, Руапекапека пасын басып алу британдықтардың тактикалық жеңісі деп есептелуі мүмкін, бірақ ол британдықтар үшін мақсат ретінде салынған, ал оның жоғалуы зиянды болған жоқ; Хеке мен Кавити өз күштерімен қашып кетті. Алайда британдық күштер кәсіби сарбаздардан тұрды және оларды шексіз уақыт бойы қолдауға қабілетті экономикалық жүйемен қамтамасыз етілді, ал маори жауынгері жартылай уақытпен күрескен және азық-түлік өндірумен де айналысуы керек болды.

Campaigners on both sides of the New Zealand wars had developed distinctive war strategies and tactics. The British set out to fight a European style war, based on engaging with the opposing forces, besieging and then capturing fortified positions. The British Army were professional soldiers who had experience fighting in various parts of the Empire, many from India and Afghanistan and were led by officers who were themselves trained by men who had fought at Waterloo. Many of the Māori fighters had been raised during the Musket Wars, the decades long bitter intertribal fighting during which warriors had perfected the art of building defensive fortifications around a pā. During the Flagstaff War, Kawiti and Heke appear to have followed a strategy of drawing the colonial forces into attacking a fortified pā, from which the warriors could fight from a strong defensive position that was secure from cannon fire. The word pā means a fortified strong point near a Māori village or community. They were built with a view to defence, but primarily they were built to safely store food. The pā at Puketutu and Ōhaeawai were the first of the so called "gunfighter pā", built to engage enemies armed with muskets and cannons. A strong, wooden palisade was fronted with woven flax leaves (Phormium tenax) whose tough, stringy foliage absorbed much of the force of the ammunition. The palisade was lifted a few centimetres from the ground so muskets could be fired from underneath rather than over the top. Sometimes there were gaps in the palisade, which led to killing traps. There were trenches and rifle pits to protect the occupants and, later, very effective artillery shelters. They were usually built so that they were almost impossible to surround completely, but usually presented at least one exposed face to invite attack from that direction. They were cheap and easily built—the L Pa at Waitara was constructed by 80 men overnight—and they were completely expendable. The British repeatedly mounted often lengthy expeditions to besiege a pā, which would absorb their bombardment and possibly one or two attacks, and then be abandoned by the Māori. Shortly afterwards, a new pā would appear in another inaccessible site. Pā like these were built in the dozens, particularly during the First Taranaki War, where they eventually formed a cordon surrounding New Plymouth and in the Waikato campaign. For a long time, the modern pā effectively neutralised the overwhelming disparity in numbers and armaments. At Ōhaeawai Pā in 1845, at Rangiriri in 1863 and again at Gate Pā in 1864, British and colonial forces discovered that frontal attacks on a defended pā were extremely costly. At Gate Pā, during the 1864 Tauranga Campaign, Māori withstood a day long bombardment in their underground shelters and trenches. The palisade destroyed, the British troops rushed the pā, whereupon Māori fired on them from hidden trenches, killing 38 and injuring many more in the most costly battle for the Pākehā of the New Zealand Wars. The troops retired and Māori abandoned the pā. The British soon realised an easy way to neutralise a pā. Although cheap and easy to build, a gunfighter pā required a significant input of labour and resources. The destruction of the Māori economic base in the area around the pā made it difficult for the hapū to support the fighting men. This was the reasoning behind the bush scouring expeditions of Chute and McDonnell in the Second Taranaki War. The biggest problem for the Māori was that their society was ill adapted to support a sustained campaign. A long campaign would disrupt food supplies and epidemics resulted in significant numbers of deaths among the Māori. While the British could defeat Māori in battle, the defeats were often not decisive. For example, the capture of Ruapekapeka Pā can be considered a British tactical victory, but it was purpose built as a target for the British, and its loss was not damaging; Heke and Kawiti managed to escape with their forces intact. However the British force consisted of professional soldiers supported by an economic system capable of sustaining them in the field almost indefinitely, in contrast, the Māori warrior was a part time fighter who also needed to work on producing food.

Қарулар

1860 жылдары британдық әскерлер қолданған негізгі қару – Pattern 1853 Enfield болды. Бұл, дұрысы айтқанда, оқпаны ойықталған мылтық еді, ол дәстүрлі мылтық сияқты оқпаннан зарядталатын, бірақ оқпаны ойықталған болатын. Мушкеттер шамамен 60–80 метрге дейін дәл атуға қабілетті болса, 1853 жылғы Enfield тәжірибелі сарбаздың қолында 300–400 метрге дейін дәлдікпен атуға мүмкіндік берді; 100 метрде тәжірибелі сарбаз адам нысанасын оңай түйіре алды. Мылтықтың ұзындығы 1,44 метр, салмағы 4 килограмм және 53 сантиметрлік штығы бар еді. Бұл мылтық АҚШ Азаматтық соғысында екі тараптан да кеңінен қолданылды. Калишер мен Терри карабині (қысқа мылтық) 1861 жылы Жаңа Зеландия үкіметімен Калишер мен Терриден, Бирмингем қару жасаушыларынан, бұрынғы маорилермен болған шайқастар ауыр орман жағдайында қолдануға жарамды карабиннің қажеттігін көрсеткеннен кейін тапсырыс берілді. Оның қысқалығы, жеңілдігі және мерген жатып тұрып қайта зарядтау мүмкіндігіне байланысты бұл қару Жаңа Зеландияның Орман рейнджерлерінің сүйікті қаруы болды (Enfield мылтығынан айырмасы – оны зарядтау үшін тік тұру қажет болды) және жүгіріп тұрып та зарядтауға болатын. Осы ерекшелік Оркаудағы Орман рейнджерлерінің шешуші жеңісіне әкелді: қашқан маорилерді бірнеше сарбаз тобы қудалап, бірақ тек карабиндермен жабдықталған Орман рейнджерлері ғана оларды 10 километрге дейін, Пуниу өзеніне дейін атып, қудалай алды. Револьверлерді негізінен офицерлер қолданды, бірақ Орман рейнджерлері үшін де қолжетімді болды. Ең көп таралған револьвер бес оқты Бомонт-Адамс .44 перкуссиялық револьвері болды. Қолданыстағы басқа револьверлердің ішінде Colt Navy .36 1851 моделінің ашық рамасы бар түрі де болды. Colt жеңіл және дәл болғандықтан, бір оқты револьвер болғандықтан Орман рейнджерлерінің сүйіктісі болды. Фон Темпскийдің Орман рейнджерлерінің екінші ротасы Боуи пышағын да қолданды.

Салдары

1863 жылы Жаңа Зеландияның қоныстар туралы заңына сәйкес, үкімет маорилерден кең аумақты жерлерді тәркіледі, бұл көтеріліс үшін жаза ретінде көрсетілді. Шындығында, жер "лоялды" және "көтерілісшіл" рулардан да тәркіленді. Жердің көп бөлігі тәркіленді. Оның шамамен жартысы кейіннен төленді немесе маорилердің басқаруына қайтарылды, бірақ көбінесе бастапқы иелеріне қайтарылмады. Жер тәркілеудің әсері зардап шеккен тайпалардың әлеуметтік және экономикалық дамуына ұзақ мерзімдік әсер етті. Таранакидегі соғыстар мен жер тәркілеуден кейін Те Вити о Ронгомай бейкүнә қарсылық принциптеріне негізделген Парихака қаласын құрды. 1881 жылдың 5 қарашасында Те Вити мен оның жақтастарын тұтқындау үшін үкімет полиция күштерін жібергенге дейін Парихака халқы 2000-нан асты. Жаңа Зеландия соғыстарынан кейінгі тағы бір оқиға – 1898 жылғы «Ит салығы соғысы» деп аталатын оқиға. Жаңа Зеландия соғыстарының салдары бүгінгі күнге дейін сезіліп келеді, бірақ қазіргі уақытта даулар көбінесе сотта және келіссөз үстелінде шешіледі. Ваитанги трибуналының көптеген есебінде соғыс кезінде коронаның (үкіметтің) әрекеттері сынға алынды, сонымен қатар маорилер де келісімді бұзғаны анықталды. Тайпалардың тарихи талаптарын (Ваитанги келісімі бойынша талаптар мен келісімдер) соттан тыс келісімдер аясында 2011 жылдан бастап корона тайпаларға ресми түрде кешірім сұрап келеді.

Еске алу

Жаңа Зеландия соғыстарын еске алудың ұлттық күні 2017 жылы құрылды және жыл сайын 28 қазанда тойланады. 2019 жылы Жаңа Зеландия Парламенті ғимаратында Жаңа Зеландия соғыстарына арналған ескерткіш тақта ашылды.

Жаңа Зеландияның тарих оқу бағдарламасы

Еске алу күні Жаңа Зеландиядағы Отороханга колледжінің студенттері тобының 2015 жылы парламентке ұсынған петициясынан кейін пайда болды. Петицияда елдегі мектептерде оқытылатын Жаңа Зеландия тарихының мысалы ретінде соғыстарды кеңінен тану қажеттігі көтерілді. Үкімет бұған келісіп, 2019 жылы премьер-министр Жасинда Ардерн жаңартылған оқу бағдарламасы шеңберінде Жаңа Зеландияда тарихты оқыту міндетті болатынын жариялады. 2021 жылы оқу бағдарламасының жобасы жасалып, сынақтан өтті, ал 2022 жылдың наурызында «Aotearoa New Zealand Histories» және «Te Takanga o te Wa» – ағылшын және маори тілдеріндегі нұсқалары ресми түрде ұсынылды.