Кіріспе

Пенсильвания класының бронекері Екінші USS California (ACR 6), сондай-ақ "Бронекері № 6" деп те аталатын, кейіннен Сан-Диего деп қайта аталған, АҚШ Әскери-теңіз күштерінің бронекері болды.

Құрылыс және іске қосу

Калифорния 1904 жылғы 28 сәуірде Сан-Франциско, Калифорниядағы Union Iron Works компаниясымен суға түсірілді, демеушісі Калифорния штатының губернаторы Джордж С. Пардидің қызы Флоренс Парди болды және 1907 жылғы 1 тамызда қолданысқа енгізілді.

Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын

2-ші дивизияға қосылып, «Калифорния» 1908 жылғы мамыр айында Сан-Францискодағы әскери-теңіз флотының хатшысы Виктор Х. Меткалфтың теңіз парадына қатысты. 1909 жылдың күзінде Гавайи мен Самоаға жасаған саяхатынан басқа, крейсер батыс жағалауында жаттығулар мен оқулар арқылы дайындық деңгейін арттырып, 1911 жылдың желтоқсанына дейін жұмыс істеді, содан кейін Гонолулуға, ал 1912 жылдың наурызында Азия станциясында қызмет ету үшін батысқа аттанды. Американың Қиыр Шығыстағы күші мен мәртебесін көрсеткен қызметтен кейін 1912 жылдың тамызында елге оралды және ішкі саяси тұрақсыздыққа ұшыраған Никарагуадағы Коринтоға жіберілді. Мұнда ол американдықтардың өмірін және мүлігін қорғады, содан кейін батыс жағалауындағы операцияларын жалғастырды; ол Калифорния жағалауында жүзіп, сол кезде де саяси тұрақсыздыққа тап болған Мексиканы қадағалады. 1914 жылдың 1 қыркүйегінде «Калифорния» «Сан-Диего» деп аталды, бұл оның бастапқы атын «Калифорния» үшін босату мақсатында жасалды. Ол Тынық мұхит флотының бас қолбасшысының флагмандық кемесі ретінде үзіліс-үзіліспен қызмет етті, бірақ 1915 жылдың жазында қазандықтың жарылуы салдарынан Маре аралындағы кемежайда күші азайтылған күйде қалды. Қазандықтың жарылуы 1915 жылдың қаңтарында болды, ал оқиға кезіндегі энсин Роберт Кэри мен екінші сыныпты оттық Телесфоро Тринидадтың көрсеткен батылдығы үшін екеуіне де Құрмет медалі табысталды. «Сан-Диего» Гуаймасқа барғаннан кейін Маре аралында жөндеу жұмыстарын жүргізді. Кейін ол Панама-Калифорния көрмесінде танымал орын болды. «Сан-Диего» 1917 жылдың 12 ақпанына дейін флагмандық кеме ретінде қызметін жалғастырды, содан кейін Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін резервке жіберілді. Келесі күні, 19 шілдеде сағат 11:05-те «Сан-Диего» «Файр-Айленд Лайтшип» маяғынан солтүстік-шығысқа қарай жүзіп бара жатқанда крейсердің сол жағында, сол жақ моторлық бөлімесінен төмен жарылыс болды. Жарылыс болған жердегі борты бұрмаланып, моторлық бөліме мен 8-ші оттық бөлімесі арасындағы су өткізбейтін есікті жабу мүмкін болмады, екі бөліме де бірден суға батты. Капитан Кристи кемеге торпеда тигенін болжады және дереу су асты кемелерін қорғау шараларын жариялап, барлық қаруларға перископқа ұқсайтын нәрсеге оқ атуға бұйрық берді. Ол екі мотордың да толық жылдамдықпен алға жылжуын және оң рульді қатты бұруды талап етті, бірақ екі мотордың да істен шыққанын және моторлық бөлімелердің тез суға батып бара жатқанын естіді. Кеме 9 градусқа еңкейді және бір қақпақтан су ағып, палубаны су басты. Кемедегі радионың жұмыс істемейтінін білген Кристи, құтқару кемелерін шақыру үшін артиллериялық офицерді экипажымен бірге құрлыққа жіберді. Жарылыстан кейін 10 минут өткен соң крейсер суға батып бастады. Құтқару салдары мен қайықтарын түсіруге бұйрық берілді. Капитан Кристи «Сан-Диегоның» батып бара жатқанына көз жеткізгенше кемені тастап кету туралы бұйрық беруді кейінге шегерді, содан кейін экипаж тәртіпті түрде кемені тастап кетті. Кристиді Фердинандо Покароба есімді экипаж мүшесі құтқарды. Ол 28 минут ішінде алты адамның өмірін қиып, Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысқаннан кейін АҚШ жоғалтқан жалғыз ірі соғыс кемесі болды. Екі адам жарылыс кезінде бірден қаза тапты, сол жақ винт шахтасына май құйған экипаж мүшесі қайтадан көрінбеді, кеме ауған кезде түтін құбырларының бірі жұлып тастап, бір адам қаза тапты, біреуі құтқару салдары басына түсіп қаза тапты, ал алтыншысы қарауыл мұнарасында тұтқынға түсіп, суға батты. Осы уақытта артиллериялық офицер екі сағаттық сапардан кейін Нью-Йорк штатының Пойнт-О'-Вудс жағалауына жетті, ал кемелер бірден оқиға орнына жіберілді. Әскери-теңіз департаментіне АҚШ-тың шығыс жағалауында неміс миналық су асты кемесі жұмыс істеп жатқаны туралы хабарланды және АҚШ Әскери-теңіз әуе күштері дайындыққа алынды. Лонг-Айлендтегі Бей-Шорда орналасқан Бірінші Йель бөлімшесінің ұшақтары 30,48 метрдей тереңдікте теңіз түбінде жатқан су асты кемесі деп ойлаған жерге шабуыл жасап, бірнеше бомба тастады; ол «Сан-Диего» болып шықты.

Себеп

Капитан Кристи кеме батқаннан кейін Сан-Диего торпедадан батты деген пікірде болды. Алайда, сол кезде аймақта U қайығының ешқандай белгісі болған жоқ, сондай-ақ қарауылдар торпеданың іздерін де көрмеді. Аймақта бес-алты мина табылғаны туралы хабарламалар болғанмен, кеме минаға тиген деген болжам да күмәнді саналды, себебі мина кеменің мұрт жағынан немесе алдыңғы бөлігінен жарылуы мүмкін еді. Кейіннен тәжірибелі теңізшілер жарылыстың күші мен кеменің тез батуына байланысты минаның себеп болуы ықтимал деп сақты. 1918 жылдың тамызында крейсердің жоғалуын тергеуге тағайындалған Әскери-теңіз соты Сан-Диего минадан батқанын мәлімдеді, кеме батқан жерге жақын маңда әскери-теңіз күштері алты контактілік мина тапқанын атап өтті. 1999 жылы неміс тыңшысы Курт Яхнке кемеге жарылғыш заттарды орналастырып, оның батуына себеп болды деген теория пайда болды. Бұл мәлімдемені Әскери-теңіз тарихы орталығы жоққа шығарды. Дегенмен, неміс суасты қайығы SM U 156 Лонг-Айлендтің оңтүстік жағалауына бірнеше мина орналастырған еді, және Сан-Диегоның батуы осыған байланысты деп есептелді. Соғыстан кейін Германияда табылған Әскери-теңіз құжаттары U 156 Нью-Йорк жағалауында миналар орналастырғанын көрсетті. 2018 жылдың желтоқсан айында Америка геофизикалық одағының жылдық мәжілісінде Әскери-теңіз күштерінің су асты археологы Алексис Катсамбис «Біз U 156 Сан-Диегоны батырды деп санаймыз» деді. Судың келу жолдары «кеме ішінде болған жарылысқа сәйкес келмеді», ал саңылау «торпеданың соққысына ұқсамайды». «Осы замандағы торпедаларда миналарға қарағанда көбірек жарылғыш заттар болды және олар дереу зақым келтіретін» деді Делавэр университетінің теңіз ғалымы Артур Трембанис, соңғы құлауды зерттеуге қатысқан. Зерттеуші Кен Нахшонның сөзіне сәйкес, миналар соғыс кемелерін жарып жіберу үшін ең қолайлы тереңдікте бекітілген. Ол «кеменің қабырғасының тек жарты дюйм қалыңдығы бар төменгі, қорғалмаған бөлігіне» тигенін айтты.

Қалдық

Қазіргі уақытта кеме апаты 33,53 метр тереңдікте жатыр, ең жоғары бөліктері су бетінен 20,12 метр төменде. Осы себепті, ол АҚШ-тағы су астында жүзуге ең танымал кеме апаттарының бірі болып табылады. Өкінішке орай, кеме апат орны төңкерілген (көкке тірелген) күйде және соңғы ғасыр ішінде тозып үлкерді. Кемеге суға секіріп барғандардың жылдар бойы қаза тапқандарының саны, кемедегі экипаж мүшелерінің қаза болған санынан көп, бірақ бұл оның танымалдығын азайта қоймады. Оны ондағы көптеген омарлардың болуына байланысты "Омарлар қонақ үйі" деп атайды, сонымен қатар ол көптеген балық түрлеріне де мекен. Кеме апаты Нью-Йорк штатының Патчог қаласындағы 112-ші бағдарламалық жол мен Монток тас жолының қиылысынан оңтүстікке қарай шамамен 22 километр жерде орналасқан. Кеме апатының орны Ұлттық тарихи орындар тізіліміне енгізілген.

Мұра

2015 жылы 1915 жылы алғашқы рет қалыпқа түсірілген гравюра Бюросы басып шығарды.