Кіріспе
Білімнің немесе нақтылықтың мүмкіндігін күмәнге салатын философиялық көзқарастар – скептицизм туралы жалпы талқылау. Философиялық скептицизм (британдық жазу: scepticism; грекше σκέψις skepsis, "талдау") – білімнің мүмкіндігін күмәнге салатын философиялық көзқарастардың жиынтығы. Ол басқа скептицизм түрлерінен өзгешелігі, тіпті қарапайым санаға тән, негізгі және сенімді білім талаптарын да жоққа шығарады. Философиялық скептиктер көбінесе екі негізгі санатқа бөлінеді: білімнің барлық мүмкіндігін жоққа шығаратындар және дәлелдердің жеткіліксіздігіне байланысты сот шешімін тоқтатуды жақтаушылар. Кейде тіпті "Менің екі қолым бар" немесе "Күн ертең шығады" дегенге адамның білмейтіні де айтылады. Осы тұсынан қарағанда, сенім білімге жеткіліксіз екені дәлелденеді. Философиялық скептицизмнің себебі – мұндай күмәнділік барлық немесе көптеген сенімдерге қатысты болуы мүмкін деген ой. Оның кең ауқымды салдарынан ол білім теориясы үшін маңызды, себебі олардың негіздерін күмәнге салады. Осыған байланысты, кейбір жағдайларда бізде сенімді нанымдар болуы мүмкін, бірақ бұл нанымдар ешқашан білімге теңелмейді. Философиялық скептицизмнің әлсіз түрлері бұл жоққа шығаруды сыртқы әлем немесе моральдық ұстанымдар сияқты нақты салалармен шектейді. Кейбір жағдайларда білімнің өзі жоққа шығарылмайды, бірақ адамның толыққанды сенімді болуы мүмкін емес екені айтылады. Ежелгі философияда скептицизм тек білімнің болуы туралы теория ғана емес, сонымен қатар өмір сүру салты ретінде қарастырылған. Бұл көзқарасқа себеп – барлық мәселеде сот шешімін тоқтату ішкі тыныштыққа әкеледі және осылайша скептиктердің бақытына үлес қосады деген ой.
a more general discussion of skepticism
Philosophical skepticism (UK spelling: scepticism; from Greek σκέψις skepsis, "inquiry") is a family of philosophical views that question the possibility of knowledge. It differs from other forms of skepticism in that it even rejects very plausible knowledge claims that belong to basic common sense. Philosophical skeptics are often classified into two general categories: Those who deny all possibility of knowledge, and those who advocate for the suspension of judgment due to the inadequacy of evidence. In some cases, it is even proclaimed that one does not know that "I have two hands" or that "the sun will come out tomorrow". From this observation, it is argued that the belief does not amount to knowledge. Philosophical skepticism follows from the consideration that this might be the case for most or all beliefs. Because of its wide ranging consequences, it is of central interest to theories of knowledge since it questions their very foundations. In this regard, we may have relatively secure beliefs in some cases but these beliefs never amount to knowledge. Weaker forms of philosophical skepticism restrict this rejection to specific fields, like the external world or moral doctrines. In some cases, knowledge per se is not rejected but it is still denied that one can ever be absolutely certain. In ancient philosophy, skepticism was seen not just as a theory about the existence of knowledge but as a way of life. This outlook is motivated by the idea that suspending one's judgment on all kinds of issues brings with it inner peace and thereby contributes to the skeptic's happiness.
Жіктеу
Скептицизмді оның ауқымы бойынша жіктеуге болады. Жергілікті скептицизм – білімнің белгілі бір салаларына (мысалы, моральдық скептицизм, сыртқы әлемге, немесе басқа адамдардың санасына қатысты скептицизм) күмәнмен қарауды білдіреді, ал радикалды скептицизм адам ештеңе білмейді, тіпті білу мүмкін емес екенін де білмейді деп санайды. Скептицизмді қолданылатын әдісіне қарай да жіктеуге болады. Батыс философиясында скептицизмге қатысты екі негізгі тәсіл бар. Картезиандық скептицизм – Рене Декарттың есімімен аталады, ол өзі скептик болмаса да, «Медитациялар» еңбегіндегі кейбір дәстүрлі скептик аргументтерді рационалистік білімге қатысты көзқарасын негіздеу үшін қолданды. Агриппаның скептицизмі күмән тудыру мүмкіндігінен гөрі, дәлелдемелерді қарастырады. Осы көзқарас бойынша, қандай да бір талапты дәлелдеуге тырысатын ешбір тәсіл жеткілікті емес. Талапты басқа талаптарға сүйеніп дәлелдеуге болады, бірақ бұл дәлелдемелердің шексіз тізбегіне алып келеді. Догматикалық тұжырым жасауға болады, бірақ ол дәлелдеме болып табылмайды. Айналма пікірлерді қолдануға болады, бірақ бұл қорытындыны нақтылай алмайды.
Скептик сценарийлер
Скептикалық сценарий – белгілі бір талап немесе талаптар тобына қатысты күмәндік үшін аргументте қолданылатын гипотетикалық жағдай. Әдетте, сценарий біздің сезімдерімізді алдап, қабылданған білімнің негізін күлдіретін алдамшы күштің бар екенін көрсетеді және біздің білім туралы қалыпты талаптарымызға күмән тудыру мақсатымен ұсынылады, себебі мұндай скептикалық сценарийлердің шын болу мүмкіндігін жобауға болмайды. Қазіргі Батыс философиясында скептикалық сценарийлерге зор мән берілген. Заманауи Батыс философиясындағы алғашқы маңызды скептикалық сценарий Рене Декарттың «Бірінші философия туралы медитациялар» еңбегінде кездеседі. Декарт бірінші медитацияның соңында былай деп жазады: «Ең жоғары күш-қуат және айлакерлікпен мені алдау үшін бар күшін салған зұлым жынның бар екенін болжаймын». «Зұлым жын мәселесі», сондай-ақ «Декарттың зұлым жыны» деп белгілі, алғаш рет Рене Декарт ұсынған. Ол сіздің шындық деп қабылдаған нәрсеңізге жалған сендіру үшін әдейі түрде адастыратын бір тұлғаның болу мүмкіндігін қамтиды. «Ыдыстағы ми» гипотезасы заманауи ғылыми терминдермен түсіндіріледі. Ол денесі жоқ мидың ыдыста сақталып, ақылсыз ғалымның жалған сезімдік сигналдарымен қоректендірілуін болжайды. Бұдан әрі, ыдыстағы ми өзінің ыдыстағы ми екенін білуге шамасы келмейді, сондықтан сіз өзіңіз ыдыстағы ми емес екенін дәлелдей алмайсыз. Рене Декарт пен Чжуанцзы ұсынған «арман аргументі» шындықты арманнан ажырату мүмкін емес екенін болжайды. Бертран Рассел ең танымал ұсынған «бес минуттық гипотезасы» әлемнің бес минут бұрын жаратылмағанын дәлелдей алмайтынымызды көрсетеді (жалған естеліктермен және оның бес минуттан артық екеніне қатысты жалған дәлелдермен бірге). «Симуляцияланған шындық гипотезасы» немесе «Матрица гипотезасы» барлық адамның, тіпті бүкіл ғаламның компьютерлік симуляция немесе виртуалды шындық ішінде болуы мүмкін екенін ұсынады. «Солипсистік» теориясы әлем туралы білім – Өзіндік иллюзия екенін мәлімдейді.
Эпистемологиялық күмәнділік
Скептицизм, эпистемологиялық көзқарас ретінде, білімнің мүмкін екендігіне күмән тудырады. Бұл басқа белгілі скептикалық тәжірибелерден, соның ішінде картезиандық скептицизмнен ерекшеленеді, себебі ол білімнің жеке түрлеріне емес, жалпы білімге бағытталған. Скептиктер бір нәрсеге сену, оның бар екенін растауға негіз болмайды деп санайды. Осы тұрғыда скептиктер фундаментализмге қарсы тұрады, ол өзін-өзі ақтаған немесе басқаларға сілтеме жасамай, ақталудан тыс негізгі ұстанымдар бар деп мәлімдейді. (Мұндай фундаментализмнің мысалын Спинозаның «Этика» еңбегінен табуға болады.) Бұған күмәнмен қараудың бірнеше тәсілі бар. Біріншіден, «негізгі ұстанымдар» болуы керек деу – білімсіздіктен туындаған логикалық қателік және сырғалған беткейге ұқсас. Басқа да аргументтердің қатарында скептиктер Мюнхгаузен трилеммасын және критерий проблемасын пайдаланып, ешқандай нақты сенімге қол жеткізуге болмайды деп дәлелдейді. Бұл ұстаным «жаһандық скептицизм» немесе «радикалды скептицизм» деп аталады. Фундаменталистер негізгі сенімдердің дұрыстығын талап ету үшін сол трилемманы негіз ретінде қолданады. Эпистемологиялық нигилизм адамның білім алу мүмкіндігін жоққа шығарады, бірақ жалпы білімді жоққа шығармайды. Эпистемологиялық скептицизмнің екі категориясы бар: жеңілдетілген және жеңілдетілмеген скептицизм. Екі форма да қарама-қарсы болғанымен, күмәннің нағыз формалары болып табылады. Жеңілдетілген скептицизм «күшті» немесе «қатаң» білім туралы талаптарды қабылдамайды, бірақ белгілі бір әлсіз талаптарды мойындайды. Бұл әлсіз талаптарға «виртуалды білім» деген атау берілуі мүмкін, бірақ олар негізделген сенімге сәйкес болуы керек. Кейбір жеңілдетілген скептиктер де фаллибилистер болып табылады, білімге нақтылық қажет емес деп санайды. Жеңілдетілген скептиктер білімге нақтылық қажет емес және көптеген сенімдер іс жүзінде маңызды және мағыналы өмір сүру үшін оларға қауіпсіз әрекет етуге болатындай сенімді екенін айтады. Жеңілдетілмеген скептицизм виртуалды білім және күшті білім туралы талаптардың екеуін де жоққа шығарады. Білімді күшті, әлсіз, виртуалды немесе нағыз деп сипаттау, адамның көзқарасына және білімді сипаттауына байланысты әртүрлі болуы мүмкін. Жеңілдетілмеген скептиктер объективті шындықтарды білу мүмкін емес деп санайды және адамның рухани тыныштыққа қол жеткізуі үшін оқшауланған ортада өмір сүруі керек деп есептейді. Себебі, олардың пікірінше, барлық нәрсе өзгеріп, салыстырмалы. Білім болмағандықтан, тек ықтимал пікірлер ғана бар екендігіне байланысты соттаудан бас тарту ең маңызды. Мысалы, білім жоқ деп мәлімдеудің өзі білімділік болып табылады. Бұл мәселе, әсіресе, кез келген білім түрін жоққа шығаратын философиялық скептицизм нұсқалары үшін маңызды. Сондықтан, жаһандық скептик кез келген талаптың рационалды негізделгенін жоққа шығарады, бірақ содан кейін олардың жоққа шығаруын рационалды түрде дәлелдеуге тырысады. Бұған ұқсас қарсылық философиялық скептицизмді «бос академиялық жаттығу» немесе «уақытты ысырап ету» деп қарастырады. Бұл көбінесе оның бастапқы сенімсіздігі мен күнделікті өмірден алыстауына байланысты практикалық құндылығы аз немесе мүлдем жоқ деген ойға негізделеді. Философиялық скептицизмді қорғаудың бір жолы – оның философия тарихында, тіпті скептикалық философтар арасында ғана емес, маңызды әсер еткендігі. Бұл оның әр түрлі философиялық теориялардың эпистемиялық негіздеріне үнемі сын тұратын сындық көзқарасына байланысты. Бұл жиі басқа философтардың скептицизм проблемасын болдырмау үшін әсер еткен теорияны өзгертуге тырысқан кезде шығармашылық жауаптарын тудырады. Пьер Ле Морванның айтуынша, философиялық скептицизмге екі жалпы жағымсыз жауап бар. Біріншісі оны барлық философиялық теорияларға қауіп ретінде қарастырады және оны жоққа шығаруға тырысады. Екіншісі философиялық скептицизмді пайдасыз алаңдату деп санайды және одан мүлдем аулақ болу керек деп есептейді. Ле Морванның өзі үшінші оң нұсқаны ұсынады: оны кейбір таңдалған жағдайларда философиялық құрал ретінде пайдалану, алдын ала пікірлерді жеңу және практикалық даналықты дамыту.
Ежелгі грек скептицизмі
Ежелгі грек скептиктері қазіргі заманғы таңдамалы, белгілі бір мәселелерге қатысты күмәнді ұғымымен "скептиктер" болған жоқ. Олардың алаңдаушылықтары эпистемологиялық сипатта болды, шындық туралы айғақтардың жеткілікті дәлелдемесіз екенін, сондай-ақ психотерапиялық, сенімдердің психикалық мазасыздық тудыратынын көрсетті. Батыс дәстүріндегі жүйелі скептицизмнің тамыры кем дегенде Пирро Элистің (б.з.д. 360 ж.) және мүмкін Ксенофанның (б.з.д. 570 ж.) заманына дейін жетеді. Скептицизмнің элементтері "5-ғасырлық софистердің" арасында да кездеседі, олар мәселенің екі жағын да нақтылықпен дәлелдеуге ұмтылған, осыған байланысты пікірталас формаларын дамытқан. Эллинистік философияда Пирронизм және Академиялық скептицизм – скептикалық философияның екі мектебі болды. Кейіннен "академик" және "пирронист" сөздері көбінесе скептиктерді білдіру үшін қолданылды.
Пирондық
Басқа эллиндік философиялар сияқты, пирронизмнің мақсаты эвдаймония болды, оны пирронистер атараксияға (ойдың тыныш жағдайына) қол жеткізу арқылы іздеді. Олар бұл тыныштықты анық емес нәрселерге қатысты эпохе (әділдікті тоқтату) күйін туғызу арқылы қол жеткізуге болатынын анықтады. Эпохе бір догманы екіншісімен салыстырып, сенімді күштен шығару және сенімнің негізделгендігіне күмәндік тудыру арқылы қол жеткізілуі мүмкін. Осы күмәндікке қолдау ретінде пирронистер жоғарыда аталған скептикалық аргументтерді (Энесидемнің он тәсілі мен Агриппаның бес тәсілі) жасады, олар сенімдерді негіздеу мүмкін емес екенін көрсетеді.
Академиялық күмән
Пирроның ойлауы кейін Платон академиясына әсер етті, бұл алдымен Арцесила (шамамен 315 – 241 ж.б.д.) басшылығымен Орта академияның академиялық күмәнданушылығында, содан кейін Карнеад (шамамен 213–129 ж.б.д.) басшылығымен Жаңа академияда көрініс берді. Карнеадтың шәкірті Клитомах ұстазының философиясын шындыққа ұқсас білімнің негізін құруды ұсынады деп түсіндірді. Рим саясаткері және философы Цицерон да Жаңа академияның күмәнданушылығын қолдады, тіпті мектеп бұрынғы догматикалық бағытына қайта оралуы да басталып кеткен болатын.
Мишель де Монтень (1533-1592)
1500 жылдардағы күмәнділікті қайта жаңғыртудың ең көрнекті тұлғасы Мишель де Монтень өзінің «Эсселері» арқылы академиялық күмәнділік және пирронизм туралы зерттеулерін жазды. Оның күмәнділік туралы ең белгілі жазбалары негізінен 1575–1576 жылдары жазылған «Раймонд Себондты қорғау» атты эссесінде кездеседі, ол Секст Эмпирикты оқып, Раймонд Себондтың жазбаларын, соның ішінде христиан дінінің табиғи болмысын дәлелдеуге тырысқан кезде. Монтеньдің аудармаларына Себондтың дәлелдеріне қатысты сын да болды. Монтень олардың кейбіреулеріне «Раймонд Себондты қорғау» еңбегінде жауап берді, оның ішінде Себондтың логикасын қорғады, ол күмәнді табиғатымен және пирронизмге ұқсас. Оның дәлелдемесі мынадай: Себондтың аргументтері нашар дейтін сыншылар, адамдардың өзімшілдігімен өз логикасының басқалардан артық екеніне сенеді. Көптеген жануарлардың белгілі бір жағынан адамнан жоғары екені байқалады. Бұл пікірді дәлелдеу үшін Монтень тіпті логикалық тұрғыдан ойлайтын иттер туралы да жазды, олар қоршаған әлемді түсіну үшін өздерінің силлогизмдерін құрады. Бұл мысал Секст Эмпирикте де қолданылған. Жануарлардың да санасы болғандықтан, адам ақылының артық мақтануы – қателік, адамның ақымақтығы. Сондықтан, бір адамның санасы екіншісінен жақсы болуы мүмкін емес. Білімсіздік тіпті дін тарапынан да ұсынылады, себебі адам ақыл-ойымен емес, құдайдан келген нұсқауларды орындау арқылы иманға жетеді.
Critics claiming Sebond's arguments are weak show how egoistic humans believe that their logic is superior to others'. Many animals can be observed to be superior to humans in certain respects. To argue this point, Montaigne even writes about dogs who are logical and creates their own syllogisms to understand the world around them. This was an example used in Sextus Empiricus. Since animals also have rationality, the over glorification of man's mental capabilities is a trap—man's folly. One man's reason cannot be assuredly better than another's as a result. Ignorance is even recommended by religion so that an individual can reach faith through obediently following divine instructions to learn, not by one's logic.
Барух Спиноза және діни күмән
Барух Спиноза діни күмәнділікке ұшыраған алғашқы еуропалық философтардың бірі болды. Ол Декарттың философиясымен жақсы таныс еді және діни мәтіндерді талдау арқылы картезиялық әдісті діни контекстке қолдануды бұрын-соңды болмаған деңгейде кеңейтті. Спиноза яһуди-христиан-ислам діни жүйесінің білім туралы талаптарын оның екі негізін – Киелі кітаптар мен Муғжұзаларды зерттеу арқылы жоққа шығаруға тырысты. Ол барлық картезиандық білім, яғни рационалды білімнің бүкіл халыққа қолжетімді болуы керек деп мәлімдеді. Сондықтан, Исаның кітаптарынан басқа, Киелі кітаптарды Құдайдан келген құпия білім деп емес, пайғамбарлардың қиялы ретінде қарастыру керек. Осы талаптың нәтижесінде Киелі кітаптар білімнің негізі бола алмай, қарапайым ежелгі тарихи мәтіндерге тойналды. Сонымен қатар, Спиноза Муғжұзалардың болу мүмкіндігін де жоққа шығарды, адамдардың табиғатты түсінбеуінен оларды муғжұза деп санайтынын айтты. Киелі кітаптар мен Муғжұзалардың дұрыстығын жоққа шығару арқылы Спиноза діни білім туралы талаптардың негізін қиратты және картезиандық білімді білім туралы талаптардың жалғыз авторитеті ретінде орнатты. Діндерге терең күмәнділігіне қарамастан, Спиноза ақыл мен рационалдылыққа өте күмәнді көзқарас танытпады. Ол ақылды Құдайды танумен байланыстыра отырып, оның заңдылығын нығайтты, сонымен қатар, білімге ұтымды көзқараспен күмәнділік, рационалды білімнің кемшілігінен емес, Құдайды түсінудегі негізгі жетіспеушіліктен туындайды деді. Спинозаның діни күмәнділігі және ақылға қарсы күмәнділігі эпистемологияны өзгертуге көмектесіп, теологиялық және рационалды білім туралы талаптарды бөліп көрсетті.
Пьер Бейль (1647 - 1706)
Пьер Бэйль – 17 ғасырдың соңындағы француз философы, оны Ричард Попкин скептикалық дәстүрді шектен тыс жүзеге асырған «суперскептик» деп сипаттаған. Бэйль Карла-Бэйльде кальвинистік отбасында дүниеге келді және өмірінің басында католицизмге көшіп, кейін кальвинизмге қайта оралды. Діндер арасындағы осы ауысу оны Францияны тастап, діни төзімділікке көңіл бөлген Голландияға көшуге мәжбүр етті, онда ол өмірінің соңына дейін тұрды және жұмыс істеді. Бэйльдің өте қиратушылық туындыларының артындағы нақты ниеті күмәнді болып қала береді. Кейбіреулер оны фидеист деп есептесе, ал басқалары оның құпия атеист болуы мүмкін деп болжайды. Бірақ оның бастапқы ниеті қандай болғанымен, Бэйль өзінің ең маңызды теологиялық идеяларын жоюы және туындыларында діни төзімділікті атеизммен қатар қою арқылы алдағы Ағарту дәуіріне зор әсер етті. Ол әсіресе индуктивті ойлауға қатысты күмәнділікті жақтады және моральдің негізі неде екеніне күмән келтірді, соның салдарынан «қалай болу керек?» мәселесі туды. Оның скептицизмге деген көзқарасы Декарттыкін де радикалды деп есептеледі. Юм кез келген дұрыс идеяның, әсердің (тікелей сезімдік қабылдаудың) ақыл-ой көшірмесі немесе бірнеше әсерлердің жаңаша үйлесімдегі көшірмесі болуы керек деп сақты. Дін, шарлаттандық, метафизика сияқты адамның кейбір іс-әрекеттері нақты сезімдік түйсіктерге негізделмегендіктен, олардың білім туралы талаптары логикалық тұрғыдан негізсіз. Бұдан әрі, Юм ғылымның идеялардың байланысына негізделген психологиялық құбылыс екенін көрсетеді: көбінесе себеп-салдар қатынастары туралы болжамдар, олардың өзі сезімдік түйсіктерге негізделмейді. Осылайша, тіпті ғылыми білім де логикалық тұрғыдан негізделмеген, ол объективті немесе дәлелденген емес, тек санамыздың ерекше оқиғалар арасындағы тұрақты байланысты қабылдауына негізделген болжам ғана. Осылайша Юм кез келген нақты білімнің мүмкіндігіне қатысты терең күмәнділікке түседі. Соңында ол адам табиғатын зерттейтін ғылымның «басқа ғылымдардың жалғыз берік негізі» екенін айтады.
Иммануил Кант (1724-1804)
Иммануил Кант (1724–1804) Дэвид Юмның себеп пен салдар туралы ұғымға күмәнмен қарауына қарсы, эмпирикалық ғылымның негізін беруге тырысты. Юм (1711–1776) себеп пен салдар ұғымы үшін ешқандай талдау мүмкін емес екенін, бұл негізінен Джон Локк (1632–1704) сипаттаған эмпирикалық бағдарламаға да қарама-қарсы екенін дәлелдеді. Бірақ Канттың эмпирикалық ғылымдардағы білімге негіз беру әрекеті, бір мезгілде кез келген басқа білімді, әсіресе Кант «метафизикалық білім» деп атаған білімді алу мүмкіндігін шектеді. Осылайша, Кант үшін эмпирикалық ғылым заңды болса, метафизика мен философия көбінесе заңсыз саналды. Заңды және заңсыздың осы айырмасын ажыратудағы ең маңызды ерекшелік – этика болды, оның принциптерін Кант таза акыл-ойымен, эмпирикалық білімге қажетті принциптерге жүгінбестен тануға болады деп дәлелдеді. Демек, метафизика мен философияға қатысты (этика осыдан тыс) Кант скептик болды. Бұл күмән, сондай-ақ Г. Э. Шульценің ашық күмәндануы неміс идеалистік философиясында, әсіресе Гегельде күмән туралы кең талқылауға себеп болды. Канттың идеясы бойынша, нақты әлем (ноумен немесе өзінің нәрсесі) адам ақылына қол жетімді емес (бірақ табиғаттың эмпирикалық әлемін адам түсінігімен тануға болады) және сондықтан әлемнің түпкілікті шындығы туралы ештеңе біле алмаймыз. Гегель Кантқа қарсы, Канттың айтқаны дұрыс болғанымен, Гегель «түсініктің» «шектелген» ұғымдарын қолдану шындықты тануға кедергі келтірмейді, біз тек «шектелген» ұғымдарды қолдануға міндетті емеспіз және өзіндік санадан туындайтын «шексіз ұғымдарды» пайдалану арқылы шындықты тануға қабілеттіміз деп мәлімдеді.
ХХ ғасырдағы скептицизм және қазіргі философия
Г. Э. Мур 1925 жылы "Ортақ сананы қорғау" атты еңбегінде скептицизмге қарсы "Міне, бір қолым" деген аргументін танымал етті. Қазіргі заманғы философияда Ричард Попкин скептицизм тақырыбында ерекше ықпалды ғалым болды. Оның "Савонароладан Бейлге дейінгі скептицизм тарихы" (бірінші басылымы "Эразмнан Декартқа дейінгі скептицизм тарихы" деп жарияланды) еңбегіндегі скептицизм тарихының шындығы 1960 жылы жарық көргеннен кейін ондаған жылдар бойы осы саладағы заманауи зерттеулердің стандарты ретінде қабылданды. Барри Страуд та философиялық скептицизм туралы бірнеше еңбек жариялады, ең бастысы – 1984 жылғы монографиясы, "Философиялық скептицизмнің маңызы". 1990 жылдардың ортасынан бастап Страуд, Ричард Фумертонмен бірге "метаэпистемологиялық скептицизм" деп аталатын ұстанымды қолдайтын, сыртқылыққа қарсы ықпалды аргументтерді ұсынды. Скептицизм саласындағы еңбектерімен танымал қазіргі заманғы философтардың қатарында Джеймс Прайор, Кит ДеРоуз және Питер Клейн бар. Кейінгі буддалық философия үнді метафизикалық аргументтеріне күдіспен қарады. Әсіресе буддалық философ Нагарджуна Мадхьямака мектебінің негізін қалаушы ретінде қарастырылады, ол өз кезегінде грек скептицизмімен салыстырылады. Нагарджунаның "тезис жоқ" (пратижна) деген мәлімдемесі Секст Эмпириктің "ұстаным жоқ" деген мәлімдемесімен сабақтас. Нагарджуна өзінің "Муламадхьямакакарика" атты еңбегін Будданың нағыз бақыттылықты "теңсіз ойлауды" (прапанка, сондай-ақ "концептуалды көбейтуді") жою арқылы табуға болатыны туралы айғағымен ашты. Ричард П. Хейздің сөзіне қарағанда, буддалық философ Дигнага да скептик, бұл ерте буддалық философияның көп бөлігіне сай келеді. Хейз былай деп жазады: ерте буддизмде де, скептиктерде де адамның бақытқа, ең жоғары игілікке ұмтылуына оның түрлі нәрселер туралы негізсіз және қажетсіз пікірлерге берілгендігі кедергі келтіреді деген көзқарас кездеседі. Менің ойымша, буддалық философияның көп бөлігі пікірлерді ұстану әдетін жоюға жасалған тыраш ретінде қарастырылуы мүмкін. Адриан Кузьминский сияқты ғалымдар Элистік Пирроның (шамамен б.з.д. 365–270) Ұлы Александрмен бірге жасаған саяхаты кезінде үнді буддистерінің ықпалына түскен болуы мүмкін деген пікірді айтады.
in both early Buddhism and in the Skeptics one can find the view put forward that man's pursuit of happiness, the highest good, is obstructed by his tenacity in holding ungrounded and unnecessary opinions about all manner of things. Much of Buddhist philosophy, I shall argue, can be seen as an attempt to break this habit of holding on to opinions. Scholars like Adrian Kuzminski have argued that Pyrrho of Elis (ca. 365–270) might have been influenced by Indian Buddhists during his journey with Alexander the Great.
Карвака философиясы
Cārvāka (санскрит: चार्वाक) материализм мектебі, сондай-ақ Локаята деп те аталады, ежелгі Үндістан философиясының классикалық түрде еске алынатын (бірақ тарихи тұрғыдан даулы) мектебі. Бұл жүйеге қатысты ешқандай мәтін немесе беделді ілім сақталмағанмен, оның ізбасарлары басқа мектептердің философиялық еңбектерінде жиі айтылады, көбінесе өз пікірлерін дәлелдеу үшін бастапқы қарсы пікір ретінде қолданылады. Cārvāka материалистік және дінсіз ойлау мектебі ретінде сипатталатын "нағыз емес" (nāstika) жүйе ретінде жіктеледі. Бұл мектеп сонымен қатар үнді діндерінің, мысалы, жаңа өмірге өту және карма сияқты ұғымдарына күдіспен қарағанымен де белгілі.
Джайнизм
Джайнизм философиясы, толық білімге (Кевала Джняна) ояну сәтінде қол жеткізуге болады деп мәлімдейді. Бірақ, олардың анекантавада немесе "көп жақтылық" теориясы, сонымен қатар салыстырмалы плюрализм принципі ретінде танылған, философиялық және діни доктриналарға қатысты скептикалық ойдың практикалық формасына мүмкіндік береді (ағартылмаған жандар үшін, барлықты білетін ариханттар емес). Осы теорияға сәйкес, шындық немесе құбылыс әр түрлі көзқарас тұрғысынан әртүрлі қабылданады, және ешбір көзқарас толық шындық емес. Сядвада – Анеканта онтологиясының ғана кеңейтілген түрі емес, сонымен қатар өз күшімен тұра алатын жеке логикалық жүйе. Шындық күрделі болғандықтан, ешбір тұжырым шындықтың мәнін толыққанды жеткізе алмайды. Сондықтан, әрбір тұжырымның алдына "сят" сөзі қосылып, оған шартты көзқарас беріліп, мәлімдемедегі кез келген догматизм алынып тасталады. Джайнистердің пікірінше, толық ағартылған жандар шындықты барлық жағынан көре алады, демек, барлық нәрсені толық біледі. Осы толық білім туралы идея Дхармакирти сияқты буддалар тарапынан сынға ұшырады.
Чжуан Чжоу (шамамен 369 286 б.з.д.)
Чжуан Чжоу (莊子, "Ұстаз Чжуан") – Қытайдың ежелгі Тао дінінің атақты философы, "Жүз мектеп" дәуірінде өмір сүрген. Чжуан Чжоу өзінің күмәнді ойлауын оған жатқызылатын "Чжуанцзы" еңбегіндегі бірнеше мысалдар арқылы көрсетті:
"Балықтың қуанышы туралы тартыс" (知魚之樂): Бұл мысалда Чжуан Чжоу өзінің әріптесі Хуй Шимен көлдегі балықтардың бақытты екенін білеміз бе, білмейміз бе деген мәселені талқылады. Чжуан Чжоу: "Сен мен емессің. Мен балықтардың бақытты екенін білмеймін деп қалай білесің?" (Күзгі су тасқыны 秋水篇, Чжуанцзы) деген атақты тұжырым жасады.
"Түс көріп, көбелекке айналу" (周公夢蝶): "Көбелек түсі" парадоксі Чжуан Чжоудың өзін көбелекке айналғандай түс көргеннен кейін қыңырсуын сипаттайды: "Бірақ ол өзін көбелек деп түс көрген Чжуан Чжоу ма, әлде Чжуан Чжоу екенін түсінде көріп, оянған көбелек пе екенін білмеді".
"The Debate on the Joy of Fish" (知魚之樂) : In this anecdote, Zhuang Zhou argued with his fellow philosopher Hui Shi whether they knew the fish in the pond were happy or not, and Zhuang Zhou made the famous observation that "You are not I. How do you know that I do not know that the fish are happy?" (Autumn Floods 秋水篇, Zhuangzi)
"The Butterfly of the Dream"(周公夢蝶) : The paradox of "Butterfly Dream" described Zhuang Zhou's confusion after dreaming himself to be a butterfly: "But he didn't know if he was Zhuang Zhou who had dreamt he was a butterfly, or a butterfly dreaming that he was Zhuang Zhou."
Ван Чунг (б.з. 27 жылы)
Ван Чонг (王充) – біздің заманымыздың бірінші ғасырында Қытайдағы конфуциандық мектептің скептикалық бағытының басшысы болды. Ол рационалды сын әдісін енгізіп, оны заманасының кең таралған догматизм ойлауына – феноменологияға (барлық табиғи құбылыстарды адамдық этикамен байланыстырған қазіргі конфуциандық идеология), мемлекеттік культтар мен халық арасындағы сенімдерге қолданды. Оның жеке философиясы даосизм мен конфуциандық ойларды біріктірді және ол ғаламды түсіндіру үшін табиғи оқиғаларға негізделген гипотезаларды дамытудың діни емес, рационалды тәжірибесіне негізделді, бұл Лукреций сияқты эпикурейшілдердің философиялық идеясына ұқсас натурализмнің бір түрін көрсетеді.
Ортағасырлық ислам философиясы
Ал ғалым әл-Газалидің (1058–1111) жазған «Философтардың үйлесімсіздігі» ислам эпистемологиясында маңызды бетбұрыс жасады. Оның күмәнділікпен кездесуі Газалиді теологиялық кездейсоқтыққа, яғни барлық себептік оқиғалар мен өзара әрекеттестіктер материалдық байланыстардың нәтижесі емес, қайта Құдайдың тікелей және қазіргі еркінің өнімі деген сенімге бастады. Ғаззали өмірінің соңына таман жазған «Қатеден құтылу» (Al munqidh min al ḍalāl) атты автобиографиясында, Газали «Алла Тағала менің кеудемде көп білімнің кілтін ашқан нұрмен» эпистемологиялық күмәнділік дағдарысын қалай шешкенін баяндайды. Ол Калам, ислам философиясы және исмаилизмнің дәлелдерін зерттеп, меңгерді. Олардың алғашқы екеуінің дұрыс тұстарын бағалағанмен, бұл үш тәсілдің барлығы да жеткіліксіз екенін, ал түпкілікті құндылықты тек суфилік тәжірибелерді ұстанған нәтижесінде қол жеткізген мистикалық тәжірибе мен рухани түсініктерде көреді. Уильям Джеймс «Діни тәжірибелердің сан алуандығы» еңбегінде автобиографияны «христиан дінінен өзге діндердің ішкі мәнін тануға ниеттенген әдебиет зерттеушісі үшін» маңызды құжат деп есептейді, оны христиан дәстүріндегі жеке діни мойындаулар мен автобиографиялық әдебиеттермен салыстырады.
Ацтек философиясы
Ацтек философиясының жазбалары элиталық топтардың негізінен панэнтеистік дүниетанымына сенгенін көрсетеді, онда теотл біртұтас, жатқандағы әмбебап күшті білдіреді. Адамдар теотлдың хаотикалық, үнемі өзгеріп отыратын табиғатынан оны толыққанды түсіне алмайды, тек оның көрініс беретін "беттері" / жақтарын ғана қабылдай алады.