Кіріспе

1956 жылы жазылған С.С. Льюис романы. «Бізде Бет-әлпеттер: Аңыз қайта айтылған» – С.С. Льюистің 1956 жылғы романы. Бұл Апулейдің «Алтын есегі» кітабының бір тарауында баяндалған Купидон мен Психея аңызының қайта жазылуы. Бұл оқиға Льюистің өмірі бойы мазалады, себебі ол кейіпкерлердің әрекеттерінің ақылға сыймайтындығын түсінді. Осының салдарынан, оның оқиғаны қайта баяндауында баяндаушының терең дамыған мінезі бейнеленген, оқырман оның ой-пікірлері мен сезімдеріне тартылады. Бұл оның соңғы романы болды және ол оны әйелі Джой Дэвидманмен бірге жазған ең жетілген туындысы деп есептеді. Кітаптың бірінші бөлігі Психеяның үлкен қарындасы Оруалдың көзқарасынан, құдайларды айыптау түрінде жазылған. Оқиға Гломаның ойдан туған патшалығында өтеді, бұл елдің халқы уақыт-уақытпен өркениетті эллиндік Грекиямен байланысқа түседі. Кітаптың екінші бөлімінде баяндаушынің санасы өзгереді (Льюис бұл өзгеріске «түрлену» терминін қолданады) және ол бастапқы айыбының өзінің кемшіліктерімен бүлінгенін, ал құдайлардың адамдардың өмірінде махаббатпен қатысқанын түсінеді.

Бірінші бөлім

Бұл әңгіме Купидон мен Психея туралы ежелгі грек мифін Психеяның үлкен әпкесі Оруалдың көзқарасынан баяндайды. Ол Оруалдың қарт әйел ретінде құдайлардың әділетсіздігіне ашулана отырып, шағымданғанынан басталады. Ол әрқашан сұм болған, бірақ анасы қайтыс болғаннан кейін және әкесі Глома королі қайтадан үйленгеннен кейін, ол өзінің қызы ретінде жақсы көретін және романның грек тіліндегі нұсқасы Психея деп аталатын әдемі жарты әпкесі Истраға ие болады. Психея соншалықты әдемі, Глом тұрғындары оған құдайға құрбандық шалуға кіріседі. Патшалықтағы қуатты тұлға - Унгит құдайының діни қызметкері патшаға патшалықтағы түрлі апаттар Унгиттің қызғанышынан туындағанын айтады, сондықтан Психа тау құдайының анасы Унгиттің бұйрығы бойынша "Тау құдайына" адам құрбандығы ретінде жіберіледі. Оруал Психеяны құтқаруды жоспарлайды, бірақ ауырып қалады және ештеңеге жол бере алмайды. Ол сауыққаннан кейін Оруал Психеяның таудағы тұрып қалған жеріне барып, оны құтқару немесе оның қалдықтарын көмуді жоспарлайды. Ол Психеяның тірі екенін, оны байлаған шынжырлардан босағанын көріп, таңғалады және одан әрі оны ешқандай құтқаруға қажеті жоқ екенін айтады. Психея Оруалдың көрмейтін әдемі сарайында тұратынын айтады, өйткені Тау құдайы оны құрбан емес, қалыңдыққа айналдырған. Оруал бұл қамал туралы қысқаша көрініс бар деп санайды, бірақ ол тұман сияқты жоғалады. Психеге жаңа күйеуінің көзіне қарамауды бұйырғанын естігенде (олардың барлық кездесулері түнде болады), Оруал бірден күдікті болады. Ол құдай жынды болуы керек деп айтады, немесе Психея тауда тасталып, өлімге жақындағаннан кейін галлюцинацияларға ұшырай бастады, мұндай қамал мүлдем жоқ және оның күйеуі тауда жасырынған заңсыз адам екені және онымен өз қалауын жүзеге асыру үшін оның қиял-ойынан пайдаланып отырғаны туралы айтады. Оруал екі жағдайдың біріне де көңілі толмаса, әпкесіне бұл арам ойдан арылуға көмектесу керек дейді. Ол екінші рет оралады, Психеяға "ері" ұйықтап жатқанда қолданатындай шам алып келеді, ал Психея оның бұйрығына бағынбай күйеуіне сатқындық жасамайтынын талап еткенде, Оруал Психеяға да, өзіне де қауіп төндіреді, ол өз қатерін жүзеге асыруға қабілетті екенін көрсету үшін өзін қолға ұрып өлтіреді. Ақырында, Психея қателесіп, бауырына деген махаббатына байланысты келіседі. Психа күйеуіне мойынсұнбаған кезде, ол бірден өзінің әдемі сарайынан қуылды және жер аударылушы ретінде айналып жүруге мәжбүр болды. Тау құдайы Оруалға көрініп, Психе енді өзі қарсы тұра алмайтын күштің қолынан қиындықтарға төзуі керектігін (бәлкім, анасы құдайша Унгит) және "Сен де Психе боласың" деп айтады. Оруал оны өмір бойы түсіндіруге тырысады, әдетте оны Психе зардап шеккенде, ол да зардап шегуі керек. Ол құдайлардың әділетсіздігін айыптап, егер оған Психаның бақытының суретін көрсеткен болса, оған сену оңай болар еді, ол оны бұзбайтын еді дейді. Осы күннен бастап ол әрқашан бетін бүркемемен жауып жүруге уәде береді. Ақырында Оруал патшайым, жауынгер, дипломат, сәулетші, реформатор, саясаткер, заң шығарушы және судья болады, бірақ ол жалғыз қалады. Ол өзінің қайғысын және жоғалтқан махаббатын ұмытуға жұмыс арқылы өзін-өзі итермелейді. Психея жоқ, оның басқа отбасы, ол ешқашан қамқорлық жасамады, және оның сүйікті мұғалімі, "Түлкі", қайтыс болды. Романның басты махаббат қызығы - корольдік күзеттің капитаны Бардия, ол үйленген және өлгенше әйеліне мәңгілік адал. Оның ойынша, құдайлар үнемідей үнсіз, көрінбейтін және аяусыз болып қала береді. Бардия өлім аузында жатқанда Оруал өзінің патшалығын көруге шыдамай, көрші патшалықтарға бару үшін алғаш рет одан кетуге шешім қабылдайды. Жолда тынығып жатқанда, ол өз тобынан лагерьде қалып, орман ішінен шыққан дыбыстарды тыңдайды, олар Истра (Психа) құдайының ғибадатханасынан келгенін біледі. Оруал Психаның аңызын тыңдайды, ол қызғаныштан әпкесі өмірін қасақана қиып жатқандай көрінеді. Ол бұған жауап ретінде кітапта жазылған оқиғасын жазып, бәрін түзетеді. Ол оны Грекияға алып кетеді деп үміттеніп отыр, өйткені ол адамдар тіпті құдайларға да сұрақ қоюға дайын екенін естіді.

Екінші бөлік

Оруал кітаптың екінші бөлігін бастап, бұрынғыда құдайлардың әділетсіздігіне айыптаған қателігін мойындайды. Кітапты қайта жазуға уақыты жоқ, өйткені ол өте қарт және денсаулығы нашар, қайта жазуға үлкермей өледі, сондықтан соңына қосымша жазады. Кітаптың бірінші бөлігін аяқтағаннан бері бірнеше түс және аян көргенін айтады. Басында олардың рас екеніне күмәнданады, бірақ олар оянғанда да күндіз көріне бастайды. Өзін бірнеше мүмкін емес тапсырмаларды орындауға міндетті деп есептейді, мысалы, түрлі тұқымдардың үлкен қалын тобын қателіксіз бөлек үйінділерге сұрыптау, немесе кісі өлтіретін қошқарлардың табынынан алтын жұн жинау, немесе көтерілуге болмайтын таудан, уытты жануарларға толы бұлақтан су әкелу. Соңғы аянда ол өлілер әлеміндегі зор залға жеткізіліп, құдайлардың алдында шағымын айту мүмкіндігі беріледі. Бірақ жазған кітабын оқудың орнына, қолына келген қағаздан оқитынын, онда оның шын сезімдері жазылғанын біледі, олар кітаптың бірінші бөлігінде айтылғаннан гөрі әлдеқайда төмен. Оруал аз ғана сөйлегенін ойлайды, бірақ тоқтағанда, ішкі қайшылықтары мен күйбеңі туралы әңгімесін бірнеше күн бойы қайталап, құдайлар үнсіз отырғанда, қайта-қайта айтқанын түсінеді. Алайда, храмда естіген әңгімесіндегідей, Психеяға қызғаныштан гөрі, Психеяның махаббатына ие болуға құдайларға рұқсат берілгендіктен, оларға қызғаныш білдіргенін жасырады. Құдайлар жауап бермейді. Бірақ Оруал қанағаттанады, себебі құдайлардың «жауабы» – оның өтіріктерінің көрінісін оның өзіне көрсетіп, өмірі мен іс-әрекеттерінің шындығын түсінуге көмектесу екенін түсінеді. Содан кейін Түлкінің көлігімен күнге шағылысқан аренаға жеткізіледі, онда Психеяның не істеп жүргенін біледі: оған Оруалдың армандарындағы мүмкін емес тапсырмалар берілген, бірақ ол оларды құдайлардың көмегімен орындай алған. Оруал аренадан шығып, мөлдір сулы көл мен аспанмен жарықтанған жасыл далаға қадам басады. Ол жерде соңғы тапсырмасынан оралған Психеямен кездеседі: ол әлемнен сұлулық сандығын алып келген, оны Оруалға сыйлайды, бірақ Оруал бұған көңілі тола салмайды, себебі сол сәтте басқа нәрсе болып жатқанын сезе бастайды. Тау құдайы Психеямен бірге келіп, Оруалды соттайды, бірақ көрініс аяқталар алдында «Сен де Психеясың» деп қана айтады. Оқырман бұл сөздің шын мәнінде мейірімділік екенін түсінеді. Көріністен оянған Оруал көп ұзамай қайтыс болады, бірақ көріністерін жазуға және енді құдайларды жек көрмейтінін, олардың құпиялы болғанымен, оның әрқашан іздеген жауабы екенін жазуға үлгереді.

Тұжырымдама

Купидон мен Психеяның мифін көрінбейтін сараймен қайта айту идеясы К.С.Льюис студенттік кезінен бастап ойда болды; қайта айту, ол ойлағандай, үлкен әпкесі арқылы жазуды қамтиды. Ол бұл әйелді қызғаныш пен кекшіл емес, надан (әрбір адам құдайлық болуы мүмкін) және қызғаныш (әркім олардың махаббатында болуы мүмкін) деп дәлелдеді. Ол өзін негізінен ақын деп санаған кезде, оны түрлі өлең түрінде сынап көрді, сондықтан кітапта айтылған нұсқа "өте тез жазылған" болса да, оның "Оруал туралы 35 жыл бойы жұмыс істегенін" айта аламыз. Христиандыққа дейінгі заманда Льюис Оруал "оңға, ал құдайлар қателеседі" деген тарихын елестетеді. Апулейдің нұсқасындағы қайшылықтардың бірі - әпкесі сарайды көре алатыны еді. Льюис үшін сенім тақырыбы оқиғаның басты бөлігі болып табылады және ол Апулейдің оқиғаның нұсқасына шынайы мифтік сапа беру мүмкіндігін жіберіп алғанын сезінді; яғни Рудольф Оттоның 1923 жылғы "Киелі идеясы" еңбегінде айтқандарын шақыру. Оруалда ол жоғалып кетпес бұрын сарайды қысқаша көріп, оған сансыз әлемге кіруге мүмкіндік беретін сенім жүйесі жоқ. Осы көріністен кейін Психаны басқалардың сүйіспеншілігінен "қорғау" шешімі оның қызғанышының тамыры және құдайлардың әділетсіздігіне қарсы айыптоосының өзегі болып табылады. Керісінше, Психея ерте кезден бастап сандықты қабылдауға дайындық танытады; ол Глома азаматтарын сауықтыру үшін азаматтық міндет сезінеді, ол өз рөлін қалаулы түрде қабылдайды. Льюис Апулейдің құрбандыққа қатысты толық дамыта алмағанын сезді. "Бізде бет-әлпеттер бар" - Апулейдің түпнұсқалық әңгімесін қайта баяндау. Льюис шығармасында Оруал өзінің баяндауының 1-бөлігі (өзінің айтып берген мифы) және 2-бөлігі (өзін-өзі қайталау) арқылы өзін-өзі таныту және басқалармен сыртқы байланыстар туралы жаңа түсінікпен бөлінеді. 1-бөлімнің соңында Оруал Психеяға деген махаббатының бұзылып кеткенін түсінеді; бұл Психеяның махаббатын басқалармен бөлісуге дайын емес, иеленушіл махаббат. Бардияның жесірі Ансит күйеуінің өлімінен кейін Оруалға бұны айғақтайды; Оруал өзінің сүйіктілерінің өмірін "тұншықты", дәл Унгит құрбандықтарды тұншықты. Бұл Оруалдың "өзін-өзі өлтіруіне" немесе өзін басқаларға, жоғары, әмбебап күшке құрбан етуге әкелетін өзін-өзі тану дозасын бастайды. Қоғамдық немесе мәдени деңгейде табиғи сүйіспеншілікті байыту қажеттілігі, Льюис 1960 жылы "Төрт махаббат" кітабында TWHF-дан кейін төрт жыл өткен соң кеңейтеді. Сторге (мұқтаждық), филия (достық) және эрос (романтикалық махаббат) агапе (құдайлық махаббат) -ге бағындыру арқылы осы үш табиғи махаббаттың реттелген табиғатын сақтауға мүмкіндік береді. Бұл идеология Гомер дәуірінен бастап, Троя соғысының тақырыбы гректерге әлеуметтік-мәдени әдет-ғұрыптарға бұзық махаббаттың әсерін көрсету үшін қолданылған (Троялық Еленаны қараңыз).

Атаудың шығу тегі

С. Льюис өзінің қолжазбаларына бастапқыда "Бейбет" деп атаған. Редактор (Гибб) оқырмандардың оны вестерн ретінде қабылдауы мүмкін деген үреймен "Бейбет" атауын қабылдамады. Льюис жауап ретінде, кітапты вестерн деп ойласа, оны сатып алудан неге тартыну керектігін түсінбейтінін, ал жұмыс атауының қызығушылық тудыру үшін жеткілікті жұмбақ екенін айтты. Дегенмен, Льюис 1956 жылдың 29 ақпанында басқа атауды қарастыра бастады және "Бет-әлпетіміз болғанша" дегенді таңдады. Бұл таңдау кітаптан Оруалдың айтқан "Бет-әлпетіміз болмайынша, олар қалай бізбен бетпе-бет кездесе алады?" деген сөзіне сілтеме жасайды. Ол бұл таңдауын ұзақ жылдар бойы хаттасқан Доротеа Конибиарға жазған хатында қорғап, адамның "өз дауысымен сөйлеуі (қарыз алынған дауыстардың бірі емес), өзінің нақты тілектерін білдіруі (құмарлықтарын елестету емес), жақсы немесе жаман болсын, өзі болуы керек, ешқандай маска, жамылғы немесе бейне емес" деген ойды түсіндірді. Мысалы, "Гломе өзеннен әйелдің үштен бір сағатта жете алатын жерге дейін орналасқан". Оқиғаның "тарихи нақтылықта" негізделуі оқиғаның тарихи сенімділігін бекітеді, дәл осы Льюис ниеттенген нәрсе: мифтердің тарихи тұлғалардың бейнесі немесе олардың іс-қимылдарының эпикалық деңгейге дейін мәдени дамуы екенін дәлелдеу. Ол эухемеризм тұжырымын жақсы білген, оны гректер пантеонды эпистемологиялық тұрғыдан түсіндіру үшін дамытқан. Бұл тұжырымды Эвхемер алға тартқан және б.з.д. 300 шамасында жариялаған. Льюис Клайд Килбиге жазған хатында "Бет-әлпетіміз болғанша" туындысын "(болжамды) тарихи қиялдың жұмысы. Грек мәдениетінің әсері бастала бастаған эллинистік әлемнің шекарасындағы шағын варварлық мемлекетте қандай болуы мүмкін екенінің болжауы" деп сипаттаған. Дорис Т. Майерс бұл туындының тарихи және заманауи көркем әдебиеттің синтезі екенін айтады, осылайша туындының тарихи сенімділігіне және оның Юнгтік психологиялық архетиптерімен өрілуіне сенімділік береді.

Қабылдау

Льюис «Біздің бет-әлпетімізге дейін» кітабын «өз ең жақсы кітабым» деп атады. Бұл пікірді Дж. Р. Р. Толкин де қолдады. Роберт Горхам Дэвис «Нью-Йорк Таймс» газетінде Льюис «әлі де көрнекті романистке қажетті барлық құралдарына ие емес» деп жазды, бірақ оны діни романдарынан гөрі «көбірек сенімді» деп бағалады. Ол романның «нақты алғашқы діни дәстүрлерге берік негізделгенін» мақтап, оның «шығармашылық бірлігі қорқыныш, таңғажайып және қызығушылықты бірге тудырады» деп жазды.