Кіріспе
Американдық романшы Джеймс Майерс Томпсон (27 қыркүйек 1906 – 7 сәуір 1977) – американдық прозашы және сценарист, ол қатал қылмыстық фантастикасымен танымал. Томпсон отыздан астам роман жазды, олардың көпшілігі 1940-шы жылдардың соңынан 1950-шы жылдардың ортасына дейін жеке басылым түрінде жарық көрді. Кейбір оң пікірлерге қарамастан, әсіресе Энтони Бухердің «Нью-Йорк Таймс» газетіндегі сындық ескертмелеріне қарамастан, ол өмірінде көп танылмады. Томпсонның әдеби беделі тек оның қайтысынан кейін ғана өсті. 1980-ші жылдардың соңында оның бірнеше романы «Қара шегіртке» сериясында қайта жарияланды, бұл серия қайта ашылған қылмыстық фантастикаға арналған. Оның ең танымал туындылары: «Менің ішімдегі кісі өлтіруші», «Жабайы түн», «Қиын әйел» және «Поп. 1280». Осы туындыларында Томпсон жек көрілетін қылмыстық жанрды әдебиет пен өнерге айналдырды, сенімсіз баяндаушылар, ерекше құрылым және оның өлі немесе өліп бара жатқан кейіпкерлерінің соңғы ойларының квази-сюрреалистік ішкі әңгімелерін ұсынды. Томпсонның бірнеше кітабы танымал фильмдерге бейімделді, соның ішінде «Қашқындар» және «Алаяқтар». Жазушы Р.В. Кассиллдің пікірінше, барлық қылмыстық фантастиканың ішінде Томпсонның туындылары ең шикі және қиын болды; Дашилл Хэммет, Реймонд Чандлер және Хорас Маккой ешқайсысы «Томпсонға жақын тіпті бір кітап жазған жоқ». Сол сияқты, «Қазір және жер бетінде» кітабының кіріспесінде Стивен Кинг Томпсонның туындыларын ең көп бағалайтынын айтады, себебі «Бұл жігіт шектен шықты. Бұл жігіт мүлдем шектен шықты. Үлкен Джим «тоқта» деген сөздің мағынасын білмейтін. Жоғарыда айтылғандарға тән үш батыл мүмкіндік бар: Ол бәрін көруге рұқсат берді, оны жазып алуға рұқсат берді, содан кейін оны жариялауға рұқсат берді». Жазушы Джеффри О'Брайен Томпсонды «Тиындық Достоевский» деп атады. 1990 жылы Томпсонның «Алаяқтар» романының экранизациясын түсірген режиссер Стивен Фрирс оның тақырыптарында грек трагедиясының элементтерін анықтады.
the American fiction writer
James Myers Thompson (September 27, 1906 – April 7, 1977) was an American prose writer and screenwriter, known for his hardboiled crime fiction. Thompson wrote more than thirty novels, the majority of which were original paperback publications, published from the late 1940s through mid 1950s. Despite some positive critical notice—notably by Anthony Boucher in The New York Times—he was little recognized in his lifetime. Only after death did Thompson's literary stature grow. In the late 1980s, several of his novels were re published in the Black Lizard series of re discovered crime fiction. His best regarded works include The Killer Inside Me, Savage Night, A Hell of a Woman and Pop. 1280. In these works, Thompson turned the derided crime genre into literature and art, featuring unreliable narrators, odd structure, and the quasi surrealistic inner narratives of the last thoughts of his dying or dead characters. A number of Thompson's books were adapted as popular films, including The Getaway and The Grifters. The writer R. V. Cassill has suggested that of all crime fiction, Thompson's was the rawest and most harrowing; that neither Dashiell Hammett nor Raymond Chandler nor Horace McCoy ever "wrote a book within miles of Thompson". Similarly, in the introduction to Now and on Earth, Stephen King says he most admires Thompson's work because "The guy was over the top. The guy was absolutely over the top. Big Jim didn't know the meaning of the word stop. There are three brave 'lets' inherent in the foregoing: He let himself see everything, he let himself write it down, then he let himself publish it." Thompson was called a "Dimestore Dostoevsky" by writer Geoffrey O'Brien. Film director Stephen Frears, who directed an adaptation of Thompson's The Grifters in 1990, also identified elements of Greek tragedy in his themes.
Өмір және мансап
Томпсонның өмірі оның туындыларындай тартымды болды. Оның романдары жартылай автобиографиялық, немесе кемінде, оның өзінің өмірлік тәжірибесінен шабыттанған деп есептеледі. (Томпсонның кейбір шығармаларында бір кездері мәртебелі болған, бірақ бақытсыздыққа ұшыраған отбасы тақырыбы жиі кездеседі.) Томпсонның әкесі, "Үлкен Джим" Томпсон, ұлы дүниеге келмес бұрын Бервеллде (Небраска штаты) он жыл мұғалім болып жұмыс істеген; оның әйелі және Джимнің анасы Берди Майерс – бұрынғы оқушысы болған. Ол отбасын Оклахома территориясындағы Анадаркоға көшіріп, Каддо округінің шерифі болып сайланды. 1906 жылы штат заң шығарушы органына үміткер болды, бірақ жеңіліске ұшырады. Джим Томпсон 1906 жылы округтік түрмедегі пәтерде дүниеге келді. 1907 жылы Үлкен Джимді қаржы жымқыруда айыптап, атпен Мексикаға қашып кетті. Қалған отбасы Бердидің Бервеллдегі шаруашылығына қайта оралды. 1910 жылы Оклахома-Ситиде қайта қосылып, кейін Форт-Уортқа (Техас штаты) көшіп барды, онда Үлкен Джим мұнай өнеркәсібінде жұмыс істеді, байлық тауып, одан айырылды. Томпсонның әкесі кейінірек оның туындыларындағы бірнеше кейіпкерге әсер етті, соның ішінде "Менің ішімдегі кісі өлтіруші" романындағы Лу Фордқа. Томпсонның әкесіне деген күрделі сезімдері оның жазбаларында көрініс тапты; биограф Роберт Полито Томпсонның әкесі туралы ашық есімдермен және хронологиялық тәртіппен жазылған "Жаман бала" және "Қан патшасы" кітаптарының "идолотрияға дейін құрметпен" қарағанын, ал "Менің ішімдегі кісі өлтіруші" және "Pop. 1280" кітаптарының "Эдиптік ашумен толқып", оны психопаттық кісі өлтіруші деп қынжырлағанын айтты. Ол көп ұзамай ресми айлығы 15 долларға қарағанда аптасына 300 долларға дейін таба бастады. Ол көп темекі шегіп, ішімдікке құмар болды, 19 жасында нервтік күйзеліске ұшырады. 1926 жылы Томпсон мұнай кен орындарында жұмыс істей бастады. Мұнай кен орындарында ол музыкант Гарри МакКлинтокпен танысты, ол сонымен қатар Дүниежүзілік өнеркәсіптік жұмысшылар ұйымының мүшесі және ұйымдастырушысы болды, ол оны кәсіподаққа қабылдады. Әкесімен бірге тәуелсіз мұнай бұрғылау операциясын бастады, бірақ ол сәтсіз аяқталды. Томпсон Форт-Уортқа оралып, мектепте оқып, кәсіби жазушы болуды көздеді. Томпсонның автобиографиялық "Мұнай алаңының шағын суреттері" атты еңбегі 1929 жылы жарық көрді (ол 2010 жылдың наурыз айында тарихты қалпына келтіру маманы Ли Рой Чапман тапты). Сол жылы ол "әдеби білімі жетілмеген" дарынды студенттерге арналған бағдарлама аясында Небраска университетіне қабылданды. Алайда 1931 жылы ол оқуын тастап кетті. Бірнеше жыл бойы Томпсон түрлі қылмыстық журналдарға қысқа әңгімелер жазды. Әдетте, ол газеттерден оқыған кісі өлтіру туралы жазды, бірақ бірінші тұлғадан баяндады. Осы кезеңде ол әртүрлі газеттер мен журналдар үшін, көбінесе фрилансер ретінде, бірақ кейде штаттан тыс жазушы ретінде басқа да туындылар жазды. Оның 1936 жылы "Мастер детектив" журналында жарияланған "Қияметтік арық" атты еңбегі 21 ғасырдың басында Америка кітапханасымен американдық жазудың екі ғасырлық ретроспективасына қосу үшін таңдалды. 1930 жылдардың басында Томпсон Оклахома Федералды Жазушылар Жобасын басқарды, ол Ұлы депрессия кезінде американдықтарға жұмыс беруді көздеген бірнеше "Жаңа келісім" бағдарламаларының бірі болды. Луис Л'Амур және басқалар осы жобада Томпсонның жетекшілігімен жұмыс істеді. Томпсон 1935 жылы Коммунистік партияға қосылды, бірақ 1938 жылы одан шықты.
Алғашқы романдары
Екінші дүниежүзілік соғыстың басында Томпсон ұшақ зауытында жұмыс істеді. Ол ертеде Коммунистік партиямен байланысы болғандықтан ФБР-дың тергеуіне ілікті. Осы оқиғалар оның жартылай автобиографиялық тұңғыш романы "Now and on Earth" (1942) үшін материал болды. Роман оның көңіл көншіл, пессимистік үнін қалыптастырды, жағымды пікірлер алды, бірақ жақсы сатылмады. Онда кейін шығармаларында жиі кездесетін зорлық-зомбылық пен қылмыс аз бейнеленді. Екінші романы "Heed the Thunder" (1946) қылмысқа негізделген. Онда Небраска штатындағы бұрмаланған, зұлым отбасы бейнеленеді, ол ішінара оның өзінің туысқандарынан үлгі алған. Көп назар алмаған Томпсон "Nothing More Than Murder" романымен беделі төмен, бірақ табысты қылмыстық жанрға көшті. Содан кейін ол "Lion Books" кішкентай баспасына ауысты. "Lion" баспасының Арнольд Ханосы оның идеалды редакторы болды, ол жазушыға мазмұнға толық еркіндік берді, бірақ одан өнімділік пен жауапкершілік күтті. "Lion" Томпсонның ең жақсы шығармаларының көп бөлігін жариялады. Отбасын асырау үшін, роман жазумен қатар Томпсон 1948 жылы құрылғаннан кейін көп ұзамай "Los Angeles Times" газетіне қарасты "Los Angeles Mirror" таблоид газетінде тілші болып жұмысқа орналасты. Ол 1949 жылға дейін "Mirror" газеті үшін жазды.
Елуінші ғасырдың жетілу қарсы мен ішкі жан дүниемдегі кісі өлтіруші
1952 жылы Томпсон «Менің ішімдегі кісі өлтіруші» атты туындысын жариялады. Баяндаушы Лу Форд – шағын қаладағы шериф орынбасары, ол көрінерінде мейірімді, жағымды және сәл баяу мінезді болып көрінеді. Шын мәнінде Форд өте зиялы және зорлыққа ұмтылумен үнемі күреседі; Форд бұл құштарлығын «ауру» деп сипаттайды (әрқашан курсивпен жазылады). Lion Books «Менің ішімдегі кісі өлтіруші» кітабын Ұлттық кітап сыйлығына ұсынуға тырысты. Ол 1976 жылы (режиссер Берт Кеннеди, Лу Форд рөлінде Стейси Кичпен) және 2010 жылы (режиссер Майкл Винтерботтом, Форд рөлінде Кейси Аффлекпен, сондай-ақ Кейт Хадсон мен Джессика Альбаның қатысуымен) киноға бейімделді. «Менің ішімдегі кісі өлтіруші» жарық көргеннен кейін Томпсон роман жазуды қарқынды түрде бастады. 1952 жылы тағы бір роман жариялады, ал 1953 және 1954 жылдары жылына бес романнан шығарды. 1953 жылы жарық көрген «Savage Night» романы оның ең жақсы туындыларының бірі саналады. Бұл сонымен қатар оның ең ерекше әдеби туындыларының бірі. Оның баяндаушысы Чарли «Кішкентай» Биггер (Карл Бигелоу деп те белгілі) – денесімен бірге ақыл-ойы да нашарлап бара жатқан, туберкулезбен ауырған кішкентай жалдамал кісі өлтіруші. «Savage Night» романына жазған рецензиясында Бушер: «Ол оны күшпен және өткірлікпен жазған, бірақ реализмнен Гвиньол қорқынышының ерекше сюрреалистік соңына қарай бұрылып кеткен» деді. Көптеп таратылатын кітаптың ішінде соңғы кезде көрген ең тәжірибелік жазулардың болуы таң қалдырады. 1960-шы жылдардың соңында Томпсон өзінің соңғы екі түпнұсқа кітабын – «Патша қан» және «Ашудың баласы» (алғашқы атауы «Ақ ана, қара ұл») жазды. Екеуі де 1970-ші жылдардың басына дейін жарық көрмеді, соңғысы Ұлыбританияда жарияланды.
Кейінгі өмір және өлім
1970 жылы Томпсон Роберт Редфордтың Юта штатындағы резиденциясына ұшып барды. Редфорд оны Ұлы депрессия кезеңіндегі жұмыссыз адамның өмірі туралы киносценарий жазуға шақырды. Томпсонның «Бо» атты сценарийі үшін 10 000 доллар төленді, бірақ ол ешқашан экранға шығарылмады. Кинорежиссер Сэм Фуллер «Қалқып кету» романын экранға бейімдеуге қызығушылық танытты, ал Томпсонның биографы Роберт Полито «Савжалық өнер» атты кітабында Фуллердің романға деген құштарлығы соншалықты күшті болғандықтан, оны жартылай әзіл-қалжыңмен түсірілім сценарийі ретінде пайдалануға болатынын айтқанын жазды. Ақырында, «Қалқып кету» фильмін Сэм Пекинпа режиссерлік етті. Көп жағынан, «Қалқып кету» 1956 жылғы «Қырғын» фильмінің сценарийінде режиссер Стэнли Кубрикпен бірлесіп жұмыс істеген алдыңғы тәжірибесін қайталады. Томпсон сценарий жазды, бірақ Стив Маккуин (фильмдегі Док Маккойдың басты рөлін сомдаған) оны әрекеттен гөрі диалогқа тым көп сүйенгендігі үшін қабылдамады. Уолтер Хилл сценарийге жалғыз автор ретінде көрсетілсе де, Томпсон оның сценарийінің көп бөлігі фильмге енгенін мәлімдеді. Томпсон Жазушылар гильдиясының арбитражына жүгінді, бірақ гильдия соңында оған қарсы шешім шығарды. Нәтижесінде фильм Томпсонның бастапқы көзқарасынан күрт өзгеше болды, және Стивен Кинг жазғандай, «Егер сіз «Қалқып кету» фильмінің ғана нұсқасын көрген болсаңыз, Сэм Пекинпа оқиғаны аяқтаған жерде Док пен Кэрол Маккойды күтіп тұрған экзистенциалдық қорқыныш туралы ешқандай идеяңыз жоқ». Томпсонның жағдайы нашарлағанда, ол Харлан Эллисонмен танысты, ол Томпсонның кітаптарын ұзақ жылдар бойы бағалаған жазушы еді. Томпсон әлі де көп ішетін (әсіресе танымал жазушылар жиналатын Musso & Frank Grill мейрамханасында кездесуді ұнататын), ал Эллисон мүлдем ішпейтін (фастфуд мейрамханаларын артық көретін), олар жиі тамақтануға және әңгімелесуге жиналатын. Томпсонның кітаптары АҚШ-та басылымнан түсіп жатқанмен, француздықтар оның туындыларын жаңадан ашты. Францияда олар бестселлер болмаса да, оның кітаптары сол елде жеткілікті сатылып, Томпсонға роялти түсімдерін әкеліп тұрды. Сонымен қатар, Полито Томпсон өз шығармалары үшін жақсы төленбеген деген мифті жоққа шығарады: Томпсонның төлемақысы, оның атап көрсетуінше, сол дәуірдегі ұқсас туындылардың авторларына берілген төлемақымен салыстырылады. Томпсон Лос-Анджелесте 70 жасында, ұзақ жылдар бойы алкоголизмнен туындаған бірнеше инсульттан кейін қайтыс болды. Өлімі алдында ол біраз уақыт бойы тамақ ішуден бас тартты, және осы өзіне-өзі келтірген ашаршылық оның өліміне үлкен үлес қосты. Ол қайтыс болған кезде оның туған елінде бірде-бір романы басылып шықпаған еді. Томпсонның 1955-1958 жылдардағы қолжазбалары, соның ішінде онға жуық романдарының машинаға терілген және түпнұсқалық нұсқалары UCLA-ның Чарльз Е. Янг зерттеу кітапханасында сақтаулы.
Стиль
Томпсонның әңгімелері алаяқтар, жеңіліске ұшырағандар, социопаттар мен психопаттар туралы – кейбіреулері қоғамның шетінде, ал кейбіреулері оның ортасында. Олардың нигилистік көзқарасын ең жақсы бірінші тұлғадағы повествование арқылы көрсетеді, бұл бұрмаланған сананың қорқынышты терең түсінігін ашады. Томпсонның әдебиетінде жақсы жігіттерге сирек кездесесіз: оның кейіпкерлерінің көпшілігі зорлық-зомбылыққа бейім немесе мүмкіндік туғанша уақытты өткізіп отырады, бірақ олардың көптегенінің адами сезімдері де бар. Оның жазушылық карьерасының ең жақсы жылдарынан кейін ғана Томпсон сыншылар тарапынан назар аударды. Бірақ бұл бейтараптық оның стилінен туындауы мүмкін: оның қылмыстық романдары оқиғасы шапшаң және қызықты болғанымен, кейде ұқыпсыз және тегіс емес. Томпсон жылдам жазды (көптеген романдары бір айдың ішінде жазылды); газеттегі тәжірибесін пайдаланып, қысқа, әсерлі проза жазды және оны көп өңдемеді. Дегенмен, оның романдары ең тиімді және есте қаларлық жанрлық туындылардың қатарына жатты. Ол сонымен қатар әдебиетте ерекше және табысты тәсілдерді қолданды: «Адамның тозағы» романының ортасында бірінші тұлғадағы баяндаушы Фрэнк «Долли» Диллон психикалық күйзеліске ұшырайды; содан кейін оның екі жағы да кезекпен тарауларды баяндайды, бірі қатты психоздық (оқиғаның қорқынышты жайларын айтады), екіншісі мейірімді және шыдамды (оқиғаға тап болмаған идеалды қиялдарды айтады). Алғашқы қолжазбаның соңғы бетінде Диллонның екі жағы екі бағаналы мәтін түрінде бірге көрсетілген. Бұл баспагерге ұнаған жоқ, сондықтан ол екі баяндаманы стандартты римдік және курсивті шрифттермен ұзақ абзасқа біріктірді. Томпсон бұл өзгерісті оқырман үшін шатастыратын және қиын деп ойлап, ұнатпады. Томпсон өмірінің көп бөлігінде көп ішімдік ішті; алкоголизмнің әсері оның туындыларында жиі көрінеді, ең әйгілісі – 1953 жылғы «Алкоголиктер», ол уытты жою клиникасында өтеді. «Грифтерлерді» экранға бейімдеген Дональд Вестлейк Томпсон әдебиетінде алкоголизмнің маңызды рөл атқаратынын, бірақ оның көбінесе жасырын және айқын емес екенін атап өтті. Вестлейк Томпсон романдарының кейіпкерлері арасындағы қарым-қатынасты таңертең жағымды, түстен кейін даулы және түнде зорлық-зомбылыққа толы деп сипаттады – бұл алкоголиктің өмір салтына тән мінез-құлық, бірақ ол оны әңгімелерден жойды. Француз режиссері Бертран Тавернье «Поп. 1280» романын 1981 жылғы «Куп де Торшон» фильміне бейімдеді, оқиға орнын американдық оңтүстіктен 1930 жылдардағы Батыс Африкадағы француз колониясына көшірді. Полито оқиға орнының өзгеруінен басқа, «Куп де Торшон» романының сюжеті мен рухына ерекше адал болды және 1990 жылғы «Грифтерлер» фильмімен бірге Томпсонның ең шынайы бейімделуі болып саналады. «Аялдың тозағы» романы Ален Корнеоның «Série noire» (1979) фильміне француз тілінде бейімделді, диалогын француз Oulipo жазушысы Жорж Перек жазды. Бұл ноир шедеврі Париждің қараңғы шетінде 16 жасар Мари Тринтиньанның дебюттік рөлімен және Патрик Девердің ең жақсы рөлімен ерекшеленеді. Девер өзінің маниялық бейнесінде есіктен есікке сатушының трагикалық өлшемін көрсетеді, бір сәтте оның үрейін және кінәсын жою үшін бірнеше рет машинаға басын соғады. 1990 жылдардың басында Голливуд Томпсонның туындыларына қызығушылық танытты және оның бірнеше романдары қайта басылды. Сол кезеңде үш роман жаңа фильмдерге бейімделді: «Қойғызу», «Қараңғыдан кейін, менің тәттім» және «Грифтерлер», олар төрт «Оскар» сыйлығына ұсынылды. «The Getaway» 1994 жылы Алек Болдуин мен Ким Бейзингердің басты рөлдерімен қайта түсірілді; фильм бұрынғы фильмнің бақытты соңы сақталды және оған ұқсас жағымсыз сын-пикирлер алды. 1996 жылы «A Swell Looking Babe» фильмі «Hit Me» деген атпен шықты, ал 1997 жылы Томпсонның осы атпен аталатын әңгімесінен «Бұл әлем, содан кейін отшашу» фильмі жарық көрді. Соңғы фильмде Билли Зэйн мен Джина Гершон екі бұрмаланған бауырлас рөлінде ойнады.
Мәдени сілтемелер
Томпсон Морфин және Treat Her Right тобының әншісі Марк Сэндменнің ән жазу стиліне зор әсер етті; "Ақша үшін кісі өлтіру" және "Жақсы әйелді табу қиын" сияқты Сэндменнің әндеріне назар аударыңыз. Томпсонның "The Killer Inside Me" кітабына Dead Milkmen тобының Beelzebubba альбомындағы "Sri Lanka Sex Hotel" әнінде, сондай-ақ MC 900 Ft. Jesus тобының Welcome to My Dream альбомындағы "Killer Inside Me" әнінде сілтеме жасалған. Pere Ubu тобының әншісі Дэвид Томас тобының Why I Hate Women альбомы туралы: «Бұл альбомның түп тамыры Джим Томпсонның жазбаған романы болды» дейді. Әнші, гитарист және вокалист Джон Уэсли Хардинг 1992 жылдың 12 қыркүйегінде Тинли Парктегі Дүниежүзілік музыка театрында WXRT FM Twilight концертінде "The Truth" әнін таныстырғанда, бұл ән 1950 жылғы американдық "Sunset Boulevard" фильмін көрген немесе "Джим Томпсонның романын оқыған" барлық адамдарға арналғанын айтты. 1990 жылы "The Grifters" фильміне бейімдеген Дональд Вестлейк сол жылы өзінің "Drowned Hopes" романында Томпсонды пародиялады. Бұл кітапта Том Джимсон есімді кейіпкер бар, ол абсурдқа дейін қатал. 1997 жылғы "Cop Land" фильмінде, оқиғаның бір бөлігі (құрылған) Гаррисон, Нью-Джерси қаласында өтеді, фильмнің 16 минутында көрсетілген "Гаррисонға қош келдіңіз" тақташасы қала халқының саны 1280 адам екенін көрсетеді, бұл Томпсонның "Pop. 1280" романына сілтеме болуы мүмкін. Джим Томпсон норвегиялық криминалдық романдардың авторы Йо Несбё тарапынан өзінің жазу стиліне, әсіресе адамның санасы мен табиғатты сипаттау тәсіліне зор ықпал еткен деп аталады. Музыкант Марк Э. Смит "Pop. 1280" кітабын "әрбір жасөспірім оқуға тиіс кітап" деп ұсынды.