Кіріспе

Неміс мүсіншісі Франц Ксавер Мессершмидт (6 ақпан 1736 – 19 тамыз 1783) – неміс-австриялық мүсінші, ең әйгілісі – "кейіптік бас" шығармалары, яғни беттері ерекше эмоциялармен бейнеленген бюстер жинағы.

Алғашқы жылдар

1736 жылдың 6 ақпанында Баварияның оңтүстік-батысындағы Висенштейг қаласында дүниеге келген. Мессершмидт Мюнхенде өзінің қарындасының күйеуі, мүсінші Иоганн Баптист Штраубтың үйінде өсті, ол оның алғашқы ұстазы болды. Ол екі жыл Грацта, анасының тағы бір қарындасының күйеуі, мүсінші Филипп Якоб Штраубтың шеберханасында жұмыс істеді. 1755 жылдың соңында ол Венадағы Көркемсурет академиясына қабылданды және Якоб Шлеттерердің шәкірті болды. Бітірген соң, императорлық қару-жарақ жинағында жұмысқа орналасты. Мұнда, ғимараттың салонында 1760-63 жылдары императорлық жұптың қола бюсттері мен тәж мұрагері мен оның әйелі бейнеленген рельефтер сияқты алғашқы белгілі өнер туындыларын жасады. Осы туындыларымен ол Балтазар Фердинанд Моллдың ықпалымен дамыған салтанатты бейнелеудің кеш барокко өнеріне қосылды. Осы бағытқа тағы екі, адамнан үлкен қалайыдан жасалған императорлық жұп мүсіні жатады, олар Австрияның Мария Терезиясының тапсырысымен 1764 және 1766 жылдар аралығында орындалды. Басқа портреттерден бөлек, ол діни тақырыптағы туындыларды да жасады. Савой ханшайымының тапсырысымен жасалған бірнеше мүсіндер де сақталған.

Мерзімділігі

Барокко дәуірі 1769 жылы императрицаның тапсырысымен сарай дәрігері Жерард ван Свитеннің бюстімен аяқталды. Осымен қатар, оның алғашқы неоклассикалық туындылары пайда болды, олар ерекшеліктерімен академия үшін жасалған. Осы және кейінгі жұмыстарында ол 1765 жылы Римге жасаған зерттеу сапары барысында алған мол тәжірибесін пайдаланды. 1769-70 жылдардағы Рим республикасы портреттерінен әсер алған осы ертедегі, қатаң бастардың бірі белгілі дәрігер Франц Антон Месмерді бейнелейді. Шамамен сол кезде, 1770-72 жылдары Мессершмидт өзінің «мінездік» бас деп аталатын жұмыстарын бастады, кейіннен (әсіресе Эрнст Крис ұсынғандай) бұл жұмыстар белгілі бір параноидалық идеялармен және галлюцинациялармен байланысты болды, содан кейін, жетпісінші жылдардың басында шебер олардан зардап шеге бастады. Мессершмидт өзінің ұмтылыстарымен үнемі келіспеушілікке түсті. Оның материалдық жағдайы нашарлап, 1774 жылы академияда бос орынға үміткерлік жасағанда, 1769 жылдан бері оқытып келгеніне қарамастан, оны оқытудан қуылды. Императрицаға жолдаған хатында граф Кауниц Мессершмидттің қабілеттерін жоғары бағалады, бірақ оның ауруының сипаты («басында шатасу») осындай тағайындаманың мекемеге зиян келтіретінін айтты. Кейіннен ол Крон ауруынан зардап шеккені айтылды, бұл асқазан-ішек жолының созылмалы қабынуы, ол галлюцинацияларға әкелетін қатты ауыруға себеп болуы мүмкін.

Кейінгі жылдар

Көңілі қалған ол Венадан туған ауылы Висентейгке кетіп, ал сол жылы шақырумен Мюнхенге көшті. Мұнда ол уәделенген тапсырма мен Сарайда тұрақты жұмысқа екі жыл күтті. 1777 жылы ол Пресбургке (қазіргі Братиславаға) барып, ағасы Йохан Адам мүсінші болып жұмыс істеді. Өмірінің соңғы алты жылын ол сонда өткізді. Мансабын қайта жаңартуға және студиясы бар үй сатып алуға мүмкіндік алған ол негізінен кейіпкерлерінің портреттеріне ден қойды.

Таңбалардың бас әріптері (Charakterköpfe)

1781 жылы неміс жазушысы Фридрих Николай өзінің poleмикалық және сатирикалық тәсілдерімен танымал Мессершмидтті Прессбургтегі студиясында кездестірді және кейіннен олардың әңгімелерінің көшірмесін жариялады. Николайдың кездесу туралы есебі құнды дереккөз болып табылады, өйткені ол Мессершмидттің кейіпкерлер басын жасауының себептерін егжей-тегжейлі сипаттайтын жалғыз замандас құжаты. Мессершмидт оң жағындағы төменгі қабырғасына қысым түсіретін бірнеше тәсіл ойлап тапты. Айнада пайда болатын бет әлпеттерін байқап, Мессершмидт оларды мәрмәр мен қолаға түсірді. Ол Николайға адам бетінің 64 «канондық қимылын» бейнелеуді көздегенін айтты. Әңгіме барысында Мессершмидт некромантия мен құпия білімге деген қызығушылығын түсіндірді – бұл Николайға жат емес еді – және оның кейіпкерлер басына қалай ықпал еткенін айтты. Мессершмидт Гермес Трисмегисттің адал шәкірті болды (Николай Мессершмидттің шеберханасында Трисмегисттің суретінің көшірмесі бар екенін атап өтті) және «жалпыға ортақ тепе-теңдікке» ұмтылу туралы оның ұстанымдарына сүйенді: Алтын қатынас қағидаларының алға басушысы. Осының нәтижесінде Мессершмидт өзінің кейіпкерлер басы осы білімді сақтайтын ежелгі «Пропорция Рухының» ашуын тудырғанын мәлімдеді. Рух оған түсіне кіріп, қорлайтын азаптарға мәжбүрледі. Мессершмидттің ең танымал бастарының бірі («Мұқалылы») осы кездесулердің бірінен шабыттанған болып көрінеді.