Кіріспе

ІІ ғасырдағы египет философы және гностик Александриялық Карпократ (грекше: Καρποκράτης ήταν αλεξανδρινός) – II ғасырдың бірінші жартысындағы Карпократтар деп аталатын ерте гностикалық сектаның негізін қалаушы. Көптеген гностикалық секталар сияқты, Карпократтар туралы мәліметтер тек шіркеу әкелерінің, атап айтқанда Лиондық Ириней мен Александриялық Клименттің жазбаларында сақталған. Олар гностикалық ілімге күшті қарсылық көрсеткендіктен, бұл дереккөзді пайдаланғанда субъективті пікірлердің болуы мүмкін. Карпократтарға қатысты әртүрлі мәліметтерде кейбір егжей-тегжейлі айырмашылықтар болғанымен, олардың барлығы сектаның бостандыққа ұмтылуына келіседі, бұл айыпты бұрыннан христиандарға қарсы, ал кейін христиандар басқа діндердің өкілдері мен еретиктерге қарсы қойған.

Ириней

Карпократ пен оның ізбасарлары туралы ең ерте және ең айқын мәліметтер Иринейдің (202 жылы қайтыс болған) «Иресейге қарсы» еңбегінде келтірілген, онда сектаның дінтануы мен практикасы туралы айтылады. Ириней Карпократтардың Исаны құдай емес деп сенгенін жазды; бірақ оның жаны «бүтін және таза» болғандықтан, ол «жаралмаған Құдайдың сферасында көрген нәрселерін еске түсірді» (Платонның Анамнез тұжырымымен ұқсас). Осының арқасында Иса өзін материалдық күштерден (басқа гностиктер Архонттар, Демиург және т.б. деп атайды) босатуға шамасы келді. Карпократтар өздері материалдық әлемнен жоғары көтеріле алады деп сенді, сондықтан олар енді материалдық күштерге негізделген Мұса заңымен немесе олардың пікірінше, қарапайым адамгершілік болған кез келген басқа моральмен шектеліп қалмады. Ириней олардың рассыз мінез-құлқының себебі ретінде осы сенімді ұсынады. Ириней осы оқиғаға қатысты өзінің тағы бір, сәл өзгеше түсіндірмесін береді. Карпократтың ізбасарлары, оның айтуынша, осы дүниеден кету үшін адамның тұтқынға түскен мәңгілік жаны жердегі өмірдің барлық жағдайларын басынан өткені керек деп сенген. Бұдан бөлек, мұны бір өмір ішінде жасау мүмкін. Осының салдарынан Карпократтар «біз айтуға немесе естіуге батыл бола алмайтын нәрселердің бәрін» жасады, сонда олар өлгенде қайтадан денеге кіруге мәжбүр болмай, Құдайға оралуы керек еді. (Борхес өзінің «Теологтар» атты әңгімесінде осы сенімді ұстанатын ойдан туған сектаны суреттейді.) Ириней олардың түрлі сиқырлық өнерлермен айналысқанын және рассыз өмір салғанын айтады. Ол сондай-ақ олардың қолында Понтий Пилаттың өмір кезінде салған деп санайтын Мәсіхтің суреті болғанын, оны Платон, Пифагор және Аристотельдің суреттерімен бірге «жазықтардың әдетімен» құрметтегенін айтады. Кейбір ерте христиан авторлары бейнелеу өнеріне қарсы болды, ал мүсіндер мен портреттер мен скульптуралар қарапайым және стильделген болды. Робин Лейн Фокс былай дейді: «Ерте христиандардың тек бір тобы – еретик Карпократтар ғана Мәсіхтің суреттеріне ие болғаны белгілі». Дегенмен, үшінші ғасырдың басындағы Исаны бейнелейтін ерте христиандық өнер кең таралған және оны тек Карпократтармен шектеуге болмайды. Сонымен қатар, Исаның суреттері туралы бірнеше ерте христиан авторларында айтылғандығы, олардың танымал болғанын және кейбір христиандық биліктердің оларды қабылдағанын көрсетеді. Одан әрі, христиандық дін иудаизмге қатысты, ол әдетте діни бейнелерге тыйым салады, ал кейбір авторлардың Исаның суреттерін қабылдауға қарсы болуы христиан дінінің еврейлік тамырынан туындаған, еврей емес христиандық доктринадан емес болуы мүмкін.

Клемент

Карпократты Александриялық Климент өзінің Stromateis еңбегінде де еске алады. Климент «Әділет туралы» кітабынан кеңінен цитата келтіреді, оны Карпократтың ұлы Эпифан жазған деседі. Клименттің цитатынан басқа көшірмелер сақталмаған, бірақ бұл еңбекке антиномиялық көзқарас тән. Онда әлеуметтік топтар арасындағы айырмашылықтар мен мүліктің болуы табиғи емес екені айтылады және мүлік пен әйелдерді ортақ иеленуді жақтаушылық білдіріледі. Климент Карпократтардың распаттыққа ұмтылғандығын айтады, олардың Агапасында (ерте христиандық жиын) «қайда және кіммен қаласа, сонда және сол кісімен жыныстық қатынасқа түсетінін» мәлімдейді. Клименттің сөзіне қарағанда, Карпократ Александрияда туған, бірақ оның сектасы негізінен Кефаленде орналасқан. Карпократ туралы мәліметтерді даулы Мар-Саба хатында (Теодорға да арналған) кездестіруге болады, оның авторы да Александриялық Климент деп саналады. Бұл құжатты Мортон Смит 1958 жылы Мар-Саба монастырында кітаптарды тізімдеген кезде тапқан. Бұл құжатты Квентин Кеснелл сияқты бірнеше ғалымдар да зерттеген. Хатта Карпократтың Марк Евангелиясының құпия нұсқасын қалай алғаны туралы мәліметтер келтіріледі: «Бірақ зұлым әуестер адамзатты жоқ етуді әрқашан ойлап табуда, сондықтан Карпократ олардың нұсқауымен және алдамшылық өнерлерді пайдаланып, Александриядағы шіркеудің белгілі бір пресвитерін құлдыққа салып, одан құпия Евангелияның көшірмесін алды. Ол оны өз дінінің құдайға қарсы және сезімталдыққа толы түсіндірмесіне сәйкес түсіндірді және сонымен қатар таза және қасиетті сөздерді ұятсыз өтірікпен араластырып, ластады. Осы араласудан Карпократтардың ілімі пайда болды. Хатта бұрын белгісіз болған құпия Марктан цитаталар келтіріледі және Исаның қайтыс болған жасты тірілткен эпизодына назар аударылады. Хатын жазған автор (болжам бойынша Климент) Теодорға Марк Евангелиясының құпия нұсқасында «сен жазған көптеген нәрселер» туралы ештеңе айтылмағанын, соның ішінде «жалаңашпен жалаңаш» деген тіркес те жоқ екенін хабарлайды.