Кіріспе

Томас Арундел (1353 – 19 ақпан 1414) – ағылшын саяхатшысы және Кентербери архиепископы (1353–1414). Ричард II патшалығы тұсында лорд-канцлер және Йорк архиепископы қызметтерін атқарған, сондай-ақ 1397 жылы және 1399 жылдан өліміне дейін Кентербери архиепископы болды. Лollардтардың белсенді қарсыласы. Ол Ричардты туысы Генри Болингброктың, кейін Генри IV патша болған, тақтан ығыстыруына зор үлес қосты.

Ерте өмір және мансап

Арундл, мүмкін, Англияның Сюссекс графтығындағы Этчингем қаласында, Арундлдің 3-графы Ричард Фицлан мен Ланкастердің Элеонорасының кіші ұлы ретінде дүниеге келген. Оның ағалары – Ричард II-ге қарсылығы үшін жазаланған Ричард Фицзелан, 4-граф Арундл, және Британия герцогына көмекке аттанғанда теңізде қаза болған Джон Фиц Алан, 1-барон Арундл. Арундл Оксфордтағы Ориел колледжінде оқыды, бірақ 13 тамыз 1373 жылы әкесінің мәртебесі мен Эдуард III билігі кезінде тәждің қаржылық ықпалының арқасында Ели епископы қызметіне тағайындалды. Оксфордтағы студенттік өмірінен көп ләззат алмаған ол, қуана оқуын доғарды. Өте бай және маңызсыз қызмет болған Ели, жас епископтың назарын аударғандай. Бірақ оның ағасы Ричардтың Ричард II-нің саясатына, отандық және Францияға қатысты наразылығы күшейіп, оны да осы дауға тартты. 1386 жылдан 1388 жылға дейінгі жылдары азамат соғысына ұшырау қаупі төнген қиын жағдайда, епископ өзін, кем дегенде ресми түрде, патшаның кеңесшілерін тазалау және болашақ саясатты бақылауға тырысқан бес билеуші дворянның қауіпті әрекеттерінің алдыңғы қатарында тапты. 1388 жылдың 3 сәуірінде Арундл Ричард II биліктен шеттетілген кезде Йорк архиепископы лауазымына көтерілді. Елидің байлығы мен жеңілдігін ескере отырып, бұл тағайындама мәртебеге және солтүстіктегі заговоршылардың билігін нығайтуға бағытталғандығы анық болды. Арундл Ричард II патшалығында екі рет Лорд-канцлер болып қызмет етті – біріншісі 1386 жылдан 1389 жылға дейін, екіншісі 1391 жылдан 1396 жылға дейін. Өмірі бойы Арундл тым сенімді болды, бұл оған зиян келтірді. Бұл патшаның, билігіне қайта оралып, 1397 жылғы «қарсы төңкеріске» дейін Арундлға өзінің сенімін білдіру арқылы, архиепископты ағасы Ричардты патшалық кепілдікпен жасырынған жерінен шығарып, оның өліміне себепкер болғанын көрсетті. Саяси мәселелерге қарамастан, ол Йоркке сирек келді, бірақ солтүстік провинцияда жеке діни нанымның қайта жаңғыруына үлкен үлес қосты. Сонымен қатар, ол Кентербериде де болғандай, әкімшілік дағдылары бар адамдарды тануда шебер болды.

Кентерберия архиепискобы

25 қыркүйекте 1396 жылы Арундл Кентербери архиепископы болып тағайындалды. Патшаның ұсынысы оған тек сәттілік тілегендей болды. Бірақ бір жыл ішінде Ричардтың он жыл бұрынғы жауына жасаған қарсы шабуылы кезінде ол патша тарапынан жер аударылып, Роджер Уолден оның орнына келді. Арундл Флоренцияда жер аударылуын өткізді, онда 1398 жылы Ричард II-нің өтінішімен Рим папасы Бонифаций IX оны Сент-Эндрюс епископы етіп ауыстырды. Бұл оған қатыгез, мәнсіз тағдыр болды, себебі Шотландия Батыс схизма кезінде Авиньондағы папаны мойындады, бұл орынды бағындырған және тіпті бейбіт уақытта да оны қабылдамаған болар еді. Бірақ көп ұзамай ол Генри Болингброкпен бірікті. Олар Англияға бірге шапқылап кірді және Ричардты Генриге тәжді беруге мәжбүр етті. Арундл билікті басып алуда маңызды рөл атқарды және патшаны толығымен құлату керек деген қатаң ұстанымды барлықтарынан басым көрсеткен болуы мүмкін: ол Ричард II-ге ант беріп жалған сөз айтып, оны Конви қамалынан шығарып алды ма деген мәселе әлі де даулы. Жаңа үкімет Ричардтың бірнеше актілерін кері қайтарды, соның ішінде папаның Уолденді Кентербериге орнатуын тоқтатып, Арундл өзінің алғашқы дәрежесіне оралды, ал Уолден – Арундлдың қолдауымен – ақырында Лондонның маңызды орындығына ауыстырылды. 1405 жылдан бастап Генрих IV ауырып қалғанда, Арундл үкіметтің алдыңғы қатарына қайта оралды. Бірде ол тіпті ауру патшаны Ламбет сарайына алып барып, оған күтім жасады. 1405–06 жылдары ол Перси көтерілісіне қатысқан Йорк архиепископы Ричард Скропты өлімге кесу туралы патшаның шешімінен туған папалық дағдарысқа қарсы күресуге мәжбүр болды. Генрих IV тұсында Арундл ресми түрде екі рет Лорд-канцлер болып қызмет етті, алғаш рет 1399 жылы, ал екінші рет 1407 жылдан 1410 жылға дейін. Генрих V таққа отырғаннан кейін Арундлдің сарайдағы ықпалы азайды.

Лолларди

Арундл Джон Уиклифтің ізбасарлары – лоллардтарға қарсы күрестің белсенді жақтасы болды. Уиклиф 1379 жылғы «Евхаристия» трактатында транссубстанциация догмасын жоққа шығарды, ал оның «Доминиум» теологиясы, кез келген діни және әлеуметтік биліктің, өлімшіл күнәде болған жағдайда, заңдылығын жоққа шығарды. 1401 жылы король Генрих IV «Де еретико комбурендо» заңын қабылдады, оның кіріспесінде бұл заң «қасиетті құндылықтарды жамандықпен қарап, уағыз айту құқығын өздеріне алған» жаңа сектаға қарсы бағытталғаны айтылды. Бұл заң епископтарға қылмыскерлерді тұтқындауға, түрмеге қамауға, тексеруге және қайтадан күнә жасаған немесе сенімінен бас тартқандарды әлеуметтік билік органдарына тапсыруға құқық берді. Сотталғандар «көзге көрнетін жерде» өртелуге тиіс болды. Бұл заңның қабылдануына ықпал еткені айқын Арундл болды. Заң қабылданғаннан кейін дереу Линн қаласындағы Сент-Маргарет шіркеуінің пасторы Уильям Саутрей өртелісті. Ол бұрын сенімінен бас тартып, кейіннен қайтадан мойындаған, бірақ енді транссубстанциацияға сенуін білдіруден және Шіркеудің билігін мойындаудан бас тартқан еді. 1407 жылы Арундл Оксфордтағы синодқа төрағалық етті, онда уағыз айту, Киелі кітапты аудару және пайдалану, сондай-ақ мектептер мен университеттердегі теологиялық білім беруді реттеу үшін бірқатар қағидалар қабылданды. 1410 жылы Оксфорд цензурасы Уиклифтің еңбектерінен жиналған 267 тезисті айыптады. Бұл шаралар, кем дегенде, дін қызметкерлері үшін тиімді болды, ал лоллардизм көбінесе саяси наразылықпен байланысты, халықтық қозғалысқа айналды. Өлім жазасы сирек орындалды. 1410 жылға дейін лоллардтардың ешқайсысы өлім жазасына кесілген жоқ. 1414 жылғы Олдкасл көтерілісінде асылған жетпіс шамалы адамның аз бөлігі өртелісті. Содан кейін Тюдор дәуіріне дейін жазалаулар қайтадан азайды. Арундлге инсульт осыған дейін сөйлеу қабілетін жойды. Арундлмен қарым-қатынасы шиеленіскен Генрих V (оның әпкесі Жоанның немересі) оның орнына Генрих Чишелені тағайындады.

Өлім және жерлеу

Арундл 1414 жылғы 19 ақпанда қайтыс болды және Кентербери соборында жерленді. Ол тірі кезінде оған арналған қабірдің бұрынғы жылы Англия королі Генрих IV-ке берілгені, ал оның өзінің қабірі асығыс түрде салынғаны және 17 ғасырда қиратылғаны туралы пікірлер айтылады. Оның қалдықтары 1990 жылдардағы археологиялық қазбалар барысында собордың негізгі бөлігінің астынан табылды.

Мұра

2005-2006 жылдары BBC History Magazine Томас Арунделді 15 ғасырдағы «Ең нашар британдықтар» дауыс беруде 15-шы ғасыр өкілі ретінде таңдады, онда ол Хью ле Деспенсермен тоғызыншы орынды бөлісті. Терри Джонс «Чосерді кім өлтірді?» еңбегінде Арунделдің Джеффри Чосердің өліміне кінәлі екенін айтты. Арундел 2014 жылғы Doctor Who аудиодрамасы «The Doctor's Tale» кейіпкері, оны Джон Бэнкс сомдады.