Томас Арундел: Англия саяхатшысы және Кентербери архиепископы
Thomas Arundel
Томас Арундел – Англия архиепископы, канцлер, Лолоардтарға қарсы күрескен. Ричард II тағынан түсірілуінде маңызды рөл атқарды. Өмірбаяны, қызметі туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Томас Арундел (1353 – 19 ақпан 1414) – ағылшын саяхатшысы және Кентербери архиепископы (1353–1414). Ричард II патшалығы тұсында лорд-канцлер және Йорк архиепископы қызметтерін атқарған, сондай-ақ 1397 жылы және 1399 жылдан өліміне дейін Кентербери архиепископы болды. Лollардтардың белсенді қарсыласы. Ол Ричардты туысы Генри Болингброктың, кейін Генри IV патша болған, тақтан ығыстыруына зор үлес қосты.
English politician and Archbishop of Canterbury (1353–1414)
Thomas Arundel (1353 – 19 February 1414) was an English clergyman who served as Lord Chancellor and Archbishop of York during the reign of Richard II, as well as Archbishop of Canterbury in 1397 and from 1399 until his death, an outspoken opponent of the Lollards. He was instrumental in the usurpation of Richard by his cousin Henry Bolingbroke, who became Henry IV.
Ерте өмір және мансап
Арундл, мүмкін, Англияның Сюссекс графтығындағы Этчингем қаласында, Арундлдің 3-графы Ричард Фицлан мен Ланкастердің Элеонорасының кіші ұлы ретінде дүниеге келген. Оның ағалары – Ричард II-ге қарсылығы үшін жазаланған Ричард Фицзелан, 4-граф Арундл, және Британия герцогына көмекке аттанғанда теңізде қаза болған Джон Фиц Алан, 1-барон Арундл. Арундл Оксфордтағы Ориел колледжінде оқыды, бірақ 13 тамыз 1373 жылы әкесінің мәртебесі мен Эдуард III билігі кезінде тәждің қаржылық ықпалының арқасында Ели епископы қызметіне тағайындалды. Оксфордтағы студенттік өмірінен көп ләззат алмаған ол, қуана оқуын доғарды. Өте бай және маңызсыз қызмет болған Ели, жас епископтың назарын аударғандай. Бірақ оның ағасы Ричардтың Ричард II-нің саясатына, отандық және Францияға қатысты наразылығы күшейіп, оны да осы дауға тартты. 1386 жылдан 1388 жылға дейінгі жылдары азамат соғысына ұшырау қаупі төнген қиын жағдайда, епископ өзін, кем дегенде ресми түрде, патшаның кеңесшілерін тазалау және болашақ саясатты бақылауға тырысқан бес билеуші дворянның қауіпті әрекеттерінің алдыңғы қатарында тапты. 1388 жылдың 3 сәуірінде Арундл Ричард II биліктен шеттетілген кезде Йорк архиепископы лауазымына көтерілді. Елидің байлығы мен жеңілдігін ескере отырып, бұл тағайындама мәртебеге және солтүстіктегі заговоршылардың билігін нығайтуға бағытталғандығы анық болды. Арундл Ричард II патшалығында екі рет Лорд-канцлер болып қызмет етті – біріншісі 1386 жылдан 1389 жылға дейін, екіншісі 1391 жылдан 1396 жылға дейін. Өмірі бойы Арундл тым сенімді болды, бұл оған зиян келтірді. Бұл патшаның, билігіне қайта оралып, 1397 жылғы «қарсы төңкеріске» дейін Арундлға өзінің сенімін білдіру арқылы, архиепископты ағасы Ричардты патшалық кепілдікпен жасырынған жерінен шығарып, оның өліміне себепкер болғанын көрсетті. Саяси мәселелерге қарамастан, ол Йоркке сирек келді, бірақ солтүстік провинцияда жеке діни нанымның қайта жаңғыруына үлкен үлес қосты. Сонымен қатар, ол Кентербериде де болғандай, әкімшілік дағдылары бар адамдарды тануда шебер болды.
Arundel was born, probably in Etchingham, Sussex, England, a younger son of Richard Fitzalan, 3rd Earl of Arundel and Eleanor of Lancaster. His elder brothers were Richard Fitzalan, 4th Earl of Arundel, who was executed for his opposition to Richard II, and John FitzAlan, 1st Baron Arundel, who drowned at sea in an expedition to aid the Duke of Brittany. Arundel studied at Oriel College, Oxford, until papally provided as Bishop of Ely on 13 August 1373 entirely by reason of his father's status and financial leverage with the Crown during the dotage of Edward III, and happily abandoning his student days at Oxford, from which he gained little pleasure. A hugely wealthy near sinecure, Ely seems to have captured the young bishop's genuine interest until his brother Richard's political opposition to Richard II's policies both at home and towards France grew rancorous and dragged him in. In an extremely grave crisis, teetering towards civil war during the years from 1386 through 1388, the bishop found himself, at least in formal terms, right at the front of the dangerous attempts by five leading temporal lords to purge the king's advisors and control future policy. On 3 April 1388, Arundel was elevated to the position of Archbishop of York at a time when Richard II was, in effect, suspended from rule. Given Ely's wealth and ease, this promotion was clearly as much to do with status and consolidating the conspirators' control in the north as with remuneration. Arundel served twice as Lord Chancellor during the reign of King Richard II, first from 1386 to 1389, and again from 1391 to 1396. Throughout his life Arundel was more trustful than was good for him, as shown by the king's ability, after working his way astutely back into real authority, to assure Arundel of his confidence right until the "counter coup" of 1397, when the archbishop was deceived into bringing his brother Richard out of hiding under a royal safe conduct—to his death. Despite his political preoccupations, which certainly led to him being largely absent from York, he has been credited with sponsoring a lively revival of personal religious piety in the northern province. Besides, as was to prove the case at Canterbury too, he was also a very good spotter of administrative talent.
Кентерберия архиепискобы
25 қыркүйекте 1396 жылы Арундл Кентербери архиепископы болып тағайындалды. Патшаның ұсынысы оған тек сәттілік тілегендей болды. Бірақ бір жыл ішінде Ричардтың он жыл бұрынғы жауына жасаған қарсы шабуылы кезінде ол патша тарапынан жер аударылып, Роджер Уолден оның орнына келді. Арундл Флоренцияда жер аударылуын өткізді, онда 1398 жылы Ричард II-нің өтінішімен Рим папасы Бонифаций IX оны Сент-Эндрюс епископы етіп ауыстырды. Бұл оған қатыгез, мәнсіз тағдыр болды, себебі Шотландия Батыс схизма кезінде Авиньондағы папаны мойындады, бұл орынды бағындырған және тіпті бейбіт уақытта да оны қабылдамаған болар еді. Бірақ көп ұзамай ол Генри Болингброкпен бірікті. Олар Англияға бірге шапқылап кірді және Ричардты Генриге тәжді беруге мәжбүр етті. Арундл билікті басып алуда маңызды рөл атқарды және патшаны толығымен құлату керек деген қатаң ұстанымды барлықтарынан басым көрсеткен болуы мүмкін: ол Ричард II-ге ант беріп жалған сөз айтып, оны Конви қамалынан шығарып алды ма деген мәселе әлі де даулы. Жаңа үкімет Ричардтың бірнеше актілерін кері қайтарды, соның ішінде папаның Уолденді Кентербериге орнатуын тоқтатып, Арундл өзінің алғашқы дәрежесіне оралды, ал Уолден – Арундлдың қолдауымен – ақырында Лондонның маңызды орындығына ауыстырылды. 1405 жылдан бастап Генрих IV ауырып қалғанда, Арундл үкіметтің алдыңғы қатарына қайта оралды. Бірде ол тіпті ауру патшаны Ламбет сарайына алып барып, оған күтім жасады. 1405–06 жылдары ол Перси көтерілісіне қатысқан Йорк архиепископы Ричард Скропты өлімге кесу туралы патшаның шешімінен туған папалық дағдарысқа қарсы күресуге мәжбүр болды. Генрих IV тұсында Арундл ресми түрде екі рет Лорд-канцлер болып қызмет етті, алғаш рет 1399 жылы, ал екінші рет 1407 жылдан 1410 жылға дейін. Генрих V таққа отырғаннан кейін Арундлдің сарайдағы ықпалы азайды.
On 25 September 1396, Arundel was made Archbishop of Canterbury. The king's nomination seemed to wish him nothing but success. Yet, within a year, he was exiled by the king during Richard's fierce counter attack against his enemies of ten years earlier, and was replaced by Roger Walden. Arundel spent his exile in Florence, where in 1398, at Richard II's request, the Roman Pope Boniface IX translated him to become Bishop of St. Andrews, a cruel, empty fate because Scotland during the Western Schism recognised the pope in Avignon, already had a bishop in place and would probably never have accepted him anyway, even in peaceful times. However, shortly afterwards, he joined up with his fellow exile Henry Bolingbroke. They invaded England together and forced Richard to yield the crown to Henry. Arundel played a prominent part in the usurpation and may have been the most hawkishly determined of all that the king should be removed entirely: whether he actually lied under oath to Richard II to lure him out of Conwy Castle remains open to debate. The new regime secured the reversal of several of Richard's acts, including the pope's installation of Walden at Canterbury. Arundel returned to his primacy, while Walden—with the support of Arundel—was eventually translated to the important see of London. As Henry IV collapsed into ill health from 1405, Arundel returned to the forefront of government. At one point, he even took the sick king into Lambeth Palace itself for care. In 1405–06 he had to deal with the crisis with the papacy provoked by the king's decision to execute the archbishop of York, Richard Scrope, who had participated in the Percy rebellion. Formally, under Henry IV, Arundel served twice as Lord Chancellor, first in 1399 and again from 1407 to 1410. Following the accession of Henry V, Arundel's influence at court decreased.
Лолларди
Арундл Джон Уиклифтің ізбасарлары – лоллардтарға қарсы күрестің белсенді жақтасы болды. Уиклиф 1379 жылғы «Евхаристия» трактатында транссубстанциация догмасын жоққа шығарды, ал оның «Доминиум» теологиясы, кез келген діни және әлеуметтік биліктің, өлімшіл күнәде болған жағдайда, заңдылығын жоққа шығарды. 1401 жылы король Генрих IV «Де еретико комбурендо» заңын қабылдады, оның кіріспесінде бұл заң «қасиетті құндылықтарды жамандықпен қарап, уағыз айту құқығын өздеріне алған» жаңа сектаға қарсы бағытталғаны айтылды. Бұл заң епископтарға қылмыскерлерді тұтқындауға, түрмеге қамауға, тексеруге және қайтадан күнә жасаған немесе сенімінен бас тартқандарды әлеуметтік билік органдарына тапсыруға құқық берді. Сотталғандар «көзге көрнетін жерде» өртелуге тиіс болды. Бұл заңның қабылдануына ықпал еткені айқын Арундл болды. Заң қабылданғаннан кейін дереу Линн қаласындағы Сент-Маргарет шіркеуінің пасторы Уильям Саутрей өртелісті. Ол бұрын сенімінен бас тартып, кейіннен қайтадан мойындаған, бірақ енді транссубстанциацияға сенуін білдіруден және Шіркеудің билігін мойындаудан бас тартқан еді. 1407 жылы Арундл Оксфордтағы синодқа төрағалық етті, онда уағыз айту, Киелі кітапты аудару және пайдалану, сондай-ақ мектептер мен университеттердегі теологиялық білім беруді реттеу үшін бірқатар қағидалар қабылданды. 1410 жылы Оксфорд цензурасы Уиклифтің еңбектерінен жиналған 267 тезисті айыптады. Бұл шаралар, кем дегенде, дін қызметкерлері үшін тиімді болды, ал лоллардизм көбінесе саяси наразылықпен байланысты, халықтық қозғалысқа айналды. Өлім жазасы сирек орындалды. 1410 жылға дейін лоллардтардың ешқайсысы өлім жазасына кесілген жоқ. 1414 жылғы Олдкасл көтерілісінде асылған жетпіс шамалы адамның аз бөлігі өртелісті. Содан кейін Тюдор дәуіріне дейін жазалаулар қайтадан азайды. Арундлге инсульт осыған дейін сөйлеу қабілетін жойды. Арундлмен қарым-қатынасы шиеленіскен Генрих V (оның әпкесі Жоанның немересі) оның орнына Генрих Чишелені тағайындады.
Arundel was a vehement opponent of the Lollards, the followers of John Wycliffe, who in his 1379 treatise De Eucharistia had opposed the dogma of Transubstantiation and whose theology of John Wycliffe#Dominium denied the legitimacy of any secular and clerical authorities concluded to be in mortal sin. King Henry IV passed the De heretico comburendo statute in 1401, which recited in its preamble that it was directed against a certain new sect "who thought damnably of the sacraments and usurped the office of preaching." It empowered the bishops to arrest, imprison, and examine offenders and to hand over to the secular authorities such as had relapsed or refused to abjure. The condemned were to be burnt "in a high place" before the people. This act was probably pushed through by the authoritative Arundel. Its passing was immediately followed by the burning of William Sawtrey, curate of St Margaret's, Lynn. He had previously abjured but had relapsed, and he now refused to declare his belief in transubstantiation or to recognise the authority of the Church. In 1407, Arundel presided at a synod at Oxford, which passed a number of constitutions to regulate preaching, the translation and use of the Scriptures, and the theological education at schools and the university. In 1410, a body of Oxford censors condemned 267 propositions collected out of Wycliffe's writings. These different measures seem to have been successful at least as far as the clergy were concerned, and Lollardy came to be more and more a lay movement, often connected with political discontent. The death penalty was seldom carried out. Until 1410, no further Lollards were executed. The 1414 Oldcastle Revolt saw a minority of the seventy or so who were hanged also burned. Thereafter, executions were again few until the Tudor period. Arundel had a stroke which left him unable to speak shortly afterwards. Henry V (his sister Joan's grandson), who had had uneasy relations with Arundel, installed Henry Chichele in his place.
Өлім және жерлеу
Арундл 1414 жылғы 19 ақпанда қайтыс болды және Кентербери соборында жерленді. Ол тірі кезінде оған арналған қабірдің бұрынғы жылы Англия королі Генрих IV-ке берілгені, ал оның өзінің қабірі асығыс түрде салынғаны және 17 ғасырда қиратылғаны туралы пікірлер айтылады. Оның қалдықтары 1990 жылдардағы археологиялық қазбалар барысында собордың негізгі бөлігінің астынан табылды.
Arundel died on 19 February 1414, and was buried in Canterbury Cathedral. It has been suggested that the tomb originally designated for him during his lifetime had been given up to King Henry IV of England in the previous year, and that his own tomb was hastily built and was destroyed during the 17th century. Its remnants were discovered under the nave during archaeological excavations in the 1990s.
Мұра
2005-2006 жылдары BBC History Magazine Томас Арунделді 15 ғасырдағы «Ең нашар британдықтар» дауыс беруде 15-шы ғасыр өкілі ретінде таңдады, онда ол Хью ле Деспенсермен тоғызыншы орынды бөлісті. Терри Джонс «Чосерді кім өлтірді?» еңбегінде Арунделдің Джеффри Чосердің өліміне кінәлі екенін айтты. Арундел 2014 жылғы Doctor Who аудиодрамасы «The Doctor's Tale» кейіпкері, оны Джон Бэнкс сомдады.
In 2005/2006, BBC History Magazine chose Thomas Arundel as the 15th century's entry for their Ten Worst Britons poll, in which he tied in ninth place with Hugh le Despenser. In Who Killed Chaucer? Terry Jones argued that Arundel was responsible for the death of Geoffrey Chaucer. Arundel appears as the antagonist in the 2014 Doctor Who audio drama The Doctor's Tale played by John Banks.