Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Солтүстік Британиядағы ортағасырлық тайпалар конфедерациясы
Medieval tribal confederation in northern Britain
Пиктілер ерте орта ғасырларда қазіргі Шотландияның солтүстігінде, Форт шығанағының солтүстігінде қоныстанған халықтар тобы болды. Олардың қайда өмір сүргені және мәдениеттерінің егжей-тегжейлері ерте орта ғасырлық мәтіндер мен пиктік тастардан белгілі. «Пикті» атауы біздің заманымыздың үшінші ғасырының соңында жазбаларда экзоним ретінде пайда болды. Олардың Каледония және басқа да темір дәуірінің солтүстік тайпаларының ұрпақтары екені жорамалданады. Олардың аумағын қазіргі тарихшылар «Пикландия» деп атайды. Бастапқыда бірнеше басшылықтардан тұрған, VII ғасырдан бастап Пикті Фортриу патшалығы басымдыққа ие болды. Вертуриялық гегемония кезінде «Пикті» эндоним ретінде қабылданды. Бұл шамамен 160 жылға созылды, содан кейін Пикті патшалығы Дал-Риатамен бірігіп, Альп әулеті басқарған Альба патшалығын құрды. «Пикті патшалығы» тұжырымы бірнеше онжылдық бойы сақталды, бірақ Каустантин мак Аэда билігінде тоқтатылды. Пикті қоғамы Солтүстік Еуропадағы көптеген ерте орта ғасырлық қоғамдар сияқты болды және көршілес топтармен ұқсастықтарды көрсетті. Археология олардың мәдениеті туралы мәліметтер береді. Орта ғасырлық дереккөздер Пикті тілінің болғанын хабарлайды, ал дәлелдер оның оңтүстіктегі кельт британдары сөйлейтін бритон тілдерімен байланысты аралдық кельт тілі болғанын көрсетеді. Пикті тілі тоғызыншы ғасырдың соңынан бастап кеңінен таралған галлизация процесінің нәтижесінде орта ғаиль тілімен ығыстырылды. Олардың тарихының көп бөлігі Беда, Адомнанның Колумба туралы агиографиясы және ирланд жылнамалары сияқты сыртқы көздерден белгілі.
The Picts were a group of peoples in what is now Scotland north of the Firth of Forth, in the Early Middle Ages. Where they lived and details of their culture can be gleaned from early medieval texts and Pictish stones. The name Picti appears in written records as an exonym from the late third century AD. They are assumed to have been descendants of the Caledonii and other northern Iron Age tribes. Their territory is referred to as "Pictland" by modern historians. Initially made up of several chiefdoms, it came to be dominated by the Pictish kingdom of Fortriu from the seventh century. During this Verturian hegemony, Picti was adopted as an endonym. This lasted around 160 years until the Pictish kingdom merged with that of Dál Riata to form the Kingdom of Alba, ruled by the House of Alpin. The concept of "Pictish kingship" continued for a few decades until it was abandoned during the reign of Caustantín mac Áeda. Pictish society was typical of many early medieval societies in northern Europe and had parallels with neighbouring groups. Archaeology gives some impression of their culture. Medieval sources report the existence of a Pictish language, and evidence shows that it was an Insular Celtic language related to the Brittonic spoken by the Celtic Britons to the south. Pictish was gradually displaced by Middle Gaelic as part of the wider Gaelicisation from the late ninth century. Much of their history is known from outside sources, including Bede, hagiographies of saints such as that of Columba by Adomnán, and the Irish annals.
Анықтамалар
Соңғы онжылдықтарда "пикттіклік" ұғымына қатысты маңызды сындық қайта қарау жүргізілді. ХХ ғасырдың басында кең таралған пікір бойынша, олар экзотикалық "жоғалған халықтар" еді. 1955 жылы жарық көрген, өте ықпалды "Пикттер мәселесі" еңбегінде бұл тақырыптың қиын екендігі, археологиялық және тарихи деректердің жиі тарихи халықтар туралы қалыптасқан, догмалық көзқарастармен қайшы келетіндігі айтылды. Содан бері, XIX ғасырдың соңынан бері археологияда басым болған мәдени-тарихи парадигма процессуалдық археологияға (бұрынғы Жаңа археология) уступил. Сонымен қатар, VII-VIII ғасырларда Бед және Адомнан сияқты авторлар жазған мәтіндік дереккөздер де қайта бағаланды. Бұл еңбектер бұрынғы ғасырлардағы оқиғаларды баяндайды, бірақ қазіргі зерттеулер олардың көбінесе аллегориялық, псевдотарихи сипатын мойындайды, ал олардың нақты құндылығы көбінесе жазылған кезеңді бағалауда жатыр. Пикттер тарихы мен археологиясының қиындықтары олардың "пикттер" деп аталған адамдардың мәдени жағынан біртекті емес, гетерогенді топ болғандығынан туындайды. Оларды мәдени тарихшы Гилберт Маркус атаған "этникалық жаңылысқа" ұшырау қаупін ескеру қажет. Ежелгі дәуірдің соңында сырттан келгендер "пикттер" деп атаған халықтар тіл, мәдениет, дін және саясат тұрғысынан кейіннен бұл атауды қабылдағандардан мүлдем өзгеше болды. "Пикт" термині біздің заманымыздың үшінші ғасырының соңындағы римдік дереккөздерде кездеседі, ол солтүстік Британиядағы римдік ықпалына бағынбаған халықтарды сипаттау үшін қолданылған. Бұл термин, көбінесе, олардың римдік биліктегі британиялықтармен салыстырғандағы "жабайылығын" атап көрсету мақсатымен қолданылған. Бұл терминге қатысты, әсіресе Джеймс Фрейзердің пікірінше, оған қолданылған адамдар үшін мағынасы аз болған. Фрейзердің болжамы бойынша, бұл термин тек VII ғасырдың соңында, Дун Нехтейн шайқасынан кейін Фортриу (қазіргі Инвернесс және Морей аймағы) орталығындағы Вертурия гегемониясының билігіндегі халықтарды біріктіретін эндоним ретінде қабылданды. Дегенмен, бұл көзқарас барлық ғалымдар тарапынан қолдау таппады. Гордон Нобл мен Николас Эванс "пикттер" терминінің Риммен тығыз байланыста болған солтүстік британиялықтар тарапынан IV ғасырда эндоним ретінде қолданылуы мүмкін екенін айтады. Жазбалардағы тарихтың көп бөлігі VII ғасырдан басталады. Ирланд жылнамалары мен Бед сияқты замандас ғалымдар Вертурия гегемониясының билігіндегі халықтарды сипаттау үшін "пикттер" терминін қолданады. Бұл Шотландияның Форт-Клайд тар жолының солтүстігіндегі көп бөлігін, батыстағы Дал Риата аумағын қоспағанда, қамтыды. Оңтүстікте Британдық Стратклайд патшалығы орналасқан, ал Лотианды Нортумбриялық Англдар басқарды. "Пикттер" терминін сипаттаушы термин ретінде қолдану IX ғасырда Альпинид әулетінің құрылуына дейін және Пикти патшалығының Дал Риатамен бірігуіне дейін жалғасты.
There has been substantial critical reappraisal of the concept of "Pictishness" over recent decades. The popular view at the beginning of the twentieth century was that they were exotic "lost people". It was noted in the highly influential work of 1955, The Problem of the Picts, that the subject area was difficult, with the archaeological and historical records frequently being at odds with the conventional essentialist expectations about historical peoples. Since then, the culture historical paradigm of archaeology dominant since the late nineteenth century gave way to the processual archaeology (formerly known as the New Archaeology) theory. Moreover, there has been significant reappraisal of textual sources written, for example by Bede and Adomnán in the seventh and eighth centuries. These works relate events of previous centuries, but current scholarship recognises their often allegorical, pseudo historical nature, and their true value often lies in an appraisal of the time period in which they were written. The difficulties with Pictish history and archaeology arise from the fact that the people who were called Picts were a fundamentally heterogeneous group with little cultural uniformity. Care is needed to avoid viewing them through the lens of what the cultural historian Gilbert Márkus calls the "Ethnic Fallacy". The people known as "Picts" by outsiders in late antiquity were very different from those who later adopted the name, in terms of language, culture, religion and politics. The term "Pict" is found in Roman sources from the end of the third century AD, when it was used to describe unromanised people in northern Britain. The term is most likely to have been pejorative, emphasising their supposed barbarism in contrast to the Britons under Roman rule. It has been argued, most notably by James Fraser, that the term "Pict" would have had little meaning to the people to whom it was being applied. Fraser posits that it was only adopted as an endonym in the late seventh century, as an inclusive term for people under rule of the Verturian hegemony, centered in Fortriu (the area around modern day Inverness and Moray), particularly following the Battle of Dun Nechtain. This view is, however, not universal. Gordon Noble and Nicholas Evans consider it plausible, if not provable, that "Picts" may have been used as an endonym by those northern Britons in closest contact with Rome as early as the fourth century. The bulk of written history dates from the seventh century onwards. The Irish annalists and contemporary scholars like Bede use "Picts" to describe the peoples under the Verturian hegemony. This encompassed most of Scotland north of the Forth Clyde isthmus and to the exclusion of territory occupied by Dál Riata in the west. To the south lay the Brittonic kingdom of Strathclyde, with Lothian occupied by Northumbrian Angles. The use of "Picts" as a descriptive term continued to the formation of the Alpínid dynasty in the ninth century, and the merging of the Pictish Kingdom with that of Dál Riata.
Этимология
Латын сөзі Picti алғаш рет 297 жылы жасалған ресми мақтау сөзінде кездеседі және көбінесе «сурет салынған» деген мағынада түсіндіріледі (латын тіліндегі pingere – «сурет салу», pictus – «сурет салынған», грек тіліндегі πυκτίς pyktis – «сурет» сөздерімен салыстырыңыз). Бұл, әдетте, татуировка жасау салтымен байланыстырылады. Клаудиан, римдік қолбасшы Стилихо туралы 404 жыл шамасында жазған еңбегінде, өліп бара жатқан пикттердің денелеріндегі суреттер туралы айтады, бұл, әлдебір татуировкалар немесе денеге бояу жағуға сілтеме жасайды. Севильялық Исидор VII ғасырдың басында пикттердің осы дәстүрді сақтап келгенін хабарлайды. Басқа бір болжам бойынша, латын тіліндегі Picti сөзі жергілікті түбірден шыққан болуы мүмкін, және этимологиялық тұрғыдан галлдық пиктондармен байланысты болуы ықтимал. Пикттер ежелгі ирланд тілінде Круитни, ал ежелгі уэльс тілінде Приддин деп аталған. Бұл сөздер лексикалық жақын туыстар болып табылады, олар прото-кельт тіліндегі *kwritu – «форма» сөзінен шыққан, содан *Pretania (Британия) да пайда болған. Претани (сонымен қатар Круитни және Приддин) Ұлыбританияның кез келген жергілікті тұрғынына қатысты қолданылған жалпы термин болған болуы мүмкін. Пикттер өздерін Альбидоси деп атаған болуы мүмкін, бұл атау Маэль Колюм мак Домнаилл билік еткен кезде Альба патшаларының жылнамасында кездеседі.
The Latin word Picti first occurs in a panegyric, a formal eulogising speech from 297 and is most commonly explained as meaning 'painted' (from Latin pingere 'to paint'; pictus, 'painted', cf. Greek πυκτίς pyktis, 'picture'). This is generally understood to be a reference to the practice of tattooing. Claudian, in his account of the Roman commander Stilicho, written around 404, speaks of designs on the bodies of dying Picts, presumably referring to tattoos or body paint. Isidore of Seville reports in the early seventh century that the practice was continued by the Picts. An alternative suggestion is that the Latin Picti was derived from a native form, perhaps related etymologically to the Gallic Pictones. The Picts were called Cruithni in Old Irish and Prydyn in Old Welsh. These are lexical cognates, from the proto Celtic *kwritu 'form', from which *Pretania (Britain) also derives. Pretani (and with it Cruithni and Prydyn) is likely to have originated as a generalised term for any native inhabitant of Britain. It has been proposed that the Picts may have called themselves Albidosi, a name found in the Chronicle of the Kings of Alba during the reign of Máel Coluim mac Domnaill.
Шығу тегі
Беданың «Англия халқының шіркеу тарихы» кітабында баяндалған миф бойынша, пиктілер скифтерден тараған халық еді, олар кездейсоқ түрде Ирландияның солтүстік жағалауына келген. Жергілікті скоттардың басшылары оларды Солтүстік Британияға бағыттап, онда қоныстандыруға көмектесті, сосын пиктілер скот әйелдеріне үйленді. «Пиктілер шежіресі» осы оқиғаны қайталап, мифтік негізін қалаушы Круйтне (гель тілінде «пикт» деген мағынаны білдіретін сөз) және оның ұлдары туралы айтады. Олардың аттары Пикттер жерінің жеті провинциясына сәйкес келеді: Цирцин, Фидах, Фортриу, Фотла (Атолл), Кат, Се және Фиб. Беданың баяндамасы ұзақ жылдар бойы тарихи емес, әдеби туынды ретінде танылды және шамамен 700 жылдар шамасында пиктік ортада жазылған деп есептеледі. Оның құрылымы басқа халықтардың шығу мифтеріне ұқсас, ал негізгі мақсаты Фортриудың пиктік территорияларды басып алуын және кеңірек Пиктландия құруын заңдастыру болған сықпалы. 2023 жылы жарияланған зерттеуде Пиктік дәуіріне қатысты сегіз адамның геномдары толығымен тізілді, олар Файфтегі Лундин Линкс және Шығыс Росс окрусындағы Балинтордегі зираттардан қазылып алынған. Зерттеу материктегі пиктік геномдар, Темір ғасырындағы британдықтар және қазіргі Шотландияның батысы, Уэльс, Солтүстік Ирландия және Нортумбрияда тұратын адамдар арасында «жақын туыстық» байқағанын көрсетті, бірақ Англияның қалған бөлігімен салыстырғанда аз болды. Бұл пиктік халықтың «жергілікті тегінен» туғаны туралы қазіргі археологиялық теорияларды қолдайды.
The origin myth presented in Bede's Ecclesiastical History of the English People describes the Picts as settlers from Scythia who arrived on the northern coast of Ireland by chance. Local Scoti leaders redirected them to northern Britain where they settled, taking Scoti wives. The Pictish Chronicle, repeating this story, further names the mythical founding leader Cruithne (the Gaelic word for Pict), followed by his sons, whose names correspond with the seven provinces of Pictland: Circin, Fidach, Fortriu, Fotla (Atholl), Cat, Ce and Fib. Bede's account has long been recognised as pseudohistorical literary invention, and is thought to be of Pictish origin, composed around 700. Its structure is similar to the origin myths of other peoples and its main purpose appears to have been to legitimise the annexation of Pictish territories by Fortriu and the creation of a wider Pictland. A study published in 2023 sequenced the whole genomes from eight individuals associated with the Pictish period, excavated from cemeteries at Lundin Links in Fife and Balintore, Easter Ross. The study observed "broad affinities" between the mainland Pictish genomes, Iron Age Britons and the present day people living in western Scotland, Wales, Northern Ireland and Northumbria, but less with the rest of England, supporting the current archaeological theories of a "local origin" of the Pictish people.
Тарих
Пикттер қоныстанған аймақты бұрын римдік жазушылар мен географтар Каледонияның мекені деп сипаттаған. Бұл римдіктер аймақта тұратын британдық тайпаларға, соның ішінде Вертуриондар, Тексалилер және Венекондықтарға қатысты басқа да атауларды қолданды. Пикттерге қатысты жазба тарих ерте орта ғасырларда пайда болды. Сол кезде Даль Риатаның гаэлдері қазіргі Аргилл аймағын, Британия мен Ирландия арасындағы теңіз арқылы созылған патшалықтың бір бөлігі ретінде басқарды. Бернициялық англдар Дейрамен бірігіп Нортумбрияны құрды, көршілес британдық патшалықтарды басып алды, ал 7-ғасырдың көп бөлігінде Нортумбрия Британиядағы ең қуатты патшалық болды. Пикттер, шамасы, Нортумбрияның Брайдей мак Бели билігіне дейін, 685 жылы Дан Нехтен шайқасында англдардың жеңіліске ұшырауына дейін, солтүстікке қарай кеңеюіне тосқауыл қойды. Нортумбриялықтар пиктілік кезеңнің соңына дейін Оңтүстік Шотландияны басып ұстады. Даль Риата пиктік патша Оэнгус мак Фергусаға (729–761 жылдары билік құрған) бағынды, 760 жылдары өз патшаларын құрғанмен, Пикттерден саяси тәуелсіздігін қайта қалпына келтіре алмады. Кейінгі пиктік патша Каустантин мак Фергуса (793–820) өзінің ұлы Домналды Даль Риата тағына отырғызды (811–835). Пикттердің Альт Клут (Стратклайд) британдықтарына үстемдік етуге тырысуы сәтті болмады. Викинг дәуірі Ұлыбритания мен Ирландияға маңызды өзгерістер әкелді, Шотландияда да, басқа жерлерде де викингтер аралдарды және әртүрлі материктік аймақтарды, соның ішінде Кейтнес, Сазерленд және Галлоуэйді жаулап алып, қоныстанды. 9-ғасырдың ортасында Кетил Флатнауз Аралдар патшалығын құрды, осы аумақтардың көпшілігін басқарды, ал сол ғасырдың соңында викингтер Нортумбрия патшалығын жойды, Стратклайд патшалығын қатты әлсіретті және Йорк патшалығын құрды. 839 жылы болған маңызды шайқаста викингтер Фортриу патшасы Эоган мак Оэнгузаны, Даль Риата патшасы Аэд мак Боантаны және тағы көптеген адамдарды өлтірді. Содан кейін, 840 жылдары Кеннет МакАльпин пиктік патша болды. Cínaed-тің немересі Caustantín mac Áeda (900–943) билік құрған кезде, сырттан келгендер аймақты Пиктік патшалығы емес, Альба патшалығы деп атай бастады, бірақ бұл жаңа патшалық құрылғандықтан болды ма, әлде Альба пиктіктердің пиктік атауының жақын мағынасы болды ма, белгісіз. Алайда, пиктік тіл кенеттен жойылып кетпегенімен, Каустантин мен оның ізбасарларының тұсында гейлдендіру процесі (бәлкім, бірнеше ұрпақ бұрын басталған) айқын байқалды. Белгілі бір уақытта, шамасы 11-ғасырда, Солтүстік Альбаның барлық тұрғындары толықтай гейлдік шотландтарға айналды, ал пиктік жекелігі ұмытылды. Генрих Гантингдондық 12-ғасырдың ортасында осы жоғалтуды ескерген алғашқы (өмірде қалған) тарихшылардың бірі болды. Кейін пиктіктер туралы идея мифтер мен аңыздарда қайта жаңғырды.
The area occupied by the Picts had previously been described by Roman writers and geographers as the home of the Caledonii. These Romans also used other names to refer to Britannic tribes living in the area, including Verturiones, Taexali and Venicones. Written history relating to the Picts as a people emerges in the Early Middle Ages. At that time, the Gaels of Dál Riata controlled what is now Argyll, as part of a kingdom straddling the sea between Britain and Ireland. The Angles of Bernicia, which merged with Deira to form Northumbria, overwhelmed the adjacent British kingdoms, and for much of the 7th century Northumbria was the most powerful kingdom in Britain. The Picts were probably tributary to Northumbria until the reign of Bridei mac Beli, when, in 685, the Anglians suffered a defeat at the Battle of Dun Nechtain that halted their northward expansion. The Northumbrians continued to dominate southern Scotland for the remainder of the Pictish period. Dál Riata was subject to the Pictish king Óengus mac Fergusa (reigned 729–761), and although it had its own kings beginning in the 760s, does not appear to have recovered its political independence from the Picts. A later Pictish king, Caustantín mac Fergusa (793–820), placed his son Domnall on the throne of Dál Riata (811–835). Pictish attempts to achieve a similar dominance over the Britons of Alt Clut (Strathclyde) were not successful. The Viking Age brought significant change to Britain and Ireland, no less in Scotland than elsewhere, with the Vikings conquering and settling the islands and various mainland areas, including Caithness, Sutherland and Galloway. In the middle of the 9th century Ketil Flatnose is said to have founded the Kingdom of the Isles, governing many of these territories, and by the end of that century the Vikings had destroyed the Kingdom of Northumbria, greatly weakened the Kingdom of Strathclyde, and founded the Kingdom of York. In a major battle in 839, the Vikings killed the King of Fortriu, Eógan mac Óengusa, the King of Dál Riata Áed mac Boanta, and many others. In the aftermath, in the 840s, Kenneth MacAlpin became king of the Picts. During the reign of Cínaed's grandson, Caustantín mac Áeda (900–943), outsiders began to refer to the region as the Kingdom of Alba rather than the Kingdom of the Picts, but it is not known whether this was because a new kingdom was established or Alba was simply a closer approximation of the Pictish name for the Picts. However, though the Pictish language did not disappear suddenly, a process of Gaelicisation (which may have begun generations earlier) was clearly underway during the reigns of Caustantín and his successors. By a certain point, probably during the 11th century, all the inhabitants of northern Alba had become fully Gaelicised Scots, and Pictish identity was forgotten. Henry of Huntingdon was one of the first (surviving) historians to note this disappearance in the mid 12th century Historia Anglorum. Later, the idea of Picts as a tribe was revived in myth and legend.
Патшалар мен патшалықтар
Пикстландияның ерте тарихы белгісіз. Кейінгі кезеңдерде бірнеше патшалар жеке патшалықтарды басқарды, біреуі, кейде екеуі, кішігірім көршілеріне үстемдік етті. 13 ғасырға жататын "De Situ Albanie" құжаты, пиктілік жылнама, 11 ғасырғы "Duan Albanach" және ирланд аңыздары жеті пиктік патшалық болғандығын дәлелдеу үшін пайдаланылды. Олар: қазіргі Кейтнес пен Сазерленд аймағындағы Каит немесе Кэт; қазіргі Мар мен Букан аймағындағы Ce; қазіргі Ангус пен Меарнс аймағындағы Цирцин; қазіргі Фиф; Фидх, орны белгісіз, бірақ мүмкін Инвернесске жақын; Фотла, қазіргі Атолл (Ат Фотла); және римдіктердің Вертуриондарымен туыс Фортриу, соңғы зерттеулерде Морейде орналасқандығы анықталды. Тағы да кішігірім патшалықтар болған болуы мүмкін. Деректерге сәйкес, Оркней аралдарында да пиктік патшалық болған. "De Situ Albanie" аса сенімді дереккөз емес, ал пиктілердің негізін қалаушы Круитннің жеті ұлының әрқайсысына сәйкес патшалықтардың саны күмәндік тудыруы мүмкін. Патшалықтардың нақты саны мен атауларына қарамастан, пиктік ұлт біртұтас болған жоқ. Пиктік тарихының көп бөлігінде Фортриу патшалығы үстемдік құрды, сондықтан Фортриу патшасы мен пиктік патшасы терминдері жылнамаларда бір-бірін білдіруі мүмкін. Бұрын бұл Перт пен Оңтүстік Стратхерн аймағында деп есептелген, бірақ соңғы зерттеулер осы саладағы мамандарды Фортриудің ядросы Морей болғандығына көндірді (Морей атауы Орта ғасырларда қазіргі Морей округінен әлдеқайда кеңірек аумақты білдірген). Ирланд аңыздары мен Бед тарихындағы мәлімдемелерге сүйене отырып, пиктілер аналық мұрагерлік жүйесін қолданған деп саналады. Бед жазған кезде пиктік патшалар Бридей мен Нехтан, Дер Илейдің ұлдары, аналары Дер Илей арқылы таққа таласқан, ол бұрынғы пиктік патшаның қызы болған. Ирландияда патшалардың тегінде патша болған адамдардан шығуы күтілген. Патшалық әкелердің ұлдары жиі мұрагерлік етпеген, себебі пиктілер аналық мұрагерлік жүйесін қолданғандықтан емес, олардың орнына әдетте ағалары немесе туыстары (агнатикалық үстемдік) келген, олар патша болу үшін қажетті тәжірибе мен қолдауға ие болуы мүмкін. Бұл таннистерге ұқсас еді. Пиктік тарихтың ғасырларында патшалықтың мәні өзгерді. Ертедегі патшалар билігін сақтау үшін сәтті соғыс жетекшілері болуы керек болса, осы кезеңде патшалық тұлғалық сипатын жойып, институционалдық сипатқа ие болды. Пиктландия Альбаға айналған кезде бюрократиялық патшалық әлі де алыс болашақта болды, бірақ шіркеудің қолдауы және белгілі бір отбасылардың патшалықты көптеген жылдар бойы бақылауға қабілеттілігі тұрақтылықты қамтамасыз етті. Сол кезеңде пиктілердің көршілері Дал Риата мен Нортумбрияда тұрақсыздыққа тап болды, бұрынғы мұрагерлік пен билік тұрақтылығының аяқталуына байланысты. Кейінгі мормарлар пиктік дәуірде пайда болған деп саналады және Нортумбриялық әдеттерден көшірілген немесе олардан шабыт алған. Мормерлер бастапқыда бұрынғы патшалар, патшалық лауазымды адамдар немесе жергілікті ақсүйектер ме, әлде осылардың барлығының араласуы ма - әлі белгісіз. Сол сияқты, пиктік графтықтары мен танаждар, кейінгі уақытта іздері табылған, оңтүстік көршілерден алынған деп есептеледі.
The early history of Pictland is unclear. In later periods, multiple kings ruled over separate kingdoms, with one king, sometimes two, more or less dominating their lesser neighbours. De Situ Albanie, a 13th century document, the Pictish Chronicle, the 11th century Duan Albanach, along with Irish legends, have been used to argue the existence of seven Pictish kingdoms. These are: Cait, or Cat, situated in modern Caithness and Sutherland; Ce, situated in modern Mar and Buchan; Circin, perhaps situated in modern Angus and the Mearns; Fib, the modern Fife; Fidach, location unknown, but possibly near Inverness; Fotla, modern Atholl (Ath Fotla); and Fortriu, cognate with the Verturiones of the Romans, recently shown to be centred on Moray. More small kingdoms may have existed. Some evidence suggests that a Pictish kingdom also existed in Orkney. De Situ Albanie is not the most reliable of sources, and the number of kingdoms, one for each of the seven sons of Cruithne, the eponymous founder of the Picts, may well be grounds enough for disbelief. Regardless of the exact number of kingdoms and their names, the Pictish nation was not a united one. For most of Pictish recorded history, the kingdom of Fortriu appears dominant, so much so that king of Fortriu and king of the Picts may mean one and the same thing in the annals. This was previously thought to lie in the area around Perth and southern Strathearn; however, recent work has convinced those working in the field that Moray (a name referring to a very much larger area in the High Middle Ages than the county of Moray) was the core of Fortriu. The Picts are often thought to have practised matrilineal kingship succession on the basis of Irish legends and a statement in Bede's history. The kings of the Picts when Bede was writing were Bridei and Nechtan, sons of Der Ilei, who indeed claimed the throne through their mother Der Ilei, daughter of an earlier Pictish king. In Ireland, kings were expected to come from among those who had a great grandfather who had been king. Kingly fathers were not frequently succeeded by their sons, not because the Picts practised matrilineal succession, but because they were usually followed by their own brothers or cousins (agnatic seniority), more likely to be experienced men with the authority and the support necessary to be king. This was similar to tanistry. The nature of kingship changed considerably during the centuries of Pictish history. While earlier kings had to be successful war leaders to maintain their authority, kingship became rather less personalised and more institutionalised during this time. Bureaucratic kingship was still far in the future when Pictland became Alba, but the support of the church, and the apparent ability of a small number of families to control the kingship for much of the period from the later 7th century onwards, provided a considerable degree of continuity. In much the same period, the Picts' neighbours in Dál Riata and Northumbria faced considerable difficulties, as the stability of succession and rule that previously benefited them ended. The later Mormaers are thought to have originated in Pictish times, and to have been copied from, or inspired by, Northumbrian usages. It is unclear whether the Mormaers were originally former kings, royal officials, or local nobles, or some combination of these. Likewise, the Pictish shires and thanages, traces of which are found in later times, are thought to have been adopted from their southern neighbours.
Дін
Ертедегі пикт діні жалпы кельт политеизміне ұқсас болған деп есептеледі, бірақ христиандық дәуірінен бұрынғы жер-атаулар ғана сақталған. Пикт элитасының христиан дініне қашан өткені белгісіз, бірақ дәстүрлер Әбернетиді Кильдардың Әулие Бригидасымен байланыстырады. Әулие Патрик «құдайдан безген пикттер» деп айтады, ал Y Gododdin поэмасы пикттерді бұтқа табынушылар деп көрсетпейді. Беде жазғандай, Әулие Ниниан (кейбіреулер оны шамамен 589 жылы қайтыс болған Мовильдің Әулие Финнианымен шатастырады) оңтүстік пикттерді христиан дініне өткізген. Портмахомак аумағындағы жақындағы археологиялық жұмыстар монастырь негізін 6 ғасырдың соңында, бұрын соңғыларының бірі саналған аймақта орналастырды. Бұл Брайди мак Мельхон мен Колумба заманымен бірдей келеді, бірақ Пикландияда христиан дінін орнату процесі одан әлдеқайда ұзаққа созылған. Пикландияға тек Иона мен Ирландия ғана әсер еткен жоқ. Сонымен қатар, Нехтан мак Дер Илейдің тұсында байқалғандай, Нортумбриядағы шіркеулермен де байланысы болды. 717 жылы Нехтанның ионалық монахтар мен дін қызметкерлерін қууы Пасха күнін анықтау және tonsure рәсіміне байланысты даумен байланысты болуы мүмкін, онда Нехтан римдік салттарды қолдаған сияқты көрінеді, бірақ бұл шіркеудегі патшалық билікті күшейту мақсатында да жасалған болуы мүмкін. Дегенмен, жер-атауларының куәлігі Пикландиядағы ионалық ықпалдың кең аумағын көрсетеді. Сондай-ақ, Cáin Adomnáin (Адоман заңы, Lex Innocentium) Нехтанның інісі Брайдиді кепілдердің қатарында санайды. Пикландиядағы монастырь орталықтарының маңызы Ирландиядағыдай жоғары емес еді. Стратспей және Пертшир сияқты зерттелген аймақтарда жоғары орта ғасырлардағы приходтық құрылым ерте орта ғасырларда да болған сияқты көрінеді. Шығыс Пикландияның маңызды діни орындары Портмахомак, Ценнигмонаид (кейіннен Сент-Эндрюс), Дункельд, Әбернети және Розмари болды. Бұл орындар пикт патшаларымен байланысты, бұл патшалық қолдау мен шіркеутің бақылауының жоғары деңгейін көрсетеді. Портмахомак, әсіресе, Мартин Карвер жариялаған соңғы қазбалар мен зерттеулердің тақырыбы болды. Белгілі болғандай, ақсүйек рулардың өздерінің қамқоршы әулиелері, өздерінің шіркеулері немесе монастырьлары болған.
Early Pictish religion is presumed to have resembled Celtic polytheism in general, although only place names remain from the pre Christian era. When the Pictish elite converted to Christianity is uncertain, but traditions place Saint Palladius in Pictland after he left Ireland, and link Abernethy with Saint Brigid of Kildare. Saint Patrick refers to "apostate Picts", while the poem Y Gododdin does not remark on the Picts as pagans. Bede wrote that Saint Ninian (confused by some with Saint Finnian of Moville, who died c. 589), had converted the southern Picts. Recent archaeological work at Portmahomack places the foundation of the monastery there, an area once assumed to be among the last converted, in the late 6th century. This is contemporary with Bridei mac Maelchon and Columba, but the process of establishing Christianity throughout Pictland will have extended over a much longer period. Pictland was not solely influenced by Iona and Ireland. It also had ties to churches in Northumbria, as seen in the reign of Nechtan mac Der Ilei. The reported expulsion of Ionan monks and clergy by Nechtan in 717 may have been related to the controversy over the dating of Easter, and the manner of tonsure, where Nechtan appears to have supported the Roman usages, but may equally have been intended to increase royal power over the church. Nonetheless, the evidence of place names suggests a wide area of Ionan influence in Pictland. Likewise, the Cáin Adomnáin (Law of Adomnán, Lex Innocentium) counts Nechtan's brother Bridei among its guarantors. The importance of monastic centres in Pictland was not as great as in Ireland. In areas that have been studied, such as Strathspey and Perthshire, it appears that the parochial structure of the High Middle Ages existed in early medieval times. Among the major religious sites of eastern Pictland were Portmahomack, Cennrígmonaid (later St Andrews), Dunkeld, Abernethy and Rosemarkie. It appears that these are associated with Pictish kings, which argue for a considerable degree of royal patronage and control of the church. Portmahomack in particular has been the subject of recent excavation and research, published by Martin Carver. It appears, as is well known in later times, that noble kin groups had their own patron saints, and their own churches or abbeys.
Өнер
Пиктік өнері көбінесе монументальді тастармен байланысты, бірақ сонымен қатар тас және сүйектен жасалған кішкентай заттар мен брошкалар сияқты металл бұйымдарды да қамтиды. Ол жалпы кельт ерте ортағасырлық Ла Тене стилінің ерекше бір түрін пайдаланады, 7 және 8 ғасырлардағы Ирландия мен Нортумбрияның аралдық өнерінен, содан кейін англосаксон және ирланд өнерінен ықпал алады. Ең жақсы сақталған мысалдар – Пикландиядағы көптеген пиктік тастар. Символдар мен өрнектер жануарларды, оның ішінде пиктік аңды, «төртбұрыш», «көзқанақ және тарақ», «қос дискі және Z таяқ» және «жарты ай мен V таяқ» сияқты түрлі бейнелерді қамтиды. Сондай-ақ, пельта және спиральді дизайндардағы дөңгелектер мен линзалар да бар. Өрнектер қисық сызықты және сызықтармен безендірілген. Крест тақталары пиктік символдармен, аралдық өрмекпен және христиандық бейнелермен ойылған, бірақ тозу мен анық емеу себепті мағынасын түсіндіру көбінесе қиын. Әртүрлі тастарға ойылған христиандық бейнелер, мысалы, арфашы Давид, Даниял мен арыстан, немесе шөлде Қасиетті Пауыл мен Қасиетті Антонийдің кездесуі аралдық қолжазбалардың ықпалында болған. Пиктік металл бұйымдары бүкіл Пикландияда (қазіргі Шотландия) және оңтүстікте де кездеседі; пиктілердің оңтүстікке шабуыл жасау арқылы немесе оларды тыныш ету үшін төленген жәрдемақы арқылы күміске толы болған болуы мүмкін. Трапрайн заңында табылған Римнің соңғы кезеңіндегі күміс бұйымдарының үлкен қоры осы екі жолдың бірімен пайда болған болуы мүмкін. Ертедегі пиктік металл бұйымдарының ең үлкен қоры 1819 жылы Файфтағы Норри заңында табылған, бірақ өкінішке орай, көп бөлігі шашырап, балқытылды (Шотландияның қазына табу туралы заңы сақтауға көмектеспеді). 7 ғасырға жататын күміс және эмальдан жасалған тақтада «Z таяқ» – пиктік символдардың бірі, ерекше жақсы сақталған және әдемі формада бейнеленген; өкінішке орай, осыған ұқсас бұйымдар аз сақталған. Осы кезеңнен оннан астам ауыр күміс тізбек, олардың кейбіреулерінің ұзындығы 0,5 метрден асады, табылған; екі есе байланысқан Whitecleuch тізбегі – ұштарында жартылай дөңгелек жалғағыштары бар, эмальмен әшекейленген, бұл олардың «мойындық» ретінде қалай қолданылғандығын көрсетеді. 8 және 9 ғасырларда, христиан дінін қабылдағаннан кейін, пиктік элита ирланд кельт брошасының ерекше түрін қабылдады, жапырақты ұштары бар жартылай дөңгелек брошаларды артық көреді. Кейбір ескі ирланд брошалары пиктік стиліне бейімделген, мысалы, қазір Британ мұражайында сақталатын 8 ғасырлық Брейдалбейн брошасы. Сент-Ниниан аралының қазынасында (шамамен 750–825 ж.б.) пиктік формалардың ең жақсы жинағы бар. Пиктік металл бұйымдарының басқа да ерекшеліктері – аралдық өнердің ықпалындағы нүктелі фондар немесе дизайндар және жануарлар бейнелері. 8 ғасырлық Монимуск реликвиясында пиктік және ирланд стильдерінің элементтері бар.
Pictish art is primarily associated with monumental stones, but also includes smaller objects of stone and bone, and metalwork such as brooches. It uses a distinctive form of the general Celtic Early Medieval development of La Tène style with increasing influences from the Insular art of 7th and 8th century Ireland and Northumbria, and then Anglo Saxon and Irish art as the Early Medieval period continues. The most well known surviving examples are the many Pictish stones located across Pictland. The symbols and patterns consist of animals including the Pictish Beast, the "rectangle", the "mirror and comb", "double disc and Z rod" and the "crescent and V rod", among many others. There are also bosses and lenses with pelta and spiral designs. The patterns are curvilinear with hatchings. The cross slabs are carved with Pictish symbols, Insular derived interlace and Christian imagery, though interpretation is often difficult due to wear and obscurity. Several of the Christian images carved on various stones, such as David the harpist, Daniel and the lion, or scenes of St Paul and St Anthony meeting in the desert, have been influenced by the Insular manuscript tradition. Pictish metalwork is found throughout Pictland (modern day Scotland) and also further south; the Picts appeared to have a considerable amount of silver available, probably from raiding further south, or the payment of subsidies to keep them from doing so. The very large hoard of late Roman hacksilver found at Traprain Law may have originated in either way. The largest hoard of early Pictish metalwork was found in 1819 at Norrie's Law in Fife, but unfortunately much was dispersed and melted down (Scots law on treasure finds has always been unhelpful to preservation). A famous 7th century silver and enamel plaque from the hoard has a "Z rod", one of the Pictish symbols, in a particularly well preserved and elegant form; unfortunately few comparable pieces have survived. Over ten heavy silver chains, some over 0.5m long, have been found from this period; the double linked Whitecleuch Chain is one of only two that have a penannular linking piece for the ends, with symbol decoration including enamel, which shows how these were probably used as "choker" necklaces. In the 8th and 9th centuries, after Christianization, the Pictish elite adopted a particular form of the Irish Celtic brooch, preferring true penannular brooches with lobed terminals. Some older Irish brooches were adapted to the Pictish style, for example, the c. 8th century Breadalbane Brooch now in the British Museum. The St Ninian's Isle Treasure (c. 750–825 AD) contains the best collection of Pictish forms. Other characteristics of Pictish metalwork are dotted backgrounds or designs and animal forms influenced by Insular art. The 8th century Monymusk Reliquary has elements of Pictish and Irish styles.
Тіл
Пикти тілі жойылған. Дәлелдер жер-су атауларымен, жеке есімдермен және басқа тілдердегі замандас жазбаларымен шектеледі. Жер және жеке есімдерге қатысты мәліметтер пикттердің оңтүстік бриттік тілдеріне жақын аралдық кельт тілінде сөйлегенін көрсетеді. Латын тілінің ықпалының болмауына байланысты пикти тілі оңтүстік нео-бриттік диалекттерден айтарлықтай өзгешеленген болуы мүмкін. Пикти тіліндегі жазба материалдардың жоқтығы, құпия Огам жазуларын есепке алмай, сауатты қоғамды көрсетпейді. Шіркеу латын тілінде сауаттылықты талап етті және діни кітаптарды көшіру үшін көшірушілерсіз жұмыс істей алмады. Пикти иконографиясында кітаптар оқылып, көтеріліп жүргені бейнеленген, ал оның нақтылы стилі мұндай бейнелердің шынайы өмірден алынғанын болжай білдіреді. Сауаттылық кеңінен таралмаған, бірақ жоғары дәрежедегі дін қызметкерлері мен монастырьларда жиі кездесетін. Топонимикалық мәліметтер гаэль тілінің Пиктландқа енгенін көрсетеді; «Жаңа Ирландия» деген мағына беретін Атолл 8 ғасырдың басында куәландырылған. Бұл гаэль тілінің алға жылжуының белгісі болуы мүмкін. Фортриуда да гаэльдік қоныстарға немесе гаэльдік ықпалға сілтеме жасайтын жер-су атаулары бар. Атаудың гаэль тіліне дейінгі интерпретациясы, яғни «солтүстік өткел» немесе «солтүстік жол» (Moray қақпасы сияқты), гаэль тіліндегі Athfotla-ның кішкентай «c» әрпін «t» деп қате оқу болуы мүмкін.
The Pictish language is extinct. Evidence is limited to place names, personal names, and contemporary records in other languages. The evidence of place and personal names appears to indicate that the Picts spoke an Insular Celtic language related to the Brittonic languages of the south. It is possible that Pictish diverged significantly from the Southern Neo Brittonic dialects due to the lack of influence of Latin. The absence of surviving written material in Pictish, discounting the enigmatic Ogham inscriptions, does not indicate a pre literate society. The church certainly required literacy in Latin, and could not function without copyists to produce liturgical documents. Pictish iconography shows books being read and carried, and its naturalistic style gives every reason to suppose that such images were of real life. Literacy was not widespread, but among the senior clergy, and in monasteries, it would have been common enough. Toponymic evidence indicates the advance of Gaelic into Pictland; Atholl, meaning New Ireland, is attested in the early 8th century. This may be an indication of the advance of Gaelic. Fortriu also contains place names suggesting Gaelic settlement, or Gaelic influences. A pre Gaelic interpretation of the name as Athfocla meaning 'north pass' or 'north way', as in gateway to Moray, suggests that the Gaelic Athfotla may be a Gaelic misreading of the minuscule c for t.
Пикти тас тақталарында және басқа пикти археологиялық заттарында Огам жазулары сақталған. Әйгілі тіл білімі маманы Кеннет Джексон бұларды кельт тілі ретінде түсіндіруге келмейтін және пикти дәуірінде кельт емес тілдің болғанын көрсететін дәлел деп санайды. Кейбір жазуларға қатысты кельт интерпретациялары ұсынылған, бірақ жазулардың мәні әлі де талқыланып жатыр.
Ogham inscriptions on Pictish stones and other Pictish archaeological objects survive. These were argued by influential linguist Kenneth Jackson to be unintelligible as Celtic and evidence for the coexistence of a non Celtic language in Pictish times. Celtic interpretations have since been advanced for some of these inscriptions, but the nature of the inscriptions continues to be a matter of debate.