Қарқынды өмірден бас тарту: қарапайымдылық жолы

Кіріспе

Қарапайым, минималистік өмір салты

Қарапайым өмір сүру – өмір салтындағы қарапайымдылықты қолдайтын амалдарды білдіреді. Қарапайым өмір сүрудің кең таралған тәсілдеріне меншік заттардың санын азайту, технология мен қызметтерге тәуелділікті азайту және ақшаны аз жұмсау жатады. Мұндай сыртқы өзгерістерден өзге, қарапайым өмір сүру адамның санасы мен құндылықтарын да көрсетеді. Қарапайым өмір салтын тарихтан, діннен, өнерден және экономикадан кездестіруге болады. Адамдар түрлі жеке себептермен қарапайым өмір сүруді таңдауы мүмкін, мысалы, руханият, денсаулық, отбасы мен достарға арналған сапалы уақытты көбейту, жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепелдік, жеке талғам, қаржылық тұрақтылық, қайырымдылыққа ұмтылыс, ұқыптылық, экологиялық тұрақтылық немесе стресті азайту. Қарапайым өмір сүру экономикалық материализм мен тұтыну мәдениетіне қарсы реакция болып табылуы да мүмкін. Кейбір адамдар экологиялық, тұтынушылыққа қарсы немесе соғысқа қарсы қозғалыстармен үйлесетін әлеуметтік-саяси мақсаттарды айтады, оларға ресурстарды сақтау, экономикалық өсімсіздік, терең экология және салық төлеуден бас тарту кіреді.

Діни және рухани

Көптеген діни және рухани дәстүрлер қарапайым өмір сүруді ұстанып, қолдайды. Ерте мысалдардың қатарында Темір ғасырындағы Үндістанның Шрамана дәстүрлері және Библиядағы Назириттер бар. Қарапайым өмір сүрудің формалды дәстүрлері ежелгі заманға дейін жетеді, олардың бастауы Иса, Лао-цзы, Конфуций, Заратустра, Гаутама Будда және Мұхаммед сияқты діни және философиялық лидерлермен байланысты. Бұл дәстүрлер ұлттық мәдениеттер мен діни этиканың күшті ықпалында болды. Лао-цзы, Таоизмнің негізін қалаушы, қарапайымдылықты басты қағидалардың бірі деп есептеді, бұл Пү және Зиран принциптерінде жақсы көрінеді. Конфуций де қарапайым өмір сүруді жиі насихаттаған. Гаутама Будда қарапайым өмір сүруді буддизмнің орталық қасиеті ретінде қабылдады. Төрт асыл шындық құштарлықтан бас тартуды, азапты тоқтату және Нирванаға жету жолы ретінде жақтайды. Иса қарапайым өмір сүрген делінеді және шәкірттерін "жолға тек таяқ алып, нан, қалта, белдегі ақшасыз шығуға" шақырған. Сондай-ақ, ол шәкірттеріне Құдайға да, ақшаға да бірдей қызмет ету мүмкін емес екенін айтты және егер олар "ештен бұрын Оның Патшалығын іздесе", Құдай оларды өмір үшін қажетті нәрселермен (тамақ және киім) қамтамасыз ете алатынын түсіндірді. Апостол Павел адамдар тамақ пен киімге қанағат етулері керек екенін, ал байлыққа ұмтылу көптеген жамандықтардың себебі екенін үйреткен. Бенедикт Нурсиалық, Франциск Ассиздік, Лев Толстой, Рабиндранат Тагор, Альберт Швейцер және Махатма Ганди сияқты көптеген танымал діни тұлғалар рухани шабыт оларды қарапайым өмір салтына бастады деп мәлімдеді. Суфизм ислам мемлекеттерінің шекаралық аймақтарында өркендеді, онда оның факирлері мен дервиштерінің аскетизмі индуизм, буддизм және христиан діндерінің монахтық дәстүрлеріне үйренген халықтарға тартымды болды. Суфилер 10-19 ғасырлар аралығында исламды таратуда маңызды рөл атқарды. "Жай халық" әдетте діни немесе философиялық себептермен байлық пен технологияның түрлерін қабылдамайтын христиандық топтарға жатты. Мұндай христиандық топтарға шейкерлер, меннониттер, амиштер, хуттерлер, Амана колониялары, Браудерхоф, Ескі неміс баптисттері, Ынтымақ қоғамы және кейбір квакерлер кіреді. Квакерлердің қарапайым өмір сүруге қатысты сенімі бар. Дегенмен, осы топтардағы технологияны толығымен қабылдамау туралы кейбір пікірлер дәл болмауы мүмкін. Амиштер және басқа да топтар қоғамға тигізетін әсерін бағалағаннан кейін кейбір заманауи технологияларды қолданады. 18 ғасыр француз ағартушысы Жан Жак Руссо көптеген еңбектерінде, әсіресе екі кітабында: «Өнер мен ғылым туралы хабарлама» (1750) және «Теңсіздік туралы хабарлама» (1754) өмірдің қарапайым жолын жоғары бағалады.

A number of religious and spiritual traditions encourage simple living. Early examples include the Śramaṇa traditions of Iron Age India and biblical Nazirites. More formal traditions of simple living stretch back to antiquity, originating with religious and philosophical leaders such as Jesus, Lao Tzu, Confucius, Zarathustra, Gautama Buddha, and Muhammad. These traditions were heavily influenced by both national cultures and religious ethics. Simplicity was one of the primary concepts espoused by Lao Tzu, the founder of Taoism. This is most embodied in the principles of Pu and Ziran. Confucius has been quoted numerous times as promoting simple living. Gautama Buddha espoused simple living as a central virtue of Buddhism. The Four Noble Truths advocate detachment from desire as the path to ending suffering and attaining Nirvana. Jesus is said to have lived a simple life. He is said to have encouraged his disciples "to take nothing for their journey except a staff—no bread, no bag, no money in their belts—but to wear sandals and not put on two tunics". He also told his disciples that they cannot serve God and money at the same time, and explained that God is capable of providing them with the essentials for life (food and clothing), so long as they "seek his kingdom first". The Apostle Paul taught that people should be content with food and clothing, and that the desire to be rich is the cause of many kinds of evils. Many other notable religious individuals, such as Benedict of Nursia, Francis of Assisi, Leo Tolstoy, Rabindranath Tagore, Albert Schweitzer, and Mahatma Gandhi, have claimed that spiritual inspiration led them to a simple living lifestyle. Sufism grew particularly in the frontier areas of Islamic states, where the asceticism of its fakirs and dervishes appealed to populations already used to the monastic traditions of Hinduism, Buddhism, and Christianity. Sufis were influential and successful in spreading Islam between the 10th and 19th centuries. Plain people typically belonged to Christian groups that practised lifestyles that excluded forms of wealth or technology for religious or philosophical reasons. Such Christian groups include the Shakers, Mennonites, Amish, Hutterites, Amana Colonies, Bruderhof, Old German Baptist Brethren, Harmony Society, and some Quakers. A Quaker belief called Testimony of simplicity states that a person ought to live her or his life simply. Some tropes about complete exclusion of technology in these groups may not be accurate though. The Amish and other groups do use some modern technology, after assessing its impact on the community. The 18th century French Enlightenment philosopher Jean Jacques Rousseau strongly praised the simple way of life in many of his writings, especially in two books: Discourse on the Arts and Sciences (1750) and Discourse on Inequality (1754).

Зайырлы және саяси

Эпикурейлік, Афиналық философ Эпикурдың іліміне негізделген, шамамен бір дәуірде гүлденді. Эпикурейлік бақыттың өлшемі – мұқият ойластырылған таңдаулар арқылы қол жеткізілетін тыныш өмір деп есептелді. Эпикур, шамадан тыс өмір салтын ұстануға байланысты туындайтын қиындықтардың, оған қатысудың ләззатынан көбінесе басым екенін көрсетті. Сондықтан, бақытқа, дене жайлылығына және тіршілікке қажетті нәрселерді ең төменгі шығынмен қамтамасыз ету керек, ал осылардың артындағы барлық нәрсені, қажеттілікке байланысты, шамамен шектеу немесе толығымен болдырмау қажет деген қорытындыға келді. Америкалық натуралист және жазушы Генри Дэвид Торо өзінің «Уолден» (1854) кітабында қарапайым және тұрақты өмір сүруді қолдайтын классикалық секулярлық тұжырымдаманы жасады. Торо екі жыл бойы Уолден көлінің жағасында қарапайым өмір сүру тәжірибесін жүргізді. Ол былай деді: «Өміріміз ұсақ-түйек нәрселерге кетеді. Қарапайымдастырыңыз, қарапайымдастырыңыз, қарапайымдастырыңыз! Істеріңізді жүз немесе мың емес, екі-үштей етіңіз; миллион есептеудің орнына жарты ондаған санаңыз және есептеріңізді саусақ ұшында сақтаңыз». Викториялық Британияда Тороға құрмет көрсеткен Генри Стивенс Солт «Жеңілдік – өмір сүрудің саналы жолы» деген идеяны танымал етті. Қарапайым өмірді жақтаған басқа британдықтардың арасында Эдвард Карпентер, Уильям Моррис және «Жаңа өмір серіктестігінің» мүшелері болды. Карпентер «Жай өмір» фразасын «Англияның идеалындағы өмірді жеңілдету» (1887) атты мақаласында танымал етті. К. Р. Эшби және оның ізбасарлары да осы идеяларды іске асырып, қарапайымдықты Өнер және қолөнер қозғалысымен байланыстырды. Британдық жазушы Джон Каупер Поуис 1933 жылы «Жалғыздық философиясы» атты кітабында қарапайым өмірді жақтады. Джон Миддлтон Мурри және Макс Плоуман 1930 жылдары Эссекстегі Адельфи орталығында қарапайым өмір салтын ұстанды. Ирландиялық ақын Патрик Кавана кейбір шығармаларында ауылдық өмірге негізделген «тура қарапайымдылық» философиясын жақтады. Джордж Лоренцо Нойес – натуралист, минералог, даму сыншысы, жазушы және суретші, ол Мэннің Торосы ретінде танымал. Ол жабайы табиғатта өмір сүрді, шығармашылық арқылы қарапайым өмірді және табиғатқа құрметті жақтады. 1920-1930 жылдары Оңтүстік Америка Құрама Штаттарының Вандербильт аграрийлері сол кезде Батыс әлемінде басымдықты құраған прогрессивті қалалық индустриализмге қарсы дәстүрлі және тұрақты аграрлық құндылықтарға негізделген өмір салтын және мәдениетті жақтады. Норвегиялық-американдық экономист және социолог Торстейн Веблен өзінің «Бос уақыт класының теориясы» (1899) еңбегінде материалистік қоғамның әсте-кесте тұтынуына қарсы ескертті; Ричард Грегг «ерікті қарапайымдықтың құны» (1936) еңбегінде «ерікті қарапайымдық» терминін енгізді. 1920 жылдардан бастап бірқатар заманауи авторлар қарапайым өмір сүрудің теориясы мен практикасын жариялады, олардың арасында Гандишіл Ричард Грегг, экономистер Ральф Борсоди және Скотт Ниринг, антрополог-ақын Гэри Снайдер және утопиялық көркем әдебиет жазушысы Эрнест Калленбах болды. Экономист Э. Ф. Шумахер «Кішкентай – әдемі» (1973) кітабында «үлкені жақсы» деген тұжырымға қарсы пікір білдірді, ал Дуэн Элгин «ерікті қарапайымдылық» (1981) кітабында қарапайым өмірді насихаттауды жалғастырды. Австралиялық ғалым Тед Трейнер қарапайымдықты зерттейді және жазады, сонымен қатар Пигфейс Пойнт қаласында қарапайымдық институтын құрды, ол Жаңа Оңтүстік Уэльс университетіне қарасты. Австриядағы «Өз-өзіңді этикалық тұрғыдан бағалау» жобасы арқылы қарапайым өмір салтын ескере отырып, тоғыз құндылықтың секулярлық жиынтығы жасалды. АҚШ-та ерікті қарапайымдық 1990 жылдардың соңында Джанет Лурс жазған танымал «қарапайымдық» кітабының айналасындағы қозғалыс арқылы көпшілік назарына түсе бастады. Шамамен сол уақытта минимализм (оған ұқсас қозғалыс) көпшілік назарына түсе бастады.

Epicureanism, based on the teachings of the Athens based philosopher Epicurus, flourished from about to Epicureanism held that the paradigm of happiness was the untroubled life, which was made possible by carefully considered choices. Epicurus pointed out that troubles entailed by maintaining an extravagant lifestyle tend to outweigh the pleasures of partaking in it. He therefore concluded that what is necessary for happiness, bodily comfort, and life itself should be maintained at minimal cost, while all things beyond what is necessary for these should either be tempered by moderation or completely avoided. Henry David Thoreau, an American naturalist and author, made the classic secular advocacy of a life of simple and sustainable living in his book Walden (1854). Thoreau conducted a two year experiment living a plain and simple life on the shores of Walden Pond. He concluded: "Our life is frittered away by detail. Simplify, simplify, simplify! I say, let your affairs be as two or three, and not a hundred or a thousand; instead of a million count half a dozen, and keep your accounts on your thumb nail." In Victorian Britain, Henry Stephens Salt, an admirer of Thoreau, popularised the idea of "Simplification, the saner method of living". Other British advocates of the simple life included Edward Carpenter, William Morris, and the members of the "Fellowship of the New Life". Carpenter popularised the phrase the "Simple Life" in his essay Simplification of Life in his England's Ideal (1887). C. R. Ashbee and his followers also practised some of these ideas, thus linking simplicity with the Arts and Crafts movement. British novelist John Cowper Powys advocated the simple life in his 1933 book A Philosophy of Solitude. John Middleton Murry and Max Plowman practised a simple lifestyle at their Adelphi Centre in Essex in the 1930s. Irish poet Patrick Kavanagh championed a "right simplicity" philosophy based on ruralism in some of his work. George Lorenzo Noyes, a naturalist, mineralogist, development critic, writer, and artist, is known as the Thoreau of Maine. He lived a wilderness lifestyle, advocating through his creative work a simple life and reverence for nature. During the 1920s and 1930s, the Vanderbilt Agrarians of the Southern United States advocated a lifestyle and culture centered upon traditional and sustainable agrarian values as opposed to the progressive urban industrialism which dominated the Western world at that time. The Norwegian American economist and sociologist Thorstein Veblen warned against the conspicuous consumption of the materialistic society in his The Theory of the Leisure Class (1899); Richard Gregg coined the term "voluntary simplicity" in The Value of Voluntary Simplicity (1936). From the 1920s, a number of modern authors articulated both the theory and practice of living simply, among them Gandhian Richard Gregg, economists Ralph Borsodi and Scott Nearing, anthropologist poet Gary Snyder, and utopian fiction writer Ernest Callenbach. Economist E. F. Schumacher argued against the notion that "bigger is better" in Small Is Beautiful (1973); and Duane Elgin continued the promotion of the simple life in Voluntary Simplicity (1981). The Australian academic Ted Trainer practices and writes about simplicity, and established The Simplicity Institute at Pigface Point, some from the University of New South Wales to which it is attached. A secular set of nine values was developed with the Ethify Yourself project in Austria, having a simplified life style in mind. In the United States voluntary simplicity started to garner more public exposure through a movement in the late 1990s around a popular "simplicity" book, The Simple Living Guide by Janet Luhrs. Around the same time, minimalism (a similar movement) started to feature in the public eye.

Өзін-өзі қамтамасыз етуді арттыру

Өмірді қарапайым етудің бір жолы – ауылға оралып, өзіңіздің тағамдық өнімдеріңізді өсіру. Өзін-өзі қамтамасыз етудің артуы ақшаға және жалпы экономикаға тәуелділікті азайтады. Том Ходжкинсон еркін және қарапайым өмірдің кілті – тұтынуды тоқтатып, өндіруді бастау деп санайды. Жазушы және экология блогеры Дженифер Нини қаладан шығып, желіден тыс өмір сүру, тағам өсіру және "мәселенің бөлігі емес, шешімнің бөлігі болу" үшін кетті. Роберт Харт жасаған орман бағбандығы – орманды экожүйелерге негізделген, күтімге азын талап ететін, өсімдіктерге негізделген тағам өндіру жүйесі. Оған жеміс және жаңғақ ағаштары, бұталар, шөптер, жүзімдер және көп жылдық көкөністер кіреді. Харт Шропширдегі Венлок-Эдж фермасындағы бақта үлгі орман бағын құрды. "Тағамдық қашықтық" – тағамның немесе оның ингредиенттерінің фермадан үстелге дейін қанша миль сапар шеккенін көрсететін сипаттама. Қарапайым өмірді жақтаушылар осы өлшемді жергілікті өндірілген тағамды қолдану үшін пайдаланады, мысалы, "The 100 Mile Diet" және Барбара Кингсолвердің "Animal, Vegetable, Miracle: A Year of Food Life" кітаптарында. Әр жағдайда авторлар көміртегі ізін азайту үшін бір жыл бойы жергілікті тағамдармен қоректенді. Қала тұрғындары өздері өсірген жеміс-жидектер мен көкөністерді гүлдандыларда немесе кішкентай үй ішіндегі жылыжайларда өсіре алады. Томат, салат, шпинат, швейцариялық шатыр, бұршақ, клубника және бірнеше түрлі шөптер гүлдандыларда жақсы өседі. Джим Меркель: "Адам тұқымды өсіре алады. Олар дәмді, өте қоректі және өсіруге оңай. Біз оларды кең ауызды шыны құмыраларда, металл сақинасымен бұралған нейлон торлы терезе экранының шаршысымен өсіреміз". "Өзің жаса" этикасы – қажетті жұмыстарды өзіңіз орындау принципін білдіреді, оларды сізден білімі жоғары немесе тәжірибелі адамдар орындаудың орнына.

Технологияны қайта қарау

Қарапайым өмір салтын ұстанатындардың технологияның рөліне қатысты пікірлері әртүрлі. Американдық саяси белсенді Скотт Ниринг адамзаттың жаңа технологияны қалай пайдаланатынына күмәнмен қарады, ядролық қару сияқты құрылымды бұзуға қабілетті өнертабыстарды мысалға келтірді. Көне технологиядан бас тартатындарды көбінесе люддиттер немесе нео-люддиттер деп атайды. Қарапайым өмір сүру көбінесе діни емес мақсат болғанымен, амшилер мен меннониттер сияқты анабаптисттер жасағандай, технологияны қайта қарастыруды қамти алады. Технология балама мәдениетте қарапайым өмір салтын жеңілдетіп, тұрақтырақ етуге мүмкіндік береді. Интернет қашықтан жұмыс істеу және қағазды аз пайдалану арқылы жеке тұлғаның көміртегі ізін азайтуға көмектеседі. Кейбір адамдар энергияны тұтынуды есептеп, Батыс елдеріндегідей көп энергия жұмсамай, қарапайым және қанағаттанарлық өмір сүруге болатынын көрсетті. Олар қолданатын технологияларға компьютерлер, фотоэлектрлік жүйелер, жел және су турбиналары жатады. Өмірді жеңілдететіндей көрінетін технологиялық араласулар кейін немесе басқа жерде жағымсыз салдарға әкелуі мүмкін. Евгений Морозов интернет сияқты құралдардың жаппай бақылау мен саяси репрессияны жеңілдетуі мүмкін екенін ескертеді. "Жасыл иллюзиялар" кітабы жел және күн энергиясы технологияларының жасырын жанама әсерлерін, сондай-ақ олардың энергия тұтынуды арттырып, уақыт өте келе қоршаған ортаға зиян келтіруі мүмкін екенін көрсетеді. "Технофикс" кітабының авторлары технологиялық оптимистерді ауыл шаруашылығы мәселелерін шешудегі технологияның шектеулерін елемегені үшін сынға алады. Жарнама тұтынушылық көзқарасты ынталандырады деп сынға ұшырайды. Көптеген қарапайым өмір салтын жақтаушылар теледидар көруді азайтудың қарапайым өмірдің маңызды бөлігі екеніне келіседі.

Тамақ рационын жеңілдету

Вегетариандық диета сияқты, шектеулерге емес, принциптерге негізделген қарапайым диета, ережелер жиынтығынан өзгеше. Адамдар одан да қарапайым және арзан ингредиенттерді қолданып, "жайлы тағам" деп есептелетін тағамдарды жейді, оның ішінде үйде дайындалған тағамдар да бар. Қарапайым диета көбінесе "салауатты" деп саналады, себебі оған көп мөлшерде жемістер мен көкөністер кіреді. Әдетте, қарапайым диетада өте өңделген тағамдар мен фастфудтан аулақ болады. Сонымен қатар, қарапайымдық – тамақтану кезінде азық-түлікке назар аударуды, әдет-ғұрыптарды сақтауды, тамақтану кезінде бірнеше іспен айналыспауды және тамақты аңғарып, алғыс айтып жеу үшін уақыт бөлуді де білдіреді, мүмкін басқалармен бірге. Бұған қоса, көп уақыт алмайтын қарапайым рецепттерді пайдаланып, өзіңіз тамақ дайындау арқылы пісіруге жұмсалатын энергия мөлшерін азайту жиі кездеседі. Қарапайым диета әр адам үшін әртүрлі болып көрінеді және жеке қажеттіліктер мен тілектерге бейімделуге болады. Мысалы, Ұлыбританияда Кэтлин және Джек Дженнавей 1984 жылы "Шайырлы өмір сүру қозғалысын" құрды, оның мақсаты вегандық идеологияны тарату және адамдардың, жануарлардың және планетаның қанаушылығына қарсы құрал ретінде қарапайым өмір сүру мен өзін-өзі қамтамасыз етуді қолдау болды.

Экология

Экология қарапайым өмір салтынан шабыт алады, себебі табиғатпен үйлесімділік қарапайым тіршілікке тікелей байланысты. Мысалы, жасыл партиялар көбінесе өздерінің "төрт тірегінен" немесе АҚШ Жасыл партиясының "Он негізгі құндылығынан" туындайтын қарапайым өмір сүруді жақтады. Бұл, саяси тұрғыдан алғанда, генетикалық инженерияны, ядролық энергияны және олар қауіпті деп санайтын басқа технологияларды қабылдамауды қамтиды. Жасыл партияның қарапайымдылықты қолдауы табиғи ресурстарды қолдануды және қоршаған ортаға тигізетін зиянды азайтуға негізделген.

Соғысқа қарсы

Егер экономикалық өсім табиғи және адам ресурстарын бақылау мен пайдалану ниетімен соғысқа алып келсе, соғысқа қарсы тұратындардың қарапайым өмір салтын таңдауына қосымша себеп пайда болады. Соғысқа қарсылық көрсету Амон Хеннаси және Эллен Томас сияқты бейбітшілік жақтастарының салық төлеуден бас тартуына әкелді, олар қарапайым өмір салтын қабылдап, табыстарын салық шегінен төмендету арқылы осыған қол жеткізді. Бұл адамдар өз үкіметтерінің соғыс сияқты моральдық емес, этикаға қайшы немесе зиянды іс-әрекеттерге қатысатынына сеніп, салық төлеу арқылы осындай іс-әрекеттерді қаржыландыратындарынан қорқады. Богемиялықтар кейде өздерінің ерекшелігін қарапайым өнер арқылы көрсететін, мысалы, Амедео Модильяни сияқты. Минималистік өнер 20-шы ғасырдағы "қарсыласушы" көркемдік ағымдарға әсер етті.