Жарлық арқылы басқару – заң шығарудың жылдам, бірақ тәуекелді тәсілі. Төтенше жағдайларда тиімді болғанымен, диктатураның белгісі. Билік тез өзгертуге жағдай жасайды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Басқару стилі
Style of governance
Жарлықпен басқару – бір адам немесе адамдар тобының заңды заң шығарушы органның келісімінсіз, жылдам және кедергісіз жариялауына мүмкіндік беретін басқару стилі. Бұл стиль дағдарысқа жылдам жауап беру үшін қабылданса да, оны теріс пайдалану оңай, және ол көбінесе диктатуралардың маңызды белгісі болып табылады. Әскери жағдай сияқты төтенше жағдайлар кезінде жарлықпен басқару жиі кездеседі. Жарлықпен басқару биліктегі адамның еркіне және жемқорлығына осал болғанымен, өте тиімді: заңды қабылдау үшін заң шығарушы органда апталар немесе айлар қажет болуы мүмкін, бірақ жарлықпен басқару кезінде оны жылдам өзгертуге болады. Осы себепті ол төтенше жағдайларда бағалы. Сондықтан, Франция, Аргентина, Үндістан және Венгрия конституциялары сияқты көптеген конституцияларда оған рұқсат беріледі. Бұл термин кейде демократиялық үкіметтердің заң шығарушы орган немесе халықтың қарауынан тиімсіз түрде қашып өтуге бағытталған әрекеттерін сипаттау үшін де қолданылады.
Rule by decree is a style of governance allowing quick, unchallenged promulgation of law by a single person or group of people, usually without legislative approval. While intended to allow rapid responses to a crisis, rule by decree is easily abused and is often a key feature of dictatorships. When a state of emergency, such as martial law, is in place, rule by decree is common. While rule by decree is easily susceptible to the whims and corruption of the person in power, it is also highly efficient: a law can take weeks or months to pass in a legislature, but can be edited quickly during ruling by decree. This is what makes it valuable in emergency situations. Thus, it is allowed by many constitutions, including the French, Argentine, Indian and Hungarian constitutions. The expression is also sometimes used when describing actions of democratic governments that are perceived to unduly bypass scrutiny from the legislature or populace.
Лекс Тития және Екінші триумвират
Жарлықпен басқарудың алғашқы мысалдарының бірі ежелгі Рим республикасында болды. 44 жылғы Юлий Цезарь өлтірілгеннен кейін, оның ізбасары Гай Октавиан (Август), генерал Марк Антоний және одан кейінгі понтификс максимус Эмилий Лепид Екінші Триумвират арқылы билікті қолға алды, оны сенаттың Lex Titia жарлығымен ресми түрде мойындады. Үш "триумвирге" бес жылға авторитарлық өкілеттік берген қаулы б.з.б. 38 жылы қабылданып, қайта жаңаланды. Ол ақыры 33/32 жылдары Лепидтің құлауынан кейін күйреп, соңғы Рим республикалық азамат соғысына және республикалық үкіметтің толық құлауына әкелді.
One of the first examples of rule by decree was in the ancient Roman Republic, after the assassination of Julius Caesar in 44 BC, his successor Gaius Octavian (Augustus), general Mark Antony and succeeding pontifex maximus Aemilius Lepidus seized power in the Second Triumvirate, officially recognized by the senate by the Lex Titia decree. The resolution, which gave the three 'triumvirs' authoritarian powers for five years, was enacted and reinstated consecutive in 38 BC. It finally collapsed in 33/32 BC, after the downfall of Lepidus, leading to the final Roman Republican civil war and the total collapse of republican government.
1933 жылғы Рейхстагтың өрт туралы жарлығы
Тарихтағы ең айқын мысал – 1933 жылы Рейхстаг ғимараты өртенгеннен кейін Германияда қабылданған Рейхстаг өрті туралы жарлық. Германия канцлері Адольф Гитлер президент Пол фон Гинденбургті Веймар конституциясының 48-бабын қолданып, негізгі азаматтық құқықтарды мерзімсіз тоқтата тұру туралы жарлық шығаруға көндірді. Осы жарлықтың нәтижесінде Германия билігі өздеріне қарсы шыққандарды конституциялық жолмен басып тастауға немесе түрмеге қамауға мүмкіндік алды, бұл өз кезегінде нацистік партияның бір партиялық үкімшілігіне жол ашты. Конституцияны ресми түрде жоймай, күшін тоқтатқан осы ерекше жағдай 1945 жылы Үшінші Рейх аяқталғанға дейін жалғасты.
The most prominent example in history is the Reichstag Fire Decree in Germany, passed after the Reichstag building caught fire in 1933. German Chancellor Adolf Hitler convinced President Paul von Hindenburg to invoke Article 48 of the Weimar Constitution and issue a decree suspending basic civil rights indefinitely. As a result of this decree, German authorities were able to constitutionally suppress or imprison their opposition, which in turn paved the way for the one party rule of the Nazi Party. The ensuing state of exception, which suspended the Constitution without formally repealing it, lasted until the end of the Third Reich in 1945.
Үндістан төтенше жағдайы (1975 1977)
1975 жылы Үндістандағы төтенше жағдай кезінде премьер-министр Индира Ганди Үндістан президентіне төтенше жағдай жариялауға қысым көрсетті, осылайша жарлық арқылы басқаруға толық құқық алды. Осы жаңа өкілеттіктерді пайдаланып, ол Гандидің парламентке сайлауын алаяқтық деп таныған аймақтық сот шешімін күштен шығарды және оны алты жылға сайлауға қатысудан шеттетуге бел буды. Дербес билікке ие болғаннан кейін, ол мыңдаған оппозициялық саясаткерді қамауға алды, habeas corpus құқығын тоқтатты және баспасөз бостандығын шектеді. 1977 жылы ол қайтадан сайлау өткізуге келісті, бірақ одан күйреп жеңілді. Содан кейін ол премьер-министр қызметінен де, партия басшысы лауазымынан да қанағаттанды.
During the Indian Emergency in 1975, Prime Minister Indira Gandhi pressured the President of India to declare a state of emergency, giving her absolute powers to rule by decree. Using these newfound powers, she nullified a regional court ruling which invalidated Gandhi's election to parliament due to fraud and banned her from participating in elections for six years. After assuming near dictatorial powers, she arrested thousands of opposition politicians, suspended habeas corpus and clamped down on press freedoms. In 1977, she agreed to hold elections again, which she lost resoundingly. She subsequently resigned as prime minister and party leader.
Ресей конституциялық дағдарысы (1993)
23 қыркүйекте (Жоғары Кеңес қарулы түрде таратылғаннан кейін 4 қазаннан бастап күшіне енген) 1993 жылдың 12 желтоқсанына дейін президент Борис Ельцин Ресейде 1978 жылғы Ресей Конституциясынан (оның үлгісі 1977 жылғы ескі Кеңес Конституциясы болған) 1993 жылғы қазіргі Конституцияға өту кезеңінде жарлықтар (указ) арқылы билік жүргізді.
From 23 September (given actual effect from 4 October after the armed disbanding of the Supreme Soviet) to 12 December 1993, rule by decree (ukase) was imposed in Russia by President Boris Yeltsin, during transition from the Russian Constitution of 1978 (which was modelled after the obsolete Soviet Constitution of 1977) to the current 1993 Constitution.
Венесуэла (2000)
Венесуэла президенті Уго Чавес өкімділік ету кезеңінде Ұлттық Ассамблеядан бірнеше рет жарлық арқылы билік етуге өкілеттік алды, осы арқылы жүздеген заңдарды қабылдады. Чавес Венесуэланы 2000, 2001, 2005, 2008, 2011-2018 жылдары жарлықпен басқарды.
Venezuelan President Hugo Chávez was granted executive power by the National Assembly to rule by decree multiple times throughout his tenure, passing hundreds of laws. Chávez ruled Venezuela by decree in 2000, 2001, 2005, 2008, 2011 through 2018.
Құқықтық жағдай
Мексика, Франция және Аргентина сияқты кейбір демократиялық мемлекеттерде ұлттық төтенше жағдай кезінде президенттік жарлық арқылы басқаруға конституциялық және басқа да заңдық шектеулермен рұқсат беріледі. Францияда бұл өкілеттік тек бір рет, 1961 жылы Алжир соғысы кезінде Шарль де Голль қолданған. Француз жарлықтары, Ұлыбритания Достастығындағы Кеңес бұйрықтары және АҚШ-тағы атқарушы бұйрықтары сияқты басқа да қазіргі заманғы саяси түсініктер де осы жарлықтарға негізделген, бірақ олар көлемі жағынан әлдеқайда шектеулі және көбінесе сот қарауына жатады. Ирландияның Төтенше жағдайлар заңы үкіметке, егер парламент Конституцияның 28(3) бабындағы төтенше жағдай ережесін қолданса, ұлттық өмірдің кез келген саласында Төтенше жағдайлар бұйрықтары деп аталатын жарлықтар арқылы билік етуге мүмкіндік береді. Алайда, Заң Dáil Éireann-ге еркін дауыс беру арқылы нақты EPO-ны жоюға немесе төтенше жағдайды кез келген уақытта тоқтатуға мүмкіндік береді.
Some democracies, such as Mexico, France and Argentina, permit presidential rule by decree in time of a national emergency, subject to constitutional and other legal limitations. In France, this power has been used only once, by Charles de Gaulle in 1961 during the Algerian War. Other modern political concepts, such as the French decrees, Orders in Council in the British Commonwealth, and executive orders in the United States are partially based on this notion of decrees, although they are far more limited in scope and generally subject to judicial review. Ireland's Emergency Powers Act allows the government to rule by decrees called Emergency Powers Orders in any aspect of national life, if the parliament invokes the emergency clause in Article 28(3) of the Constitution. The Act however allows the Dáil Éireann to void specific EPOs in a free vote or end the state of emergency at any time.
Джорджо Агамбеннің заң жарлықтарын қолдануды сынға алуы
Италиялық философ Джорджо Агамбен Бірінші дүниежүзілік соғыстан бері түрлі декреттердің (декрет заңдары, президенттік декреттер, басқару бұйрықтары және т.б.) қолданылуы күрт өскенін айтты. Оның пікірінше, бұл – «төтенше жағдайдың жалпылануының» белгісі.
Italian philosopher Giorgio Agamben has claimed that there has been an explosion in the use of various types of decrees (decree law, presidential decrees, executive orders, etc.) since World War I. According to him, this is the sign of a "generalization of the state of exception".