Салыстырмалы құрылымдар мен олардың синтаксисі

Кіріспе

Салыстыруды білдіретін синтаксистік құрылым.
Салыстырмалы формалардың синтаксисі.
Жалпы лингвистикада салыстырмалы – сапа немесе дәреже бойынша екі (немесе одан көп) нысан немесе нысандар тобын салыстыруға арналған синтаксистік құрылым. Салыстыру (грамматика) туралы жалпы мәліметтер үшін, сондай-ақ салыстырудың позитивтік және суперлятивтік дәрежелерін қараңыз. Салыстырмалы құрылымдардың синтаксисі деректердің күрделілігіне байланысты толыққанды зерттелмеген. Атап айтқанда, салыстырмалы конструкциялар көбінесе координация және эллипсис түрлері (толық емес айту, жалған толық емес айту, бос толықтыру анафорасы, қысқарту, етістік фразасының эллипсисі) сияқты тәуелсіз синтаксистік механизмдермен қолданылады. Әр түрлі механизмдердің өзара әрекеттесуі талдауды қиындатады.

Абсолюттік және нөлдік нысандар

Бірқатар тұрақты тіркестер салыстырмалы формада қолданылады, мысалы, жоғары білім немесе жас ұрпақ. Мұндай салыстырмаларды абсолюттік деп атауға болады. Сол сияқты, салыстырудың бастапқы нүктесі көрсетілмеген салыстыру нөлдік салыстыру деп аталады. Мұндай салыстырулар көбінесе жарнамада кездеседі, мысалы, "Біздің бургерлеріміз дәмдірек", "Біздің суретіміз өткір", немесе "50% көп". Салыстырмалы сөздің осы қолданыстарында немен салыстырылып жатқаны айтылмайды. Кейбір жағдайларда нөлдік салыстырмадағы жоғалған элементтің не екенін анықтау оңай. Ал басқа жағдайларда, сөйлеуші немесе жазушы әдейі түсініксіздік танытады, мысалы, "Глазго мильдермен жақсырақ". Ғылыми жіктеу, таксономия және географиялық жіктеуде әдетте үлкен және кіші деген сөздер қолданылады, егер бір заттың үлкен немесе кіші түрі айтылса, мысалы, үлкен келандинге қарағанда кіші келандин. Бұл сөздер көзқарас тұрғысынан нөлдік салыстыру сияқты көрінуі мүмкін, бірақ әдеттегідей, олардың қарама-қарсы сөзі келтірілмейді. Дегенмен, мұнда әлдебір жануардың, ғылыми нысанның немесе географиялық объектінің мүлдем басқа түрі қарастырылып отырғаны анық болуы керек. Мысалы, кіші панда алып панданың түрін білдіреді, ал географиялық анықтамалықтар Кіші Антиль аралдары мен Үлкен Антиль аралдары бар екенін көрсетеді. Грамматикалық конвенциялар уақыт өте дамитындықтан, олардың алғаш рет қашан кеңінен қабылданғанын анықтау қиын, бірақ бұл жағдайларда үлкен және кіші сөздері уақыт өте келе жай ғана сөздерге (немесе сөз тіркестеріне) айналып, салыстырмалы мағынасын жоғалтты. Сонымен қатар, Greater қалалық аймақтарды сипаттағанда, мысалы, қала маңындағы аудандарды қамтуды білдіреді. Бұл орталық қалаға қарағанда кеңірек аумақты білдірсе де, мысалы, Үлкен Лондон мен Лондон қаласының арасындағы немесе Үлкен Нью-Йорк пен Нью-Йорк қаласының арасындағы салыстыруды білдірмейді және бұл мақаланың грамматикалық мағынасындағы "салыстырмалы" бөлігі емес. Салыстырмалы әрқашан бір нәрсені тікелей басқа бір нәрсемен салыстырады.

A number of fixed expressions use a comparative form where no comparison is being asserted, such as higher education or younger generation. These comparatives can be called absolute. Similarly, a null comparative is one in which the starting point for comparison is not stated. These comparisons are frequently found in advertising, for example, in typical assertions such as Our burgers have more flavor, Our picture is sharper or 50% more. These uses of the comparative do not mention what it is they are being compared to. In some cases it is easy to infer what the missing element in a null comparative is. In other cases, the speaker or writer has been deliberately vague, for example "Glasgow's miles better". Scientific classification, taxonomy, and geographical categorization conventionally include the adjectives greater and lesser, when a large or small variety of an item is meant, as in the greater celandine as opposed to the lesser celandine. These adjectives may at first sight appear as a kind of null comparative, when as is usual, they are cited without their opposite counterpart. It should be apparent, however, that an entirely different variety of animal, scientific, or geographical object is intended. Thus it may be found, for example, that the lesser panda entails a giant panda variety, and a gazetteer would establish that there are the Lesser Antilles as well as the Greater Antilles. It is in the nature of grammatical conventions evolving over time that it is difficult to establish when they first became widely accepted, but both greater and lesser in these instances have over time become mere adjectives (or adverbial constructs), so losing their comparative connotation. Further, Greater indicates the inclusion of adjacent areas when referring to metropolitan areas, such as when suburbs are intended. Although it implies a comparison with a narrower definition that refers to a central city only, such as Greater London versus the City of London, or Greater New York versus New York City, it is not part of the "comparative" in the grammatical sense of this article. A comparative always compares something directly with something else.

Салыстырмалы үйлестіру мен салыстырмалы бағыныштылық

Кейде салыстырмалы синтаксис координация синтаксисімен үйлеседі, ал кейде оны бағыныштылық тұрғысынан қарастыру қажет.

Салыстырмалы үйлестіру

Салыстырмалы сөздердің синтаксисі үйлестіру синтаксисін тым жақын қайталайды. Бұл келесі a және b сөйлемдердегі құрылымдық ұқсастықтан көрінеді. Үйлестіру құрылымдарының біріктіргіштері квадрат жақшалармен белгіленген:

a. [Ұлдар] мен [қыздар] бүгін оған гүлдер жіберді. b. Бүгін қыздардан гөрі көбірек ұлдар оған гүлдер жіберді. a. [Ұлдар жіберді] және [қыздар әкелді] бүгін оған гүлдер. b. Бүгін [көбірек ұлдар жіберді], қыздар [әкелгеннен] гөрі гүлдер. a. Ұлдар бүгін [оған гүлдер] және [ол қызға шоколад] жіберді. b. Бүгін оған шоколадтан гөрі көбірек гүлдер жіберді. a. Ұлдар [оған бүгін гүлдер] және [кеше ол қызға шоколадтар] жіберді. b. Бүгін оған шоколад жіберген қызға қарағанда, көбірек ұлдар гүлдер жіберді. Салыстырмалы сөздерді қамтитын b сөйлемдерінің құрылымы үйлестіруді қамтитын a сөйлемдерінің құрылымына өте ұқсас. Осы ұқсастыққа негізделген көптеген ғалымдар салыстырмалы сөздердің синтаксисі кем дегенде кейде үйлестіру синтаксисімен қабаттасады деп санайды. Осы тұрғыда, b сөйлемдеріндегі than сөзін бағынышты емес, үйлестіруші (үйлестіруші жалғау) ретінде қарастыру керек.

Салыстырмалы бағыныстылық

Үйлестіру арқылы талдауға мүмкіндік бермейтін (қажетті параллель құрылымдардың болмауына байланысты) салыстырмалы мысалдар салыстырмалы бағыныштылықтың мысалдары болып табылады. Мұндай жағдайларда, "than" сөзі препозиция немесе бағыныштылық тудыратын сөз (бағынышты жалғау) мәртебесіне ие, мысалы:

a. Біз келгісі келгеннен көп адамды шақырдық. b. Олардың құрамында бізден жақсы шабуылшы ойнады. c. Әуе компаниясы берген билет санынан көп жолаушы ұшаққа мінуге тырысты. d. Бізде орындықтан көп қонақ келді. e. Ол кімнен көбірек хот-дог жеді? Осы сөйлемдерде үйлестіру құрылымдарымен байланысты параллель құрылымдарды, яғни қосылыстарды анықтау мүмкін болмағандықтан, қолжетімді жалғыз талдау – бағыныштылық тұрғысынан талдау, онда "than" бағыныштылық тудыратын сөз (a-d сөйлемдеріндегідей) немесе препозиция (e сөйлеміндегідей) мәртебесіне ие. Бұл салыстырмалы конструкциялардың синтаксисі күрделі екенін көрсетеді, себебі кейде үйлестіру арқылы талдау қажет, ал кейде бағыныштылық арқылы талдау талап етіледі.

Салыстырмалы өшіру және кіші өшіру

Салыстырмалы сөйлемдердің "than" бөліктерінде кездесетін екі түрлі эллипсис бар: салыстырмалы жою және салыстырмалы кіші жою. Салыстырмалы жою эллипсис механизмі ретінде кеңінен қабылданған, ал салыстырмалы кіші жоюдың эллипсис механизмі ретіндегі мәртебесі көбірек дау тудырады.

Салыстырмалы өшіру

Салыстырмалы өшіру – салыстырмалы конструкцияның "than" бөлігінде болатын міндетті эллипсис механизмі. Салыстырмалы өшіру арқылы алынып тасталған материалдар бос орынмен көрсетіледі, ал қабылдауға болмайтын "b" сөйлемдері "a" сөйлемдерінде қандай материал алынып тасталғанын көрсетеді:

a. Фред Сьюзаннан көбірек кітап оқиды.
b. *Фред Сьюзаннан көбірек кітап оқиды кітап. Сөйлем дұрыс емес, себебі салыстырмалы өшіру болған жоқ.
a. Біз келгендерден көп адам шақырдық.
b. *Біз келгендерден көп адам келді. Сөйлем дұрыс емес, себебі салыстырмалы өшіру болған жоқ.
a. Ол менің ойымша бақыттырақ еді.
b. *Ол менің ойымша бақыттырақ еді бақытты. Сөйлем дұрыс емес, себебі салыстырмалы өшіру болған жоқ.

Салыстырмалы субделеция

Салыстырмалы субрелеция – кейбір теорияларда мойындалатын салыстырмалы конструкциялардың екінші түрі. Бұл салыстырмалы сөйлемдегі назар аударуға арналған элемент негізгі сөйлемдегі оның сәйкес бөлігінен өзгеше болғандықтан жойылмайды. Яғни, салыстырмалы субрелеция салыстырмалы конструкцияның толыққанды болмауына қарамастан пайда болады, себебі салыстырылатын элементтер әртүрлі, мысалы:

a. Оның мысықтары итттерінен көп. b. Биге келген әйелдер еркектерге қарағанда аз болды. c. Сен мен қайғыдан гөрі бақытты болдың. b. Үстелдің ені биіктігімен бірдей. Салыстырмалы субрелецияны мойындаған теориялар бос орынға нөлдік өлшемдік тіркес қояды (x many, x much). Бұл элемент назарды сол тіркеске аударуға қызмет етеді, дәл сол сияқты, «-рақ» немесе «көп» негізгі сөйлемдегі сәйкес бөлікке назар аударады. Бұл нөлдік элементтің болуын дәлелдейтін әртүрлі аргументтер бар. Бірақ бұл аргументтерді қайтадан келтірмейміз. Құрамында субрелеция болған сөйлемдер салыстырмалы конструкция толыққанды жойылған сөйлемдерден сапалық тұрғыдан өзгеше екенін айту жеткілікті, мысалы, Оның сенің мысықтарыңнан көп мысығы бар.

than-тармақтарындағы тәуелсіз эллипстік механизмдер

Салыстырмалы құрылымдардың than сөйлемдерінде бірнеше тәуелсіз эллипстік механизмдер кездеседі: gapping, pseudogapping, null complement anaphora, stripping және verb phrase ellipsis. Бұл механизмдер салыстырмалы сөйлемдерге тәуелсіз, себебі олар салыстырмалы қатыс болмаған кезде де пайда болады. Осы эллипстік механизмдердің than сөйлемдерінде болуы талдауды едәуір қиындатады, өйткені салыстырмалы құрылымдардың синтаксисінің қай аспектілері оларға ғана тән екенін анықтау қиын. а. Сен маған сейсенбі күні келіп, ал мен саған сәрсенбі күні барамын. Салыстырмалы қатыссыз gapping. Сен маған сейсенбі күні, мен саған сәрсенбі күні келгеніңнен гөрі көбірек келдің. Салыстырмалы қатыспен gapping.

а. Ол оны екі рет айтар, ал ол бір рет айтуға үлкермейді. Салыстырмалы қатыссыз pseudogapping.
б. Оны екі рет айтуға көбірек адам келіседі, қарағанда бір рет айтуға. Салыстырмалы қатыспен pseudogapping; салыстырмалы жою да бар.

а. Ол мен күткендей істеді. Салыстырмалы қатыссыз null complement anaphora.
б. Ол мен күткеннен де көп істеді. Салыстырмалы қатыспен null complement anaphora.

а. Ерлер істеді, әйелдер де солай істеді. Салыстырмалы қатыссыз stripping.
б. Ерлер әйелдерден көбірек істеді. Мұнда stripping талдауы мүмкін.

а. Сюзан сен көмектескенде де көмектесті. Салыстырмалы қатыссыз verb phrase ellipsis.
б. Сюзан сен көмектескеннен де көбірек көмектесті. Салыстырмалы қатыспен verb phrase ellipsis.

Бес тәуелсіз эллипстік механизмнің (немесе басқаларының) салыстырмалы сөйлемдердің than бөлігінде кездесуі салыстырмалы құрылымдардың синтаксисін зерттеуді ерекше қиын етті. Көбінесе, берілген than сөйлемде қандай эллипстік механизмдер қолданылғанына сенімді болу қиын. Дегенмен, бір нәрсе анық: мұнда көрсетілген бес эллипстік механизм жоғарыда аталған салыстырмалыларға ғана тән екі эллипстік механизмнен (салыстырмалы жою және салыстырмалы субөшіру) ерекшеленеді.

Салыстырмалы құрылымдардың универсалдықтары

Расселл Ультан (1972) 20 тілді зерттеп, салыстырмалы және суперлятивтің оң және теңдес формаларына сәйкес келетін (шамалы) бірдей түбірлердің өзгертілген формалары екенін анықтады. Джонатан Д. Бобалжик (2012) Ультанның жалпыламасы лингвистикалық универсалға үміткер екенін айтады. Бобалжик Салыстырмалы-Суперлятивтік Жалпыламаны былай формулиредейді: оң формаға қатысты, егер кез келген сын есімнің салыстырмалы дәрежесі түбірден өзгеше болса, оның суперлятивтік дәрежесі де солай болады; керісінше, егер кез келген сын есімнің суперлятивтік дәрежесі түбірден өзгеше болса, оның салыстырмалы дәрежесі де солай болады. Бобалжик Қамту Гипотезасын былай түсіндіреді: "Суперлятивтің өрнегі салыстырмалыны қамтиды (морфологиялық суперлятиві бар барлық тілдерде)". Расында: көптеген тілдерде (парсы, убых, чероки, чукчи және т.б.) суперлятив салыстырмалыны тікелей қамтиды; кельт тілдерінде, араб, клон, тотонак және т.б. салыстырмалы және суперлятивтер формальды жағынан ұқсас; роман тілдерінде, грек, мальтий және т.б. суперлятивтер салыстырмалы формаларына анықталған артикльдерді қосу арқылы туындайды. Бұдан өзге, Бобалжик Универсалды Грамматикада суперлятив морфемасының жоқтығын көрсетеді.