Кіріспе

Жобаларды басқаруда қолданылатын статистикалық құрал. Бағдарламаны бағалау және шолу әдісі (PERT) – жобаларды басқаруда қолданылатын, нақты жобаны аяқтауға қажетті міндеттерді талдау және көрсету үшін жасалған статистикалық құрал. PERT 1958 жылы Чарльз Э. Кларк АҚШ Әскери-теңіз күштері үшін алғаш рет әзірлеген; ол көбінесе 1958 жылы ұсынылған Критикалық жол әдісімен (CPM) бірге қолданылады.

Шолу

PERT – жобаны аяқтау үшін қажетті тапсырмаларды, әсіресе әрбір тапсырманы аяқтауға қажетті уақытты талдау және жобаны толық аяқтау үшін қажетті ең аз уақытты анықтау әдісі. Ол жобаны іс-шаралардың толық егжей-тегжейін және ұзақтығын нақты білмей жоспарлауға мүмкіндік береді, соның арқасында белгісіздікті ескереді. PERT бастау мен аяқтауға қарағанда оқиғаларға бағдарланған, және ол уақыттың шектеуші фактор болып табылатын жобалар үшін тиімдірек қолданылады. Ол өте кең ауқымды, бір реттік, күрделі және стандартты емес инфрақұрылымдық жобаларға, сондай-ақ ғылыми-зерттеу жобаларына қолданылады. PERT – басқару құралы, ол "іс-шаралар мен оқиғалардың жебе және түйін диаграммаларына негізделген: жебелер жобаның әрбір аяқталған кезеңін көрсететін оқиғаларға немесе түйіндерге жету үшін қажетті іс-шараларды немесе жұмыстарды көрсетеді". Ол өнеркәсіп саласының барлық түрлерінде қолданыс тапты. Мысалы, 1968 жылғы Гренобльде өткен қысқы Олимпиада ойындарында 1965 жылдан бастап 1968 жылғы Ойындардың ашылуына дейін PERT пайдаланылды. Бұл жобалық модель өзінің түрінде алғашқы болды, ол Фредерик Тейлордың ғылыми басқару әдісін қайта жаңғыртты, кейін Генри Форд (Фордизм) оны жетілдірді. DuPont компаниясының CPM әдісі PERT әдісімен шамамен бір уақытта ойлап табылды. Алғашқыда PERT Program Evaluation Research Task деген сөздердің қысқартылған түрі болған, бірақ 1959 жылы қайта аталды, және 2-ші кезең, екеуі де негізінен Чарльз Ф. Кларк жазған. PERT енгізілгеннен кейін он жыл өткен соң, американдық кітапханашы Марибет Бреннан PERT және CPM туралы 150-ге жуық жарияланымнан тұратын таңдамалы библиографияны жинақтады, барлығы 1958 және 1968 жылдар аралығында жарық көрді. PERT-те жұмыс бірліктерін бөлу үшін тағы бір құрал жасалды: Жұмыс бөлінісінің құрылымы. Жұмыс бөлінісінің құрылымы "толық желі құруға негіз болады, және Жұмыс бөлінісінің құрылымы ресми түрде негізгі PERT/CPM әдісін жүзеге асырудағы алғашқы талдау элементі ретінде енгізілді".

Іске асыру

Жобаны жоспарлаудың алғашқы қадамы – жобаны жүзеге асыру үшін қажетті міндеттерді және оларды орындау ретін анықтау. Кейбір міндеттер үшін реттілікті жазу оңай болуы мүмкін (мысалы, үй салғанда, іргетас құю алдында жер тегістелуі керек), ал басқалары үшін қиын болуы мүмкін (тегістеуді қажет ететін екі аймақ бар, бірақ бір мезгілде орындауға жеткілікті бульдозерлер жоқ). Сонымен қатар, уақыт есебі әдетте қалыпты, асықпай орындалатын уақытты көрсетеді. Көп жағдайда міндетті орындауға қажетті уақытты қосымша төлем немесе сапаны төмендету арқылы қысқартуға болады.

Мысал

Келесі мысалда А-дан G-ге дейін белгіленген жеті тапсырма бар. Кейбір тапсырмаларды бір мезгілде (А және В) орындауға болады, ал басқаларын олардың алдыңғы тапсырмасы аяқталғанша (А аяқталғанша C бастала алмайды) орындауға болмайды. Сонымен қатар, әрбір тапсырмада үш уақыт бағасы бар: оптимистік уақыт бағасы (o), ең ықтимал немесе қалыпты уақыт бағасы (m) және пессимистік уақыт бағасы (p). Күтілетін уақыт (te) формула бойынша есептеледі (o + 4m + p) ÷ 6. Іс-әрекет Алдыңғы тапсырма Уақыт болжамы Күтілетін уақыт Оптимистік (o) Қалыпты (m) Пессимистік (p) А — 2 4 6 4.00 В — 3 5 9 5.33 С А 4 5 7 5.17 D А 4 6 10 6.33 Е В, С 4 5 7 5.17 Ф Д 3 4 8 4.50 Г Е 3 5 8 5.17 Осы қадам аяқталғаннан кейін Гант диаграммасын немесе желілік диаграммасын салуға болады.

Бұрандалардан аулақ болу

Ауыр жол алгоритмінің деректерді енгізу кезеңінің мүмкіндіктеріне байланысты, A > B > C > A сияқты циклдар пайда болуы мүмкін. Бұл жағдайда қарапайым алгоритмдер шексіз циклге түсуі мүмкін. Тораптарды "белгілеу" және процесс аяқталғаннан кейін "белгілерді" жою мүмкін болғанымен, одан әлдеқайда қарапайым механизм – барлық іс-шаралар ұзақтығының жалпы сомасын есептеу болып табылады. Егер ерте аяқталу уақыты (EF) осы жалпы сомадан артық болса, есептеу дереу тоқтатылуы керек. Проблеманың туындау себебін анықтау үшін соңғы шамамен он түйіннің идентификаторларын сақтаған жөн.

Артықшылықтар

PERT диаграммасы жұмыс бөлінісі құрылымының (әдетте WBS) элементтері арасындағы тәуелділіктерді (алдын ала қатынастарды) нақты анықтап, көрінеді етеді. PERT критикалық жолды анықтауға мүмкіндік береді және оны көзге көрінетіндей етеді. PERT әрбір іс-шара үшін ерте басталу, кеш басталу және резерв уақытын анықтауға көмектеседі. Тәуелділіктерді жақсы түсіну арқасында PERT жобаның мерзімін қысқартуға мүмкіндік береді, бұл іс-шаралар мен тапсырмаларды мүмкін болған жағдайларда үлестіруге ықпал етеді. Жобалық деректердің көп көлемі ұйымдастырылып, шешім қабылдау үшін диаграмма түрінде ұсынылуы мүмкін. PERT белгілі бір мерзімге дейін жобаны аяқтау ықтималдығын анықтауға көмектеседі.

Кемшіліктер

Мүмкін жүздеген немесе мыңдаған іс-әрекеттер мен жеке тәуелділік байланыстары болуы мүмкін. PERT-ті кішірек жобаларға дейін қысқарту оңай емес. Желілік схемалар көлемді әрі икемсіз болады, бірнеше бетке басылып шығуға және арнайы форматтағы қағазға мұқтаж болады. Көптеген PERT/CPM схемаларында уақыт шегі көрсетілмегендіктен, жобаның ағымдағы жай-күйін көрсету қиын, бірақ түстер көмектеседі, мысалы, аяқталған элементтерді белгілі бір түспен көрсетуге болады.

Жобаның жоспарлануындағы белгісіздік

Жобаны жүзеге асыру барысында, нақты жоба ешқашан жоспарланғандай дәл орындалмайды, себебі белгісіздік факторлары болады. Бұл, адамдар жасаған қателіктерге ұшырау мүмкіндігі бар субъективті бағалаулардың нәтижесінде туындаған екіұштылыққа байланысты болуы мүмкін, немесе күтпеген оқиғалар мен тәуекелдерден туындаған өзгергіштіктің салдары болуы мүмкін. PERT жобаны аяқтау уақыты туралы қате ақпарат беруінің басты себебі – осы жоспардың белгісіздігі. Бұл қателік мұндай болжамдарды қолданусыз қалдыруға жеткілікті дәрежеде үлкен болуы мүмкін. Шешімнің сенімділігін арттырудың бір жолы – базалық кестеге қауіпсіздік қосып, бұзылуларды жұтуға мүмкіндік беру. Бұл алдын ала жоспарлау деп аталады, алайда барлық мүмкін бұзылуларды ескеретін болсақ, жұмыс өте баяулайды және бастапқы кестеге сыймайды. Екінші тәсіл – реактивті жоспарлау, ол базалық кестеге сіңірілмейтін кедергілерге ден қою процедурасын анықтайды.