Зороастризм дініндегі рухбандар (Zoroastrizm dinindegi ruhbandar)

Кіріспе

Зороастризм дініндегі дін қызметкерлері

Маги немесе магус – Зороастризмде және ертерек Иран діндеріндегі дін қызметкерлерін атау үшін қолданылатын термин. "Маги" сөзінің ең ерте кездескен жазбасы – Ұлы Дарий жазған үш тілдегі жазу, яғни Бехистун жазуы. Эллинистік кезеңге дейінгі ежелгі парсы мәтіндерінде маг Зурвандық және, болжам бойынша, зороастрийлік дін қызметкері ретінде сипатталған. Шығыс Жерорта теңізі мен Батыс Азияда соңғы антик кезеңге дейін және одан кейін де кең таралған mágos (μάγος) грек тіліндегі goēs (γόης) сөзінің ықпалына ілесіп, оны ығыстырды. Goēs – бұл сиқыршыны білдіретін ескі сөз, оның мағынасы астрономия, астрология, алхимия және басқа да эзотерикалық білім салаларын қамтыды. Бұл байланыс, өз кезегінде, гректердің Псевдо-Зороастрға деген қызығушылығының нәтижесі болды. Гректер оны халдейліктердің негізін қалаушы және астрология мен сиқырдың ойлап табушысы деп есептеді, осы мағынасы "сиқыр" және "сиқыршы" сөздерінде бүгінге дейін сақталған. Матай Евангелиясында шығыстан келген "μάγοι" (магои) Мәсіх баласына құрмет көрсетеді, ал транслитерацияланған көпше түрі "маги" латын тілінен ағылшын тіліне шамамен 1200 жылы осы контексте енген (бұл қолданыс ағылшын тілінде көбінесе "патшалар" немесе соңғы уақытта "ақылдылар" деп аударылады). "Магус" сөзі бұрын пайда болады, ол 14 ғасырдың соңында ежелгі француз тілінен "сиқыршы" мағынасында алынған. Мұрагерлік зороастрийлік дін қызметкерлері Үндістан мен Иранда сақталған. Олар дәрежесіне қарай Хербад, Мобад (Магупат, яғни Мага басшысы) және Дастур деп аталады.

Ирандық көздер

Бұл термин ирандық мәтіндерде 5 ғасырдан бұрын тек екі рет кездеседі, және олардың тек біреуін ғана нақты мерзімге дейін анықтауға болады. Осы бір мысал Ұлы Дарийдің үш тілді Бехистун жазуында кездеседі, ол шамамен б.з.д. 520 жылға жатады. Бұл үш тілді мәтінде белгілі бір бүлікшілердің қасиеті ретінде магиан аталады; Көне парсы бөлімінде маγu (көбінесе медиан тілінен алынған сөз деп есептеледі). Бұл терминнің мағынасы белгісіз. Екінші мысал – Авестаның, яғни зороастризмнің қасиетті әдебиетінің мәтіндерінде кездеседі. Осы жағдайда, яғни Жаңа авестандық бөлімінде, термин hapax moghu. tbiš түрінде кездеседі, яғни "могуға қарсы", мұнда могу (бұрынғы пікір бойынша) "магу" дегенді білдірмейді, ал "тайпа мүшесі" дегенді білдіреді. Бұл сөз, "мағаға иеленуші" деген мағынаны білдіретін мағаван, бір кезде авесталық маға мен медиандық (яғни Көне парсы) мағаның бір уақытта пайда болғанын (сондай-ақ екеуінің де ведалық санскрит мағасымен туыс екенін) көрсететін болған. "Гатхаларда бұл сөз Зороастрдың үйретімін және сол үйретімді қабылдаған қауымды білдіреді" және авесталық маға санскрит мағасымен байланысты сияқты, бірақ "батыс ирандық магу (Магус) түрінің дәл осындай мағынасы бар деп есептеуге негіз жоқ".

Классикалық грек

Ең көне грек тілінде сақталған магия туралы сілтеме – грек тілінен μάγος (mágos, көпше: magoi) – б.з.д. VI ғасырдағы Гераклиттен (Clemens Protrepticus 2.22.2) болуы мүмкін, ол магияны "құдайсыздыққа" ұласатын ырым-жырымдары мен рәсімдері үшін қарғыс айтқан. Гераклиттің сипаттаған ырым-жырымдары сақталмаған, және Гераклит шетелдіктер туралы айтқан дегенге ешқандай дәлел жоқ. Б.з.д. V ғасырдың ортасындағы Геродоттың жазбалары жақсы сақталған. Ол Кіші Азияда тұратын ирандықтарды суреттегенде "маги" терминін екі мағынада қолданады. Бірінші мағынасында (Тарих 1.101) Геродот магилерді мидиялықтардың тайпаларының/халықтарының (этностың) бірі ретінде көрсетеді. Екінші мағынасында (1.132) Геродот "маги" терминін жалпылама "қасиетті кастаға" қатысты қолданады, бірақ "олардың этникалық тегі ешқашан қайта аталмайды". Роберт Чарльз Зейнердің сөзіне сүйенсек, басқа да мәліметтерде "магилер Персия, Парфия, Бактрия, Хорасан, Ария, Мидия және сактардың арасында ғана емес, сонымен қатар Самария, Эфиопия және Египет сияқты ирандық емес жерлерде де кездеседі. Олардың ықпалы Кіші Азияға да тарады. Сондықтан, магилердің діни қызметкерлері, бір атаумен белгіленген мидиялық тайпасынан ерекшеленген болуы мүмкін". Бірақ, іс-әрекетті білдіретін есім мен оны істеушіні білдіретін есім ертеде-ақ айырылып кетті. Содан кейін, mageia нақты магилердің істегендері үшін емес, қазіргі мағынадағы 'сиқыр' сөзімен байланысты нәрсе үшін қолданыла бастады, яғни табиғаттан тыс күштерді пайдалану арқылы физикалық әлемде әсер ету үшін, немесе осы әсерге алдау арқылы немесе шеберлікпен қол жеткізудің көрінісі арқылы. Б.з.д. V ғасырдың ортасында Геродот магилерді аяндар мен түстерді түсіндірушілер ретінде сипаттайды (Тарих 7.19, 7.37, 1.107, 1.108, 1.120, 1.128). Гелленистік кезеңге дейінгі грек деректерінің арасында персиялық Ахеменидтер сарайында тәжірибесі бар әскери қолбасшы Ксенофонт та бар. Б.з.д. IV ғасырдың басындағы "Киропедиясында" Ксенофонт магилерді барлық діни мәселелер бойынша билік иелері ретінде көрсетеді (8.3.11) және магилер болашақ императордың тәрбиесіне жауапты деп есептейді. Нумидиялық платонист философ Апулей магиді Платондық түсінік бойынша "ақылды және философ патша" ретінде қарастыру қажет деп сипаттайды.

The oldest surviving Greek reference to the magi – from Greek μάγος (mágos, plural: magoi) – might be from 6th century BC Heraclitus (apud Clemens Protrepticus 2.22.2), who curses the magi for their "impious" rites and rituals. A description of the rituals that Heraclitus refers to has not survived, and there is nothing to suggest that Heraclitus was referring to foreigners. Better preserved are the descriptions of the mid 5th century BC Herodotus, who in his portrayal of the Iranian expatriates living in Asia Minor uses the term "magi" in two different senses. In the first sense (Histories 1.101), Herodotus speaks of the magi as one of the tribes/peoples (ethnous) of the Medes. In another sense (1.132), Herodotus uses the term "magi" to generically refer to a "sacerdotal caste", but "whose ethnic origin is never again so much as mentioned." According to Robert Charles Zaehner, in other accounts, "we hear of Magi not only in Persia, Parthia, Bactria, Chorasmia, Aria, Media, and among the Sakas, but also in non Iranian lands like Samaria, Ethiopia, and Egypt. Their influence was also widespread throughout Asia Minor. It is, therefore, quite likely that the sacerdotal caste of the Magi was distinct from the Median tribe of the same name." But almost from the outset the noun for the action and the noun for the actor parted company. Thereafter, mageia was used not for what actual magi did, but for something related to the word 'magic' in the modern sense, i. e. using supernatural means to achieve an effect in the natural world, or the appearance of achieving these effects through trickery or sleight of hand. Already in the mid 5th century BC, Herodotus identifies the magi as interpreters of omens and dreams (Histories 7.19, 7.37, 1.107, 1.108, 1.120, 1.128). Other Greek sources from before the Hellenistic period include the gentleman soldier Xenophon, who had first hand experience at the Persian Achaemenid court. In his early 4th century BC Cyropaedia, Xenophon depicts the magians as authorities for all religious matters (8.3.11), and imagines the magians to be responsible for the education of the emperor to be. Apuleius, a Numidian Platonist philosopher, describes magus to be considered as a "sage and philosopher king" based on its Platonic notion.

Рим дәуірі

Сиқыршылық "магия" грек сөзімен байланыстырылғаннан кейін, гректердің Зороастр туралы ойы да сиқыршыға айналуы заңды болды. Бірінші ғасырдағы Плиний Аға Зороастрды сиқырдың ойлап табушысы деп атайды (Табиғи тарих xxx.2.3), бірақ "еңбек бөлінісінің қағидасы Зороастрды грек және рим әлеміне қараңғы өнерді әкелу жауапкершілігінен сақтаған сияқты. Бұл күмәнді атақ басқа бір керемет сиқыршы – Останға тиді, оған көптеген псевдоэпиграфиялық сиқыр әдебиеттері жатқызылды". Астрологиямен байланысты фактор Зороастрдың халдейлік болғаны туралы түсінік болды. Зороастрдың тағы бір грекше аты – Заратас / Зарадас / Заратос (аг. Агатий 2.23–5, Клемент Стромата I.15), Бидез бен Кумонт пікірінше, оның атының семит түрінен шыққан. Суданың астрономияға арналған бөлімінде бабылдықтардың астрологияны Зороастрдан үйренгендері айтылады. Самосаттық Лукиан (Менип 6) Бабылға сапар шегіп, "Зороастрдың шәкірттері мен ізбасарларының бірінен" оның пікірін сұрауға бел буады.

Христиандық дәстүр

Магос (грекше) сөзі және оның нұсқалары Ескі және Жаңа Ұйғырстанда кездеседі. Әдетте бұл сөз "сиқыршы" немесе "сәуегей" деп аударылады, яғни көрініс жасаушы немесе болашақты болжайтын адам, және осылай аударылады оның барлық кездескен жерлерінде (мысалы, Елшілердің істері 13:6), Матай Ізгі хабарынан басқа, онда аудармаға байланысты "ақылды адам" (KJV, RSV) немесе түсіндірме жазбасымен "магтар" деп аударылмайды (NIV). Алайда, ертедегі шіркеу әкелері, мысалы, әулие Юстин, Ориген, әулие Августин және әулие Жером, Ізгі хабар үшін ерекшелік жасамады және сөзді оның әдеттегі мағынасында, яғни "сиқыршы" деп аударды. Матай Ізгі хабары Исаның туғанына сәл уақыт өткен соң, оған құрмет көрсету үшін магтар келгенін айтады. Олар Иерусалимге келгенде, Ирод патшаға барып, яһудилердің патшасы қай жерде туғанын сұрады. Ирод бұған алаңдап, бала туралы еш хабарсыз екенін, бірақ Мәсіхтің Бетлехемде дүниеге келетіні туралы болжам бар екенін айтты. Содан кейін ол магтардан баланы тапқанда оған хабарлауларын өтінді, өзі де оған құрмет көрсету үшін. Бетлехем жұлдызының басшылығымен, ақылды адамдар кішкентай Исаны бір үйде тапты. Олар оған құрмет көрсетіп, "алтын, ладан және мүр" сыйларын ұсынды. (2.11) Түсінде олар Иродқа қайтып бармауға ескертілді, сондықтан олар басқа жолмен өз үйлеріне қайтып кетті. І ғасырдың соңында жазылғаннан бері көптеген апокрифтік әңгімелер Ізгі хабарды толықтырып, көркейтіп берді. Матай 2:16 Иродтың магтардан баланың туғанына екі жылға дейін уақыт өткенін білгенін көрсетеді, сондықтан екі жасқа дейінгі барлық ер балалар қырғынға ұшырады. 8-тараудағы Симон Маг туралы әйгілі оқиғадан басқа, Елшілердің істері кітабы Кипр аралындағы Пафос қаласындағы римдік проконсул Сергий Паулюстың кеңесшісі болған тағы бір сиқыршыны да сипаттайды. Ол Бар-Иса (Исаның ұлы) есімді яһуди еді, немесе басқаша айтқанда, Елимас. (Жозеф Флавий Феликс сарайында қызмет еткен Атомос есімді кипрлік тағы бір сиқыршыны да атады.) Христиандық канондық емес көздердің бірі, Сириялық балалық Ізгі хабар, үшінші тарауында Матайдағы оқиғаға өте ұқсас Шығыс ақылды адамдарының оқиғасын келтіреді. Бұл жазбада Зорадаш (Зороастр) даналарды сәби Исаны іздеуге ынталандырған болжамның авторы ретінде көрсетілген.

The word mágos (Greek) and its variants appear in both the Old and New Testaments. Ordinarily this word is translated "magician" or "sorcerer" in the sense of illusionist or fortune teller, and this is how it is translated in all of its occurrences (e. g. Acts 13:6) except for the Gospel of Matthew, where, depending on translation, it is rendered "wise man" (KJV, RSV) or left untranslated as Magi, typically with an explanatory note (NIV). However, early church fathers, such as St. Justin, Origen, St. Augustine and St. Jerome, did not make an exception for the Gospel, and translated the word in its ordinary sense, i. e. as "magician". The Gospel of Matthew states that magi visited the infant Jesus to do him homage shortly after his birth The gospel describes how magi from the east were notified of the birth of a king in Judaea by the appearance of his star. Upon their arrival in Jerusalem, they visited King Herod to determine the location of the king of the Jews's birthplace. Herod, disturbed, told them that he had not heard of the child, but informed them of a prophecy that the Messiah would be born in Bethlehem. He then asked the magi to inform him when they find the child so that he himself may also pay homage to the child. Guided by the Star of Bethlehem, the wise men found the child Jesus in a house. They paid homage to him, and presented him with "gifts of gold and of frankincense and of myrrh." (2.11) In a dream they are warned not to return to Herod, and therefore return to their homes by taking another route. Since its composition in the late 1st century, numerous apocryphal stories have embellished the gospel's account. Matthew 2:16 implies that Herod learned from the wise men that up to two years had passed since the birth, which is why all male children two years or younger were slaughtered. In addition to the more famous story of Simon Magus found in chapter 8, the Book of Acts also describes another magus who acted as an advisor of Sergius Paulus, the Roman proconsul at Paphos on the island of Cyprus. He was a Jew named Bar Jesus (son of Jesus), or alternatively Elymas. (Another Cypriot magus named Atomos is referenced by Josephus, working at the court of Felix at Caesarea.) One of the non canonical Christian sources, the Syriac Infancy Gospel, provides, in its third chapter, a story of the wise men of the East which is very similar to much of the story in Matthew. This account cites Zoradascht (Zoroaster) as the source of the prophecy that motivated the wise men to seek the infant Jesus.

Яһуди дәстүрі

Талмудта яһуди ғалымдары мен түрлі баяндардың арасындағы әңгімелер тіркелген. Талмуд баяндарды сиқыршылар ретінде бейнелейді және бірнеше сипаттамаларда олар еврейлердің діни амалдарына кедергі келтіретіндей теріс сипатталған. Көптеген сілтемелерде ғалымдар түрлі баяндардың амалдарына сын айтады. Мысалы, зороастрийлік дін қызметкерлері еврейлердің жерлеу рәсімдеріне тікелей бөгет келтіретіндей, мәйіттерді қайтадан қазуы туралы айтылады. Тағы бір мысал, бір ғалымның баяндардан білім алуға тыйым салуы.

Ислам дәстүрі

Араб тілінде "маги" (мажус) – зороастрийлерді білдіретін термин. Бұл термин Құранда, 22-ші сүренің 17-ші аятында айтылады, онда "магилер" яһудилер, сабилер және христиандармен бірге Қиямет күні сотталатын діндер тізімінде есімдері аталады. 1980 жылдары Саддам Хусейннің Баас партиясы Иран-Ирак соғысы кезінде majus терминін қазіргі Ирандықтардың барлығын жалпылау үшін пайдаланды. "Осы құжаттарда ирандықтарды мажус деп атау арқылы қауіпсіздік органдары ирандықтардың шынайы мұсылмандар емес, керісінше исламға дейінгі сенімдерін жасырын сақтайтынын көрсетті. Осылайша, олардың пікірінше, Ирак соғысы араб ұлтшылдығы үшін ғана емес, сонымен қатар ислам атынан жүргізілген науқан сипатында болды."

Үндістанның дәстүрі

Үндістанда Сакалдуипия брахмандары Самба Пурана, Бхавишья Пурана және Махабхаратада сипатталғандай, Митра (Сурья) құдайына Митраванада (Мултан) табыну үшін шақырылған он Мага (Санскрит: मग) діни қызметкерлерінің ұрпақтары саналады. Олардың бастапқы мекені – Сакадвипа деп аталатын мифологиялық аймақ болған. Варахамихираның (шамамен 505 – 587 жж.) сөзіне сүйенсек, Күн құдайының (Митра) мүсіні "солтүстік" (Орталық Азия) киімін киген, атап айтқанда, атқа мінуге арналған етік киген болып бейнеленген. Үндістанның кейбір брахман қауымдары өз тегін Магалардан шығарады. Үндістанның Варахамихира сияқты классикалық астрономдары мен математиктері Магалардың ұрпақтары саналады. Варахамихира Күн мүсіндерін орнату және қасиеттеуді Магалардың жүргізуі керектігін нақтылайды. Әл-Бируни Мултандағы Күн ғибадатханасының діни қызметкерлерінің Магалар болғанын айтады. Магалар Үндістанның көптеген жерлерінде отарлар құрған және Конарк, Мартанда және басқа күн ғибадатханаларында діни қызметкерлер болған.

Қытай тіліне берілетін несие

Виктор Х. Мейр (1990) қытай тіліндегі wū (巫 "шаман; сиқыршы, колдовник; фокусник") сөзінің көне парсы тіліндегі *maguš "сиқыршы; магтар" сөзінен қабылданғанын ұсынды. Мейр көне қытай тілінің *. Ежелгі қытай тіліндегі формаларды қайта құру шамалы болжамға негіделген. Мейрдің * (巫) сөзіндегі соңғы дауыс [g] бірнеше көне қытай тілінің реконструкцияларында (Донг Тонгхэнің *mywag, Чжоу Фагаоның *mjwaγ және Ли Фанггуидің *mjag) көрінеді, бірақ барлығында емес (Бернхард Карлгреннің *mywo және Аксель Шюслердің *ma). Мейр 1980 жылы Шанси провинциясының Фуфенг ауданында Чжоу әулеті сарайының қазбасында табылған б.з.д. 8 ғасырға жатқан еуропалық немесе кавказоид ерекшеліктері бар екі мүсіншені келтіреді. Мүсіншенің бірінің басының үстіңгі жағында ойылған ☩ белгісі бар. Мейрдің ұсынысы Жао Цзун И (1990) ұсынған идеяға негізделген, ол "күшті крест" пішіндес қола бұйымдарындағы wu 巫 иероглифін неолиттік Батыс Азиядағы ұқсас пішінмен, атап айтқанда Халаф дәуіріндегі қасиетті әйел мүсінінің иығына салынған крестпен байланыстырады.