Кіріспе

Польша мен Литваның билеушісі 1632 – 1648 жылдар аралығында, 17 ғасырдағы Польша королі Владыслав IV Ваза немесе Польшаның Ладислав IV (9 маусым 1595 – 20 мамыр 1648) – Польша королі, Литваның Ұлы князі және Швеция мен Ресей тақтарына талапкер болған. Ваза әулетінен, Польша және Швеция ханзадасы ретінде дүниеге келген Владыслав IV, Зигмунд III Ваза мен Зигмундтың бірінші әйелі Анна Австрияның үлкен ұлы еді. 1610 жылы Польша әскері Мәскеуді басып алған кезде Жеті бояр Владыславты Ресейдің патшасы етіп сайлады, бірақ әкесінің позициясы мен халықтың көтерілісіне байланысты таққа отырмады. Дегенмен, 1634 жылға дейін ол Мәскеу орталықты княздықтың титулды атауын сақтап келді. 1632 жылы Польша королі болып сайланған ол, Польша-Литва одағын шетелдік шабуылдардан сәтті қорғады, әсіресе 1632–1634 жылдардағы Смоленск соғысына жеке қатысты. Ол діни төзімділікті қолдады және одақтың Әскери-теңіз күштерін құру сияқты әскери реформаларды жүзеге асырды. Владыслав өнер мен музыканың белгілі меценаты болды. Осман империясын жеңіп, патшалық билікті нығайтып, одақтың саяси жүйесін реформалау арқылы даңққа ие болды, бірақ Швеция тағын қайтарып алуға қол жеткізе алмады. Осы сәтсіздікке қарамастан, оның жеке харизмасы мен қоғамның барлық топтары арасындағы танымалдылығы одақта аймақтық тұрақтылыққа үлкен үлес қосты. Ол заңды мұрагер қалдырмай қайтыс болды, ал Польша тағына оның жартылай інісі Ян II Казимир Ваза отырды. Владыславтың өлімі Польша-Литва одағындағы салыстырмалы тұрақтылықтың аяқталуын білдірді, өйткені ондаған жылдар бойы жиналған қақтығыстар мен шиеленістер қорқынышты салдарға әкелді. Шығыстағы Хмельницкий көтерілісі (1648) және одан кейінгі шведтердің басып кіруі ("Ұлы су тасқыны", 1655–1660) елді әлсіретіп, Польшаның аймақтық держава ретіндегі мәртебесін төмендетті. Осы себепті Владыславтың билеуі келесі онжылдықтарда тұрақтылық пен өркендеудің алтын ғасыры ретінде есте сақталды.

Патшалық атағы

Латынша: Vladislaus Quartus Dei gratia rex Poloniae, magnus dux Lithuaniae, Russiae, Prussiae, Masoviae, Samogitiae, Livoniaeque, Smolenscie, Severiae, Czernichoviaeque necnon Suecorum, Gothorum Vandalorumque haereditarius rex, electus magnus dux Moscoviae. Аударма: Владыслав IV, Құдайдың құдіретімен Польша королі, Литваның, Русьтің, Пруссияның, Мазовияның, Самогитияның, Ливонияның, Смоленск, Сийверск және Черниговтың Ұлы князі, Швецияның, готтардың және вандалдардың мұрагерлік королі, Мәскеудің Ұлы князі сайланды.

Өмір

Владыслав IV-тің әкесі, III Зигизмунд Ваза, Швеция патшасы Густав I-нің немересі, 1592 жылы әкесінен кейін швед тағына отырды, бірақ 1599 жылы оны туысы, кейіннен король Карл IX құлатты. Бұл ұзақ жылға созылған араздыққа алып келді, Ваза әулетінен шыққан польша патшалары швед тағына таластады. Осыдан 1600-1629 жылдардағы поляк-швед соғысы және кейіннен 1655 жылғы Тасқын басталды.

Балалық шақ

Австрияның Аннасы мен III Зигмундтың некесі дәстүрлі, саяси мақсатта жасалған одақ болды, жас Ваза әулетін беделді Габсбургтармен байланыстыруға бағытталған. Владислав 1595 жылдың 9 маусымында Краков қаласының жанындағы Лобзоудағы корольдің жазғы резиденциясында дүниеге келді, бұл оқиға Варшава қаласының негізгі қамалы өрттен кейін бірнеше ай өткен соң болды. Владиславтың анасы оны дүниеге әкелгеннен кейін үш жылдан аспайтын уақыт ішінде, 1598 жылдың 10 ақпанында қайтыс болды. Ол анасының бұрынғы сарай қыздарының бірі, Урсула Мейериннің тәрбиесінде өсті, ол ақырында патша сарайында зор ықпалға ие болды. Владиславтың Хофмейстері поляк-пруссиялық ақсүйек Михал Конарский болды. XVII ғасырдың басында Урсула ықпалын жоғалтты, өйткені Владислав жаңа ұстаздар мен кеңесшілерге ие болды, олардың ішінде Марек Лентковский, Габриэль Прованчюш және Анджей Сзолдрский сияқты дін қызметкерлері, ал әскери істер бойынша Зигмунт Казановский болды. Оның оқу бағдарламасының көп бөлігін III Зигмундтың өте құрметтеген Петр Скарга жасаған болуы мүмкін. Владислав бірнеше жыл Краков академиясында, ал екі жыл Римде оқыды. 10 жасында ол жеке ханзадалық сарайын алды. Ол Адам мен Станислав Казановский ағайындарымен дос болды. Жас Владиславтың өнерге деген қызығушылығы болғандығы айтылды, кейіннен ол өнердің белгілі меценаты болды. Ол неміс, итальян және латын тілдерінде сөйлеп, жазды. Владиславты шляхта (поляк ақсүйектері) жақсы көретін, бірақ оның әкесінің Польша тағына (vivente rege) ие болу жоспары халыққа ұнамай, ақырында Зебжидовский көтерілісінде (rokosz) жеңіліске ұшырады.

Патша

Польшаның Мәскеу ісіне араласуы күшейген кезде, 1609 жылы патша отбасы Литва Ұлы Герцогтығының астанасы Вильнюске көшті, онда Вильнюстің өртенуіне куә болды, бұл патша отбасын Вильнюс қамалынан эвакуациялауға мәжбүр етті. Сол жылы 15 жастағы Владиславты Польша-Мәскеу соғысы мен Мәскеудің Ұлы Жылы кезінде патша Василий Шуйскийді құлатқан жеті боярдан тұратын Мәскеу аристократиялық кеңесі патша сайлады. Оның сайлануын оның әкесі Сигизмунд бұзды, ол Мәскеу халқының православие дінінен римдік католицизмге өтуін қалады. Сигизмунд боярдың ханзада Владиславты Мәскеуге жіберіп, православиеге көнуі туралы өтінішіне келіспеді. Оның орнына Сигизмунд Мәскеуде регент ретінде билік етуін ұсынды. Бұл шындыққа келмейтін ұсыныс жаңадан соғыстың басталуына әкелді. 1611-1612 жылдары күміс және алтын монеталар (копек) Мәскеу мен Новгородтағы Ресей монета дөңгелеу орындарында Владиславтың «Тәжді хан және Ұлы князь Владислав Зигимонтович, барлық Ресейдің иесі» деген титулымен мерзімінен бұрын соғылды. Владислав 1616 жылы патша тағын өзіне қайтарып алуға тырысты. Әскери жеңістерге қарамастан, ол Мәскеуді басып ала алмады. Деулино бітім шартында Ұлттық Достастық даулы аумақтардың бір бөлігін алды, бірақ Владислав ешқашан Ресейде билік ете алмады; осы кезеңде тақ патша Михаил Романовқа тиесілі болды. Ол 1634 жылға дейін ешқандай нақты билігі жоқ титулды сақтап тұрды. Бұл жорықтың сәтсіздігі Владиславқа Польшадағы патша билігінің шектерін көрсетті, себебі сәтсіздіктің басты себептері Владыславты өздерінен жоғары санамайтын әскери қолбасшылардың үлкен тәуелсіздігі және Польша сеймі (парламенті) соғысты қаржыландырудан бас тартқандықтан армияға қаражаттың жетіспеуі болды.

Әмірші

Ол патшалығын құруға дейін көптеген жорықтарға қатысып, жеке даңқ іздеген. 1617–18 жылдары орыстарға қарсы соңғы жорығынан кейін (Димитриадалардың аяқталуы), 1619 жылы Силезияға Габсбургтарға Чехиялық гуситтерге қарсы күресте көмектесу мүмкіндігін іздеп барды, бірақ ол мүмкіндік тумады. 1620 жылы ол Польша-Осман соғысының екінші кезеңіне қатысты, бұл Польша мен Осман империясының Молдавия үшін ұзаққа созылған қақтығысының салдары болды. 1621 жылы Хоцимде поляк командирі болды. Ол ауруға шалдыққан деген хабар бар, бірақ соған қарамастан, ақылды кеңес беріп, басқа поляк командирлерін қалып, соғысуға көндірді. Оның кеңесі дұрыс болды, соғыс ақырында Осман басқыншылығынан бұрынғы жағдайға оралатын бейбіт келісіммен аяқталды. Бұл келісім Владиславқа «христиандық діннің қорғаушысы» деген халықаралық бедел берді және оның мемлекет ішіндегі танымалдығын арттырды. 1623 жылы Гданьск (Данциг) маңында Густав Адольфтың швед флотының теңіз үстемдігін пайдаланып, Гданьскіге (Мемлекетте флоты болмаған) жеңілдіктер талап еткенін көрді. 1624 жылы король Сигизмунд Владиславтың, көптеген құрдастары сияқты, Батыс Еуропаға саяхаттауының уақыты келді деп шешті. Қауіпсіздік үшін Владислав Снопковский деген жалған атпен (поляк тілінде «снопок» – егіздік, Вазаның елтаңбасындағыдай) саяхаттады. Ұзақ саяхат (1624–25 жж.) кезінде оны Альбрихт Станислав Радзивилл және басқа да сарайлықтар сүйреп әкелді. Біріншісі Вроцлавқа (Бреслау), содан кейін Мюнхенге сапар шегіп, Баварияның курфюрсті Максимилиан I-мен кездесті. Брюссельде Испанияның инфантасы Изабелла Клара Эухениямен, Антверпенде Рубенспен кездесті. Бреда маңында Амброзио Спиноламен кездесті. Спиноламен болған кездесінде ол Батыс әскери техникасына таң қалды, бұл кейін король болғанда көрінді, өйткені әскери мәселелер оған әрқашан маңызды болды. Әскери гений болмаса да, және оның замандасы, Мемлекет гетманы Станислав Конецпольскийден кем болса да, Владислав өте шебер командир ретінде танымал болды. Римде оны Осман империясына қарсы күресі үшін құттықтаған Рим папасы VIII Урбан қарсы алды. Флоренцияда болған кезде ол операға қатты әсер етіп, бұл өнер түрін бұрын белгісіз болған Мемлекетке әкелуге шешім қабылдады. Генуя мен Венецияда ол жергілікті кеме жасау шеберханаларына таң қалды, ал Пизада арнайы ұйымдастырылған теңіз шайқасын көрді, бұл тәжірибелер оның кейін Польша-Литва флотын құруға тырысуына әкелді. Польшаға оралғаннан кейін 1626 жылы поляк-швед соғысының соңғы кезеңінде шведтерге қарсы соғысты, онда Гнев шайқасына қатысты. 1629 жылы Альтмарк бітіміне дейін соғыс жалғасты, бірақ оның қатысы шектеулі болды. Ол осы кезеңде және одан кейін Польша тағына үміткер болу үшін қолдау іздеді, өйткені оның әкесі Сигизмунд қарттап бара жатқан еді, ал Польша тағына мұрагерлік емес, сайлау арқылы иелік етілді. Владислав және оның әкесі Сигизмунд Сигизмундтың өмірлік кезеңінде Владиславтың сайлануын қамтамасыз етуге тырысты, бірақ бұл ақсүйектер үшін танымал нұсқа емес еді және 1631 жылғы сеймге дейін бірнеше рет сәтсіз аяқталды. 1632 жылдың сәуір айының соңында Сигизмунд кенеттен инсульт алды және 30 сәуірдің таңында қайтыс болды, бұл мәселені қайта көтеруге мәжбүр етті.

Патша

1632 жылғы сайлау сеймі ақырында Владиславты сайлады; басқа еңбек еткісі келгендер болған жоқ. Шешім 8 қарашада қабылданды, бірақ пакта конвента әлі дайын болмағандықтан, ресми жариялау 13 қарашаға дейін кешіктірілді. Пакта конвентада Владислав әскери мектеп пен жабдықты қаржыландыруға, теңіз күштерін қаржыландырудың жолын табуға, қолданыстағы одақтарды сақтауға, Сеймнің келісімінсіз әскер жинауға, шет ел азаматтарына лауазымдар мен әскери шендер беруге, бейбіт келісімдер жасасуға немесе соғыс жариялауға, Сенаттың келісімінсіз әйел алуға, ағаларын Ортақ Елге адал болуға ант беруге және Корольдік монетадан түскен табысты жеке қазынаға емес, Корольдік қазынаға беруге міндеттенді. Сайлау қорытындысын Тақ бас маршалы Лукаш Опалинский жариялағанда, сайлауға қатысқан шляхта (әулетті ақсүйектер) жаңа патшаның құрметіне үш сағатқа созылған той-думандарды бастады. Владыслав келесі жылы 6 ақпанда Краковтағы Вавель соборында тәж кигізілді.

Әскери науқандар

Польша патшасының өлімінен кейін күтілетін дүрлік-шарқаны пайдалануға тырысып, Ресей патшасы Михаил I одақтың аймағына шабуыл жасады. 1632 жылдың қазанында мәскеулік әскерлер одақтың шығыс шекарасын кесіп өтіп, Смоленск қаласын қоршауға алды (бұл қала 1618 жылы Димитриад соғыстарының соңында Ресейден Польшаға өткен еді). 1632–1634 жылдардағы Ресейге қарсы соғыста (Смоленск соғысы) Владислав 1633 жылдың қыркүйегінде қоршауды бұзып, одан кейін Михаил Шейннің басқаруымен орыс әскерін қоршады, нәтижесінде 1634 жылдың 1 наурызында олар қарсылық көрсетпей берілді.

Бағалау

Владиславтың көптеген жоспарлары болды (династиялық, соғыстар туралы, аумақтық иеліктер: Силезияны қайтару, Инфлантияны (Ливонияны), Пруссия герцогтығын қосу, өзінің мұрагерлік герцогтығын құру және т.б.), олардың кейбіреулері табысқа жету мүмкіндігіне ие болды, бірақ түрлі себептерге байланысты көпшілігі оның 16 жылдық билігі кезінде сәтсіз аяқталды. Оның кең ауқымды халықаралық саяси жоспарлары орындалмаса да, ол Еуропаның маңызды елдерінде тұрақты дипломатиялық өкілдер желісін құруға қолдау көрсетіп, Польша-Литва мемлекетінің сыртқы саясатын жақсартты. Владислав өмірі бойы Польшаны шетелдік шапқыштардан сәтті қорғады. Ол шебер тактик және стратегия ретінде танылды, Польша армиясын жаңғыртуға үлкен үлес қосты. 5=5. Польшаның Екатеринасы. 7=7. Баварияның герцогинясы Мария Анна. 9=9. Маргарет Лейжонхуфвуд. 10=10. Польшаның Сигизмунд I-і. 11=11. Бона Сфорца. 12=12. Фердинанд I, Рим императоры. 13=13. Богемия және Венгрияның Аннасы. 14=14. Баварияның герцогы Альберт V. 15=15. Австрияның архигерцогинясы Анна.