Кіріспе

Польша мен Литваның 1648–1668 жылдар аралығындағы билеушісі, басқа монархтардың ұқсас есімдері

Иоанн II Казимир Ваза (Jan II Kazimierz Waza; 22 наурыз 1609 – 16 желтоқсан 1672) – 1648 жылдан 1668 жылы тақтан бас тарғанға дейін Польша королі және Литваның ұлы князі, сондай-ақ 1648 жылдан 1660 жылға дейін Швеция тағына талапкер болған. Ол Зигмунд III Вазаның екінші әйелі Констанция Австриямен некесінен туған тұңғыш ұлы. Иоанн Казимир ағасы Владыслав IV Вазаның орнын басып патша болды. Принц ретінде Иоанн Казимир 1638 жылы Генуядан Испанияға Филипп IV-пен Францияға қарсы одақ құру үшін сапар шекті, бірақ кардинал Ришелье оны тұтқынға алып, Винсеннге екі жылға қамады. Ол ағасы Владыслав IV Францияға қарсы соғыс бастамауға уәде бергенде босатылды. Кейін Иоанн Казимир Батыс Еуропаны кеңінен аралап, 1643 жылы Римде иезуиттер орденіне кірді. Оны Иннокентий X кардинал етіп тағайындады, бірақ Польшаға оралғаннан кейін ол діннен қол үзді және 1648 жылы ағасының орнын басты. Оның билігі Украинадағы Богдан Хмельницкий бастаған казактардың үлкен көтерілісінен туындаған шатасу мен апаттар ортасында басталды, олар Польшаның ортасына дейін жетті. Корольдің билігі ақсүйектердің күшейіп бара жатқан ықпалымен барлық артықшылықтарынан айырылды. Польшаның ұзақ жылдар бойы жауы болған Ресей мен Швеция патшалықтары шабуылдарын жаңартты. Трансильванияның Георг II Ракоци де Польша аумағына басып кірді, ал Сейм liberum veto заңын теріс пайдаланудан кейін үнемі таратылып отырды. Швецияның Карл X Густав ел арқылы жеңіспен өтіп, 1655 жылы Краковты басып алды, бұл Иоанн Казимирді Силезияға қашуға мәжбүр етті. Швециялықтарды Ченстохова түбінде Стефан Чернецкий тоқтатты. Шведтер мен орыстарға қарсы соғыстар Польшаның Балтық және Днепр маңындағы провинцияларын едәуір мөлшерде берумен аяқталды, сонымен қатар поляктар казактарға деген ықпалын жоғалтты, олар Ресей патшаларының қорғауына өтті. Ұзақ шайқастар барысында Иоанн Казимир әлсіз және бейбіт мінезді болғанымен, патриотизмі мен батылдығын жиі көрсетті. Оның әйелінің Энгхен герцогын Польша тағына мұрагер ету үшін жасаған интригалары бірнеше көтерілістерге, соның ішінде гетман Ежи Себастьян Любомирскийдің бас көтеруіне әкелді. Нәтижесінде Иоанн Казимир 1668 жылдың 16 қыркүйегінде Варшава Сеймінде тақтан бас тартты. Келесі жылы ол Францияға кетіп, XIV Людовикпен қонақжайлық танысты. Иоанн Казимирдің билігі Польша тарихындағы ең апатты кезеңдердің бірі болды. Оның әкесі, Швеция королі Густав I-нің немересі, 1592 жылы әкесінен кейін швед тағына отырды, бірақ 1599 жылы оның ағасы, Швеция королі Карл IX оны тақтан түсірді. Бұл ұзаққа созылған қақтығысқа әкелді, онда Ваза әулетінің польшалық патшалары швед тағына талап етті, нәтижесінде 1600–1629 жылдардағы поляк-швед соғысы болды. Польша мен Швеция сондай-ақ отыз жылдық соғыста (1618–1648) қарама-қарсы жақта болды, бірақ бұл қақтығыста Польша көбінесе ірі әскери іс-қимылдар мен науқандарға қатысудан аулақ болды, керісінше Австрияның Габсбургтер мен католик фракциясын қолдады. Оның анасы, королева Констанция, Австрияның Карл II мен Баварияның Мария Аннасының қызы және сонымен қатар Киелі Рим императоры Фердинанд II-нің кіші қарындасы болды. Иоанн Казимир өмірінің көп бөлігінде ағасы Владыслав IV Вазаның көлеңкесінде қалды. Польшаның ақсүйектері арасында оның достары аз еді. Достыққа жат, құпиялы, уақытын сәнді тойлар мен діни ойлануға бөліп, саясатты ұнатпайтын, ол Польша сотында күшті билік пен ықпалға ие болмады, керісінше, Габсбургтердің жағымсыз саясатын қолдады. Алайда ол әскери қолбасшы ретінде дарынды болды, өзінің қабілеттерін Смоленск соғысында (1633) көрсетті. 1632–1635 жылдары Владыслав IV Иоанн Казимирдің Швеция патшасы Кристинамен, кейін итальяндық ханшайыммен некелесуін келісіп, ағасының ықпалын күшейтуге тырысты, бірақ бұл нәтиже бермеді. 1637 жылы Иоанн Казимир Венаға дипломатиялық миссияға барды, ол Киелі Рим империясының әскеріне қосылып, француздарға қарсы соғысу үшін тастап кетті. Полк шайқаста жеңілгеннен кейін ол бір жыл бойы Вена сотында сән-салтанатпен өмір сүрді, онда оның күшті антикозактық мүдделері мен саяси көзқарастары Австрия императорының тікелей ықпалымен қалыптасты. 1636 жылы ол Польша-Литва одақтастығына оралып, баронша Гулдентернге ғашық болды, бірақ оның оған үйлену тілегін король Владислав бұзған болатын. Өз кезегінде, Владислав оны Курляндия герцогтігінің егемендігіне айналдыруға тырысты, бірақ бұл Шекара парламенті (Сейм) ...

Польша патшасы

1648 жылы Польша Парламенті Иоанн Казимирді туған ағасының орнына Польша тағына сайлады. Польша-Литва одақтастығындағы Вазалар әулетінің соңғы өкілінің билігі Рус-Польша соғысы (1654–67) және Швециямен соғыс ("Тұфан") арпалысымен өтті. "Тұфан" кезінде Польшаның көп бөлігі швед әскерімен, Польша және Литва губернаторлары мен ақсүйектерінің құпия келісімімен, көп қарсылықсыз басып алынды. Бірнеше жылдың ішінде одақтастық шведтерді Польшадан ығыстыруға күш салды, осылайша қысқа мерзімді шабуылдар мен науқандарды аяқтады, бірақ бұл жоғары құнмен төленді. Одақтастықтың көптеген қалалары мен кенттері қарақталды, тоналды, ал кейбіреулері, көбінесе шегінетін жау бөлімдерімен, толығымен өртеліп жайылды. Иоанн Казимирдің билігі Польша және Польша-Литва одақтастығы тарихындағы ең апатты және сәтсіз кезеңдердің бірі ретінде есте сақталады, бірақ ол көбінесе өз елі мен халқын құтқару үшін батыл күрескен "жауынгер патша" деп аталады. 1660 жылы Иоанн II Казимир швед тағына талап етуден бас тартып, Ливония және қазіргі Латвиядағы Рига қаласының үстінен швед билігін мойындауға мәжбүр болды. Иоанн Казимир ағасының жесірі Мария Луиза Гонзагаға (Мария Людвика) үйленген, ол патшаға зор қолдау көрсетті. 1667 жылы Мария Луиза күрт қайтыс болды, бұл монархтың ерте саяси құлдырауына себеп болуы мүмкін.

Абдикация және өлім

1668 жылғы 16 қыркүйекте, әйелінің өткен жылы қайтыс болуына байланысты қайғыға батқан Иоанн II Казимир Польша-Литва одағының тағынан бас тартып, Францияға оралды. Ол онда иезуиттерге қайта қосылып, Париждегі Сен-Жермен-де-Пру аббаттығының аббаты болды. Оның тақтан бас тартуынан кейін Миха́л Ко́рибут Вись́ньо́йе́цкий (Миха́л I) жаңа король болып сайланды және 1669 жылғы 29 қыркүйекте тәж кигізілді. 1672 жылдың күзінде Иоанн Казимир Польшаға оралуға ниеттенген, бірақ жолға шығар алдында ауырып, одан бас тартуға мәжбүр болды. Осман империясының Каменец-Подольскийді басып алуы оны қатты мазалады, бұл оның денсаулығын нашарлатты. Ол Османлылардан Польшаны қорғау үшін Папа Клемент X-тен көмек сұрады. 16 желтоқсан күні 1672 жылы қан құйылудан (апоплексиядан) қайтыс болды, оның жерлеуі Краковтағы Вавель соборында өтті. Оның жүрегі Сен-Жермен-де-Пру аббаттығында жерленді.

Львов анты

1656 жылғы 1 сәуірде Львовтың Латын соборында Папаның легаты Пьетро Видони жүргізген әсем әрі салтанатты мисса кезінде Иоанн II Казимир Польша Корольдігі деп жариялаған Қасиетті Марияның қорғауына мемлекетті тапсырды. Ол сондай-ақ, Патшалықтың халқын кез келген зорлық-зомбылықтан және әділетсіз құлдықтан қорғайтынына ант берді. Бұл Львов анты деп аталады. Швеция және Ресей әскерлері елдің басым бөлігін басып алғандықтан, анттың мақсаты – шаруаларды қоса, бүкіл халықты жаулап алушыларға қарсы көтерілуге шақыру болды. Патша антта көтерген екі маңызды мәселе – лютерандық (және белгілі бір деңгейде православиелік) басқыншылардың қаупінен католик дінін қорғау қажеттігі және шаруалардың жағдайын жақсартуға ниет білдіру болды. Патшадан кейін, Одақтың шляхта ақсүйектерінің атынан Корольдіктің вице-канцлері және Краков епископы Анджей Требицкий де осындай ант берді. 1657 жылы Одақтың әскерлері шведтерді, ал 1661 жылы – орыстарды ығыстырып шығарды. Соғыстан кейін Иоанн Казимир Львовта берген уәделері, әсіресе шаруалардың жағдайына қатысты уәделері орындалмады. Мұның басты себебі – шляхта ақсүйектерін білдіретін Сеймнің қарсылығы болды, олар жеке мүліктеріне зиян келтіретін, яғни крепостнойлықты жою идеясына ықылымсыз қарады.

Мұра

Джон Казимирдің тірі қалған балалары болған жоқ. Барлық ағалары мен әпкелері одан бұрын қайтыс болғандықтан, және олардың ешқайсысының ұрпақтары қалмағандықтан, ол Бона Сфорца әулетінің соңғы өкілі болды. Ол арқылы Неапольдің Альфонсо II-нің барлық заңды ұрпақтары тоқтап қалды. Неапольдің Фердинанд I және Бриенн мұрагерлігі бойынша оның алыс туысы, Талмонд және Таранто князі Генрих де Ла Тремойль мұрагер болды, ол Неапольдің Фредерик IV-нің (Неапольдің Фердинанд I мен Клермонттың Изабелласының екінші ұлы) жалпы мұрагері еді, сонымен қатар Федеригоның бірінші әйелі, Савойлық Аннаның да жалпы мұрагері болды. Джон Казимир ағасынан кейін, Швецияның Киелі Бригиттаның генеалогиялық желісінің басшысы болды, ол Бригиттаның әпкесінен ерте туған бала ретінде таралды. Ол қайтыс болғаннан кейін, басшылық оның екінші туысы, бұрын тақтан бас тарған Швецияның Кристина I-ге ұсынылды.

Өнердің қамқоршысы

Польша Вазаларына тиесілі суреттер, портреттер, фарфор және басқа да құнды заттардың кең жинағы 1650 жылдары Варшава қаласын қатыгездікпен тонаған Швеция және Бранденбург немістері тарапынан тоналып алынды, бұл оқиға "Топан су" дәуірінде болды. Олардың көпшілігі бай дворяндарға сатылып, Еуропаның басқа бөліктерінде көрсетілді немесе жеке коллекционерлерге тиесілі болды, бірақ Гвидо Ренидің "Еуропаның зорлауы" сияқты кейбір танымал туындылар Ополеде жасырын сақталды. Патшалық коллекцияны толықтыруға ең үлкен үлес қосқандар – голланд суреттерін ұнататын Иоанн II Казимир және Даниэль Шульцтің меценаты (Крымдық Ага Дедештің ұлының әйгілі портретін салған және 1663 жылы Ресеймен соғыста әкесінің үлесі үшін Патшалық сойышы қызметіне тағайындалған). Патшаның сурет коллекциясының басым бөлігі 1660 жылдары Амстердамдағы агент Хендрик ван Уилленбург, кейіннен оның ұлы Геррит ван Уилленбург арқылы сатып алынды. Бұл негізінен голланд суреттері және Рембрандттың туындылары болды. Коллекцияға сонымен қатар Рубенс, Йорданс, Рени, Герчино, Ян Брюгель кіші және Бассаноның еңбектері де кірді. 5= 5. Польшаның Екатеринасы. 7= 7. Баварияның герцогинясы Мария Анна. 9= 9. Маргарет Лейжонхуфвуд. 10= 10. Польшаның Сигизмунд I-і. 11= 11. Бона Сфорца. 12= 12. Фердинанд I, Киелі Рим императоры. 13= 13. Богемия және Венгрияның Аннасы. 14= 14. Бавария герцогы Альберт V. 15= 15. Австрияның архигерцогинясы Анна.