Фридрих Шлик (1882-1936) – неміс философы, физигі, логикалық позитивизмнің негізін қалаушы. Вена шеңберінің құрылтайшысы, өмір мен этика туралы еңбектері бар.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Неміс философы және физигі (1882–1936)
German philosopher and physicist (1882–1936)
Фридрих Альберт Мориц Шлик (/ʃlɪk/; 14 сәуір 1882 – 22 маусым 1936) – неміс философы, физигі және логикалық позитивизм мен Вена шеңберінің негізін қалаушысы.
Friedrich Albert Moritz Schlick (/ʃ//l//ɪ//k/; ; 14 April 1882 – 22 June 1936) was a German philosopher, physicist, and the founding father of logical positivism and the Vienna Circle.
Ерте өмір және шығармашылық
Шлик Берлинде бай пруссиялық отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Эрнст Альберт Шлик, ал анасы Агнес Арндт болды. Он алты жасында Декарттың «Ойлар жинағы» мен Шопенгауэрдің «Этиканың екі негізгі мәселесі» атты еңбектерін оқуға кірісті. Ницшенің «Заратустра осылай сөйледі» шығармасы оған ерекше әсер етті. Ол Гейдельберг университетінде, Лозанна университетінде және, ақырында, Макс Планктың басшылығымен Берлин университетінде физиканы оқыды. Шлик өзінің өмірбаянында бұл таңдауын философияға деген құштарлығына қарамастан, математикалық физика ғана оған нақты және дәл білім беруге қабілетті деп сенгендігімен түсіндірді. Ол кез келген метафизикалық болжамдарға күдікпен қарады. 1908 жылы ол «Өмір даналығы» (Lebensweisheit) атты кітап жариялады, ол эвдемонизм туралы, яғни бақыттың жеке өзін-өзі жетілдіруге ұмтылу арқылы, уақытша ләззаттарға емес, қол жеткізілетінін айтатын жұқа кітапша еді. Оның Росток университетіндегі «Заманауи логика бойынша ақиқаттың мәні» (Das Wesen der Wahrheit nach der modernen Logik) атты ғылыми еңбегі 1910 жылы жарық көрді. Содан кейін эстетика туралы бірнеше мақала жазылды, одан кейін Шлик эпистемология, ғылым философиясы және ғылым туралы жалпы сұрақтарға назар аударды. Осы соңғы санатта Шлик 1915 жылы Айнштейннің арнайы салыстырмалылық теориясы туралы мақала жариялап, өзін ерекшелендірді, бұл теория он жыл ғана бұрын жарияланған еді. Ол сондай-ақ «Қазіргі физикадағы кеңістік және уақыт» (Raum und Zeit in der gegenwärtigen Physik) атты еңбегін жариялады, онда ол бұрынғы нәтижелерін кеңейтіп, Поанкаренің геометриялық конвенционализмін қолданып, Эйнштейннің жалпы салыстырмалылық теориясында эвклидтік емес геометрияны қабылдауын түсіндірді.
Schlick was born in Berlin to a wealthy Prussian family with deep nationalist and conservative traditions. His father was Ernst Albert Schlick and his mother was Agnes Arndt. At the age of sixteen, he started to read Descartes' Meditations and Schopenhauer's Die beiden Grundprobleme der Ethik. Nietzsche's Also sprach Zarathustra especially impressed him. He studied physics at the University of Heidelberg, the University of Lausanne, and, ultimately, the University of Berlin under Max Planck. Schlick explained this choice in his autobiography by saying that, despite his love for philosophy, he believed that only mathematical physics could help him obtain actual and exact knowledge. He felt deep distrust towards any metaphysical speculation. In 1908, he published Lebensweisheit (The Wisdom of Life), a slim volume about eudaemonism, the theory that happiness results from the pursuit of personal fulfillment as opposed to passing pleasures. His habilitation thesis at the University of Rostock, Das Wesen der Wahrheit nach der modernen Logik (The Nature of Truth According to Modern Logic), was published in 1910. Several essays about aesthetics followed, whereupon Schlick turned his attention to problems of epistemology, the philosophy of science, and more general questions about science. In this last category, Schlick distinguished himself by publishing a paper in 1915 about Einstein's special theory of relativity, a topic only ten years old. He also published Raum und Zeit in der gegenwärtigen Physik (Space and Time in Contemporary Physics), which extended his earlier results by applying Poincaré's geometric conventionalism to explain Einstein's adoption of a non Euclidean geometry in the general theory of relativity.
Вена шеңбері мен Витгенштейн
Росток пен Кильдегі алғашқы қызметтік тағайындамалардан кейін, 1922 жылы Шлик Вена университетінің Табиғат философиясы кафедрасын иеленді, бұған дейін оны Людвиг Болцман мен Эрнст Мах басқарған болатын. Шлик философиялық және ғылыми салалардағы талантты мамандарды ұйымдастыруда ерекше жетістіктерге қол жеткізді. Шлик Венаға келген кезде, ол ғылымдағы философиялық мәселелерді талқылау үшін тұрақты түрде (бейсенбі кештері Химия ғимаратында) жиналатын ғалымдар мен философтар тобын басқаруға шақырылды. Алғашқы мүшелерінің қатарында математик Ханс Хан болды, ал бірнеше жылдан кейін оларға Рудольф Карнап, Герберт Фейгл, Курт Гёдель, Отто Нейрат, Фридрих Вайсман және басқалар қосылды. Бастапқыда олар өздерін Эрнст Мах қоғамы деп атады, бірақ кейіннен Вена шеңбері ретінде танылды. 1925–26 жылдары бейсенбілік топ Готтлоб Фреге, Бертран Рассел және Людвиг Витгенштейннің математика негіздері жөніндегі жаңа еңбектерін талқылады. Витгенштейннің «Логико-философиялық трактаты» кітабы, басқалармен қатар, логикалық символизм теориясын және тілдің «бейнелік» немесе «үлгілік» теориясын дамытты. Шлик пен оның тобы осы еңбекке қатты әсерленді, оны зерттеуге көп уақыт арнады және тіпті бұл олардың талқылауының басты тақырыбы болмаған жағдайда да, пікірталас барысында жиі айтылды. Ақырында Витгенштейн Шликпен және Вена шеңберінің басқа мүшелерімен кездесуге келісті, бірақ кейіннен ол келушілерді тек көзқарастары жақын адамдармен шектеу қажеттігіне көз жеткізді. Шликтің ықпалымен Витгенштейн бұл саладан он жылдай үзіліс жасағаннан кейін философияға оралу мүмкіндігін қарастыруға ынталандырылды. Шлик пен Вайсманның Витгенштейнмен жүргізген әңгімелері Карнаптың мақаласында оның негізгі идеялары рұқсатсыз қолданылған деген шағымдарға дейін жалғасты. Бірақ ол Шликке жазған хаттар арқылы пікірталасты жалғастырды, тіпті енді Вена шеңберінің басқа мүшелерімен кездеспегенімен де.
After early appointments at Rostock and Kiel, in 1922 Schlick assumed the chair of Naturphilosophie at the University of Vienna which had previously been held by Ludwig Boltzmann and Ernst Mach. Schlick displayed an unusual success in organizing talented individuals in the philosophical and scientific spheres. When Schlick arrived in Vienna, he was invited to lead a group of scientists and philosophers who met regularly (on Thursday evenings in the Chemistry Building) to discuss philosophical topics in the sciences. Early members included the mathematician Hans Hahn and, within a few years, they were joined by Rudolf Carnap, Herbert Feigl, Kurt Gödel, Otto Neurath, Friedrich Waismann, and others. They initially called themselves the Ernst Mach Association, but they eventually became best known as the Vienna Circle. In the years 1925–26, the Thursday night group discussed recent work in the foundations of mathematics by Gottlob Frege, Bertrand Russell, and Ludwig Wittgenstein. Wittgenstein's book, Tractatus Logico Philosophicus, was a work that advanced, among other things, a logical theory of symbolism and a "picture" or "model" theory of language. Schlick and his group were impressed by the work, devoting considerable time to its study and, even when it was no longer the principal focus of their discussion, it was mentioned in discussion. Eventually Wittgenstein agreed to meet with Schlick and other Circle members to discuss the Tractatus and other ideas, but he later found it necessary to restrict the visitors to sympathetic interlocutors. Through Schlick's influence, Wittgenstein was encouraged to consider a return to philosophy after some ten years away from the field. Schlick and Waismann's discussions with Wittgenstein continued until the latter felt that germinal ideas had been used without permission in an essay by Carnap, a charge of dubious merit. But he continued discussions in letters to Schlick after he no longer met with other Circle members.
Жалпы білім теориясы және басқа да еңбектер
Шлик 1918-1925 жылдар аралығында өзінің «Allgemeine Erkenntnislehre» (Білімнің жалпы теориясы) еңбегін жазған. Оның философиясындағы кейінгі дамулар оның эпистемологиясының кейбір тұжырымдарын қолдаусыз қалдырғанымен, бұл Жалпы теория синтетикалық априорлық білімге қарсы өткір пікір таласы бойынша оның ең маңызды жұмысы болып саналады. Синтетикалық априорлық білімді сынау, ақылға анық шындықтардың формальды логика мен математикадағы анықтамалар сияқты, анықтама арқылы ғана дұрыс болатын мәлімдемелер екенін көрсетеді. Барлық басқа мәлімдемелердің шындығын эмпирикалық деректермен салыстырып бағалау қажет. Егер ұсынылған мәлімдеме анықтама болып табылмайтын және деректермен растала алмайтын немесе жоққа шығара алмайтын болса, онда ол "метафизикалық" болып есептеледі, бұл "мағынасыз" немесе "сөзсіз" дегенмен бірдей мағынаны білдіреді. Вена шеңберінің мүшелері осы принцип бойынша бірімен-бірі және Витгенштейнмен ең келісімді болды. Шлик тілдің ішкі және қолдану ережелерін ажыратып көрсетті. Алғашқылары – өрнектердің басқа өрнектермен қарым-қатынасын реттейтін, құралым және түрлендіру ережелері сияқты грамматикалық ережелер. Екіншілері – тілдің тілден тыс заттарға қолданылуын реттейтін ережелер, олар байқауларды сипаттау және көрсетушілер мен нақтылаушыларды қолдануды қамтиды.
Schlick had worked on his Allgemeine Erkenntnislehre (General Theory of Knowledge) between 1918 and 1925, and, though later developments in his philosophy were to make various contentions of his epistemology untenable, the General Theory is perhaps his greatest work in its acute reasoning against synthetic a priori knowledge. This critique of synthetic a priori knowledge argues that the only truths which are self evident to reason are statements which are true as a matter of definition, such as the statements of formal logic and mathematics. The truth of all other statements must be evaluated with reference to empirical evidence. If a statement is proposed which is not a matter of definition, and not capable of being confirmed or falsified by evidence, that statement is "metaphysical", which is synonymous with "meaningless", or "nonsense". This is the principle upon which members of the Vienna Circle were most clearly in agreement—with each other, as well as with Wittgenstein. Schlick distinguished between internal rules and application rules of language. The former are grammar rules which govern the usage of expressions in relation to other expressions, such as formation rules and transformation rules. The latter are rules which govern the application of language to things external to language, these include descriptions of observations and the use of indexicals and demonstratives.
Этика проблемалары
1926-1930 жылдар аралығында Шлик «Этика проблемалары» (Fragen der Ethik) жинағын аяқтау үшін тырысты, онда ол этиканы философияның жемісті саласы ретінде қарастыру арқылы өзінің кейбір әріптестерін таң қалдырды. 1932-1933 жылдарғы «Позитивизм және реализм» деген Erkenntnis мақаласында Шлик позитивизмнің ең айқын анықтамасын – «метафизиканың мүмкін еместігін жоққа шығаратын» кез келген көзқарас ретінде берді (Шлик [1932-1933], 260 б.). Сәйкесінше, ол метафизиканы «шынайы болмыс», «өз дененің нәрсесі» немесе «трансценденталды болмыс» туралы ілім деп анықтады, бұл ілім әрине «шынайы емес, нашар немесе көрінетін болмысқа қарсы тұрады» деп болжайды (Ibid.). Осылайша, бұл еңбегінде ол позитивизмді тек қана нақты болмыс тәжірибе бергендері немесе құрамдас бөліктері деп санайтын білімтануға негіздеді. Осы кезеңде Вена шеңбері Шликке арналған құрмет ретінде «Әлемнің ғылыми көрінісі: Вена шеңбері» атты кітап жариялады. Оның метафизикаға қарсы қатаң ұстанымы топтың көзқарасын бекітті.
Between 1926 and 1930, Schlick labored to finish Fragen der Ethik (Problems of Ethics), in which he surprised some of his fellow Circlists by including ethics as a viable branch of philosophy. In his 1932–33 contribution to Erkenntnis, "Positivism and Realism", Schlick offered one of the most illuminating definitions of positivism as every view "which denies the possibility of metaphysics" (Schlick [1932–1933], p. 260). Accordingly, he defined metaphysics as the doctrine of "true being", "thing in itself" or "transcendental being", a doctrine which obviously "presupposes that a non true, lesser or apparent being stands opposed to it" (Ibid). Therefore, in this work he bases the positivism on a kind of epistemology which holds that the only true beings are givens or constituents of experience. Also during this time, the Vienna Circle published The Scientific View of the World: The Vienna Circle as a homage to Schlick. Its strong anti metaphysical stance crystallized the viewpoint of the group.
Витгенштейннің "Трактаты" туралы түсініктеме
Рудольф Карнап өзінің "Тілдің логикалық синтаксисі" кітабында Шликтің Витгенштейннің "Трактаты" туралы пікірін келтірген. Шлик ([Wende] 8-бет) Витгенштейннің позициясын былай түсіндіреді: философия – "ұйғарымдардың мағынасы белгіленетін немесе табалатын әрекет"; ол "ұйғарымдардың нақты не білдіретіні" туралы сұрақ. Ғылымның мазмұны, жаны және рухы оның мәлімдемелерінің соңғы мағынасында жатыр; демек, философиялық мағына беру әрекеті – барлық ғылыми білімнің альфасы және омегасы. Карнап, "Тілдің логикалық синтаксисі", 284-бет.
Rudolf Carnap, in his book Logical Syntax of Language, included a comment by Schlick on Wittgenstein's Tractatus. Schlick ( [Wende] p.8 ) interprets Wittgenstein's position as follows: philosophy "is that activity by which the meaning of propositions is established or discovered"; it is a question of "what the propositions actually mean. The content, soul, and spirit of science naturally consist in what is ultimately meant by its sentences; the philosophical activity of rendering significant is thus the alpha and omega of all scientific knowledge". | Carnap | Logical Syntax of Language, p. 284
Өлім
Германияда нацистердің және Австрияда австрофашизмнің күшеюімен Вена шеңберінің көптеген мүшелері АҚШ пен Ұлыбританияға кетіп қалды. Бірақ Шлик Вена университетінде қалды. 1935 жылы Герберт Фейгл оны келіп көргенде, Германиядағы оқиғаларға қатты алаңдады. 1936 жылдың 22 маусымында Шлик университетке сабаққа шығып бара жатқанда, бұрынғы студенті Иоганн Нельбок оған тапаншамен шабуыл жасап, өлтірді. Сот Нельбоктың толыққанды есін сақтағанын жариялады; ол қылмысын мойындады және ешқандай қарсылық көрсетпей ұсталды, бірақ өкінген жоқ. Қылмыскер сот процесін өзін және өз идеологиясын жұртқа таныстыру мүмкіндігі ретінде пайдаланды. Ол Шликтің антиметафизикалық философиясы "оның моральдық ұстанымын жойды" деп мәлімдеді. Оқиғаның тағы бір нұсқасында, кісі өлтіруші барлық саяси себептерді жасырып, студент қыз Сильвия Боровичкаға деген сүйіспеншілігі сәтсіз аяқталғандықтан қызғанышпен әрекет еткенін айтты, бұл оны Шликті өзінің қарсыласы және қудалаушысы деп ойлауға итермеледі. Нельбок сотталып, жазаланды, бірақ бұл оқиға қаладағы ұлтшылдық және еврейге қарсы сезімдердің күшеюіне себеп болған, бұрмаланған даулы жағдайға айналды. Шлик еврей болмағандықтан, қылмысты пайдаланған пропагандистерге бұл мәнсіз болды, олар Шликті зиялы қауымның еврей мүшелерімен байланыстырды. 1938 жылы Австрияның нацистік Германияға қосылуынан кейін, қастандық жасаған адам 10 жылдық жазасының екі жылын өтеген соң, мерзімінен бұрын босатылды.
With the rise of the Nazis in Germany and Austrofascism in Austria, many of the Vienna Circle's members left for the United States and the United Kingdom. Schlick, however, stayed on at the University of Vienna. When visited by Herbert Feigl in 1935, he expressed dismay at events in Germany. On 22 June 1936, Schlick was ascending the steps of the university for a class when he was confronted by a former student, Johann Nelböck, who killed Schlick with a pistol. The court declared Nelböck to be fully compos mentis; he confessed to the act and was detained without any resistance, but was unrepentant. The killer used the judicial proceedings as a chance to present himself and his ideology in the public. He claimed that Schlick's anti metaphysical philosophy had "interfered with his moral restraint". In another version of the events, the murderer covered up all political causes and claimed that he was motivated by jealousy over his failed attachment to the female student Sylvia Borowicka, leading to a paranoid delusion about Schlick as his rival and persecutor. Nelböck was tried and sentenced, but the event became a distorted cause célèbre around which crystallized the growing nationalist and anti Jewish sentiments in the city. The fact that Schlick was not Jewish did not seem to matter to propagandists capitalizing on the crime, who associated Schlick with Jewish members of the intelligentsia. After the annexation of Austria into Nazi Germany in 1938, the murderer was released on probation after serving two years of a 10 year sentence.
Мұра
Шликтің философия әлеміне жасаған ең маңызды үлесі – логикалық позитивизмнің негізін қалаушы болуы. Оның адамгершілігі, ізгі ниеті, мейірімділігі және әсіресе қолдауын көптеген әріптестері баяндаған. Герберт Фейгль мен Альберт Блумберг «Білімнің жалпы теориясына» кіріспеде былай деп жазды:
Schlick's enduring contribution to the world of philosophy is as the founder of logical positivism. His humanity, good will, gentleness, and especially his encouragement have been documented by many of his peers. Herbert Feigl and Albert Blumberg, in their introduction to the General Theory of Knowledge, wrote,
«Жас буынның философиялық ізденістеріне жаңа күш беруге ешбір ойшыл одан жақсы дайындалған жоқ. Оның көптеген шәкірттері мен ізбасарлары білім теориясының проблемаларын логикалық талдау бойынша үлкен дәлдікке және толықтыққа жеткенімен, Шлик философиялық мәселелердегі ең маңызды нәрсені сезіну қабілетімен теңдессіз болды.» |Фейгль және Блумберг| Кіріспе, Білімнің жалпы теориясы, 21-бет.
No other thinker was so well prepared to give new impetus to the philosophical questings of the younger generation. Though many of his students and successors have attained a higher degree of exactitude and adequacy in their logical analyses of problems in the theory of knowledge, Schlick had an unsurpassed sense for what is essential in philosophical issues.|Feigl and Blumberg|Introduction, General Theory of Knowledge, p. xxi