Кіріспе

Солтүк аспан жарты шардағы жұлдыздар шоқжұлдызы.

Мифология

Бұл шоқжұлдыз Эфиопия патшайымы Кассиопеяның есімімен аталады. Кассиопея – Эфиопия патшасы Кефейдің әйелі болған. Ол солтүстік аспан полюсінің айналасында тағында отырып айналуға мәжбүр болды, жарты уақытын құлап кетпеу үшін оған жабысып тұруға кетірді, ал Посейдон Андромеданы монстр Кетке жем ретінде тасқа байлап қоюға бұйырды. Кейін Андромеданы Персей батыр құтқарып, оған үйленді. Кассиопея тарихы бойында әртүрлі бейнелерде шоқжұлдыз ретінде бейнеленген. Персияда әл-Суфи оны оң қолында жарты айлы таяқ ұстаған, тәж киген, екі дөңесті түйеге ұқсас патшайым етіп салған. Францияда оны мрамордан жасалған тақта отырған, сол қолында пальма жапырағын ұстап, оң қолымен көйлегін ұстап тұрған күйде бейнелеген. Бұл сурет 1679 жылғы Огюстен Руайер атласынан алынған. 17 ғасырда Кассиопея жұлдыздарында Киелі кітаптағы түрлі тұлғалар бейнеленген. Олардың ішінде Сүлейменнің анасы Батшеба, Ескі өсиеттегі пайғамбар Дебора және Исаның ізбасары Магдалиналық Мариям болды. Сонымен қатар, саамдар үшін Кассиопеяның W әрпі бұғы мүйізін құрайды. Сібірдің чукчи халқы да бес негізгі жұлдызды бес бұғы еліктері деп қарады.

Сипаттамалары

Кассиопеяда супернова болды, Кассиопея А, SN 1572. 598,4 шаршы градусқа жане аспанның 1,451%-ын құрайтын Кассиопея, 88 шоқжұлдыздың арасында ауданы бойынша 25-ші орында тұр. Ол солтүстік және батыста Кефеймен, оңтүстік және батыста Андромедамен, оңтүстік-шығыста Персеймен және шығыста Камелопардалиспен шектеседі, сондай-ақ батыста Лацертамен қысқа шекара бөліседі. 1922 жылы Халықаралық астрономиялық одақ қабылдаған шоқжұлдыздың үш әріптік аббревиатурасы "Cas" болып табылады. Бельгиялық астроном Эжен Дельпорт 1930 жылы белгілеген шоқжұлдыздың ресми шекаралары 30 сегменттен тұратын көпбұрышпен анықталады. Экваторлық координаттар жүйесінде осы шекаралардың оң көтерілу координаттары аралығында, ал еңіс координаттары 77,69° және 46,68° аралығында жатыр. Оның Солтүстік аспан жарты шарындағы орны, 12° оңтүстік ендігінен солтүстікке қарайғы бақылаушыларға бүкіл шоқжұлдызды көруге мүмкіндік береді.

Жұлдыздар

Неміс картографы Иоганн Байер шоқжұлдыздағы ең жарқынырақ 26 жұлдызды грек әріптерімен – Альфадан Омегаға дейін, содан кейін А және В әріптерімен белгілеген. Кейін Упсилон екі жұлдыз екені анықталды және Джон Флэмстед оларды Упсилон1 және Упсилон2 деп атады. B Cassiopeiae іс жүзінде Тихоның суперновасы деп белгілі бір супернова болды. Шоқжұлдыздың шекараларында 6,5 көріну шамасынан жарық 157 жұлдыз бар. Күннен шамамен 771 есе артық жарқылыққа ие, ол өмірінің 100-200 миллион жылы ішінде ядролық сутегін толық пайдаланып, көк-ақ түсті B типіндегі негізгі тізбек жұлдызы ретінде көп бөлігін өткізгеннен кейін кеңейіп, салқындады. 8,9 шамалы сары ерікті жұлдыз (B) қашықта орналасқан; ерікті жұлдыздар (C және D) жақын және тиісінше 13 және 14 шамалы. Beta Cassiopeiae немесе Caph ("қол" деген мағынада) – Жерден 54,7 ± 0,3 жарық жылы қашықтықта орналасқан, ақ түсті 2,3 шамалы жұлдыз. Бұл Delta Scuti типіндегі айнымалы жұлдыз, кішкентай амплитудасы және 2,5 сағаттық периоды бар. Gamma Cassiopeiae – Gamma Cassiopeiae айнымалы жұлдызының прототипі, бұл жұлдыздың жоғары айналу жылдамдығынан ұшырылған материалдың айнымалы дискісіне ие айнымалы жұлдыздың түрі. Гамма Кассиопеяның ең төменгі шамасы 3,0, ал ең жоғарғы шамасы 1,6, бірақ көбінесе 2,2 шамасына жуық, күтпегендей азайтулар мен жарқындаулар байқалады. Бұл спектроскоптық қосжұлдыз, орбиталық периоды 203,59 күн, ал серігінің массасы шамамен Күнге тең. Алайда, бұл серіктің тікелей дәлелі табылмады, бұл оның ақ жұлдыз немесе басқа дегенерацияланған жұлдыз болуы мүмкін деген болжамға әкелді. Ол Жерден 550 ± 10 жарық жылы қашықтықта орналасқан. Delta Cassiopeiae, сондай-ақ Ruchbah немесе Rukbat деп те аталады, яғни "тізе", Алгол типіндегі жарық шығарушы қосжұлдыз болуы мүмкін, ең жоғарғы шамасы 2,7 шамалы. Ол 2 жыл 1 ай аралығында 0,1 шамадан аз жарық шығаруды көрсетеді, бірақ бұл әлі расталмаған. Ол Жерден 99,4 ± 0,4 жарық жылы қашықтықта орналасқан.

Әртүрлі жұлдыздар

Кассиопеядағы келесі жеті ең жарық жұлдыз да расталған немесе күдікті өзгермелі жұлдыздар, соның ішінде 50 Кассиопеяға Баер грек әріпін бермеген және өте кішкентай амплитудасы бар күдікті өзгермелі жұлдыз. Zeta Cassiopeiae (Fulu) - баяу импульс беретін В типіндегі жұлдыз. Eta Cassiopeiae (Ахирд) – бұл қашып бара жатқан жұлдыз, көршілеріне қарағанда сағатына шамамен 2,5 миллион миль жылдамдықпен қозғалады (секундасына 1100 шақырым). Оның магнит өрісі мен бөлшектер ағынының әсерінен 4 жарық жылынан бұрын көрінетін бұрыштық шок пайда болады, ол сиреп кеткен және әдетте көрінбейтін жұлдыздар арасындағы газ бен шаңмен соқтығысады. Бұрыштық шоктың өлшемдері өте үлкен: ұзындығы 12 жарық жылы, ені 1,8 жарық жылы. Theta Cassiopeiae, Marfak деп аталады, жарықтығы шаманың оннан бір бөлігінен аз өзгеріп отыратын өзгермелі жұлдыз деп күтілуде. Iota Cassiopeiae - Жерден 142 жарық жылы қашықтықта орналасқан үштік жұлдыз. Біріншісі - 4,5 шамалы ақ түсті жұлдыз және α2 Canum Venaticorum типіндегі өзгермелі жұлдыз, екіншісі - 6,9 шамалы сары түсті жұлдыз, ал үшіншісі - 8,4 шамалы жұлдыз. Бірінші және екінші жұлдыз бір-біріне жақын, бірақ бірінші және үшінші жұлдыз бір-бірінен едәуір алыс орналасқан. Omicron Cassiopeiae - үштік жұлдыз, ал негізгісі - тағы бір γ Cassiopeiae типіндегі өзгермелі жұлдыз. Sigma Cassiopeiae - Жерден 1500 жарық жылы қашықтықта орналасқан екілік жұлдыз. Оның негізгісі жасыл түсті, шамасы 5,0 және екіншісі көк түсті, шамасы 7,3. Psi Cassiopeiae - Жерден 193 жарық жылы қашықтықта орналасқан үштік жұлдыз. Біріншісі - 4,7 шамалы қызғылт сары түсті алып жұлдыз, ал екіншісі - 9,0 шамалы жақын орналасқан жұлдыздар жұбы. Rho Cassiopeiae - жартылай тұрақты пульсациялық өзгермелі сары гипергигант, галактикадағы ең жарық жұлдыздардың бірі. Оның ең төменгі шамасы 6,2 және ең жоғары шамасы 4,1; оның периоды шамамен 320 күн. Оның диаметрі Күннің диаметрінен 450 есе, ал массасы 17 есе көп, алғашқы өмірінде оның массасы Күннің массасынан 45 есе көп болған. Rho Cassiopeiae Жерден шамамен 10 000 жарық жылы қашықтықта орналасқан. Кассиопеяға V509 Cassiopeiae кіреді, бұл өте сирек кездесетін сары гипергиганттардың екінші мысалы, ол Күннен 400 000 есе жарық және 14 есе массивті, Күннен 240 000 және 270 000 есе жарық, Жерден 9 160 жарық жылы қашықтықта орналасқан. AO Cassiopeiae - негізгі тізбектегі O8 жұлдызынан және O9.2 жарық алып жұлдызынан тұратын екілік жұлдыздық жүйе, олардың салмағы Күн массасының 20,30 және 57,75 есе, ал 14,8 және 31,73 есе аралығында. Екі массивті жұлдыз бір-біріне өте жақын, сондықтан олар бір-бірін жұмыртқа пішініне деформациялайды. Тихо Брагеның суперновасы Кассиопеяда көрінді, ал Тихо G жұлдызы сол жарылысты тудырған материалдың доноры деп күдіктеледі.

Терең аспан нысандары

Құс жолының бай бөлігі Кассиопея арқылы өтеді, Персейден Сигнусқа қарай созылады, және онда көптеген ашық шоғырлар, жас, жарқыраған галактикалық дискідегі жұлдыздар мен тұмандықтар бар. Жүрек тұмандығы мен Жан тұмандығы – 7500 жарық жылы қашықтықта орналасқан екі жақын эмиссиялық тұмандық. Кассиопеяда екі Мессье нысаны бар: M52 (NGC 7654) және M103 (NGC 581); екеуі де ашық шоғырлар. M52 бір кезде «бүйрек пішіндес» шоғыр деп сипатталған, шамамен 100 жұлдызды қамтиды және Жерден 4600 жарық жылы қашықтықта орналасқан. Оның ең көрнекті мүшесі – шоғырдың шетіне жақын 8,0 жұлдыздық шамасы бар қызғылт сары жұлдыз. M103, M52-ге қарағанда әлдеқайда кедей, құрамында бар болғаны 25 жұлдыз бар. Ол сонымен қатар Жерден 8000 мен 9500 жарық жылы қашықтықта орналасқан. Оның ең көрнекті мүшесі – жақын, үстіне орналасқан екі жұлдыз жүйесі; ол 7 жұлдыздық шамасы бар негізгі жұлдыз бен 10 жұлдыздық шамасы бар қосалқы жұлдыздан тұрады. Кассиопеядағы басқа да көрнекті ашық шоғырлар – NGC 457 және NGC 663, екеуінде де шамамен 80 жұлдыз бар. NGC 457 көбірек жұлдыздардан тұрады, ал оның ең жарқын мүшесі – 5,0 жұлдыздық шамасы бар ақ түсті супергигант жұлдыз Phi Cassiopeiae. Дегенмен, Phi Cassiopeiae ашық шоғырдың бөлігі ме, жоқ па, әлі белгісіз. NGC 457 жұлдыздары тізбектей орналасқан және Жерден шамамен 10 000 жарық жылы қашықтықта. NGC 663 Жерден 8200 жарық жылы жақын және 0,25 градусқа тең диаметрі бар үлкен. Кассиопеяда екі супернова қалдығы бар. Біріншісі – 3C 10 немесе жай ғана Тайхоның суперновасы, Тихоның жұлдызы деп аталған супернованың салдары. Оны 1572 жылы Тихо Браге байқаған және қазір радио спектрінде жарқын нысан ретінде сақталып қалған. Кассиопеяның бес ірі жұлдызынан құралған «W» астеризмінде Кассиопея А (Cas A) орналасқан. Бұл шамамен 300 жыл бұрын болған супернованың қалдығы (қазір Жерден байқалғандай; ол 10 000 жарық жылы қашықтықта) және Күн жүйесінен тыс жерде байқалатын ең күшті радио көзі. Оны 1680 жылы Джон Флэмстид әлсіз жұлдыз ретінде байқаған. Сонымен қатар, ол 1990 жылдардың соңында Чандра рентгендік обсерваториясы алғашқы суретін жіберген нысан болды. Жұлдыздан шығарылған материяның қабығы секундына белгілі бір жылдамдықпен қозғалады; оның орташа температурасы 30 000 Кельвинге жетеді. Кассиопея сонымен қатар біздің Жергілікті тобына ең жақын галактикалар тобының – IC 342/Maffei тобының бір бөлігін қамтиды. Maffei 1 және Maffei 2 галактикалары Жүрек және Жан тұмандықтарының оңтүстігінде орналасқан. Осы орналасуының нәтижесінде, екеуі де 10 миллион жарық жылы қашықтықта болса да, таңқаларлықтай әлсіз, себебі олар Қашқындық аймағында орналасқан (Maffei 2 көптеген әуесқой телескоптардың қашықтығынан төмен).

Метеорлар шашы

Желтоқсан айындағы Фи Кассиопеидтері – Кассиопея шоқжұлдызынан таралатын, жақында ғана ашылған, желтоқсанның басындағы метеорлық жауын. Фи Кассиопеидтері өте баяу, олардың атмосфераға кіру жылдамдығы шамамен секундтына 16,7 километрді құрайды. Бұл жауынның пайда болуына себепші дене – Юпитер отбасылық кометасы, бірақ оның нақты қай комета екені әлі белгісіз.

Атаулар ауыстырылуы

USS Cassiopeia (AK 75) – АҚШ Әскери-теңіз күштерінің Кратер классына жататын жүк кемесі, оның аты жұлдыздан алынған. Pokémon Scarlet and Violet ойынындағы жаман команда, Team Star, шоқжұлдыздағы ең жарқын жұлдыздардың аттарымен аталатын бес отрядқа бөлінген: Segin Squad, Schedar Squad, Ruchbah Squad, Navi Squad және Caph Squad. Топ жетекшісі Пенни Кассиопея деген атпен танылады. Ni no Kuni: Wrath of the White Witch ойынында соңғы басты қарсылас және «Ақ сиқыршы» – Кассиопея патшайымы. Кассиопея – сонымен қатар Лондондық Bears in Trees тобының әнінің атауы. Әннің мәтіні көбінесе ежелгі грек әйелі туралы болғанымен, альбом обложкасында шоқжұлдыз бейнеленген. Кассиопея – League of Legends ойынының чемпионы. Оның сұлулығы мен мақтандығы грек мифологиясындағы кейіпкерге ұқсас.