Кіріспе

Сот ісін бастаушы тарап – Арыз беруші (П заңдық қысқартуда) сот алдында талап арыз (іс) қозғайтын тарап. Осылайша, арыз беруші заңдық қорғау іздейді. Егер бұл іздестіру сәтті аяқталса, сот арыз берушінің пайдасына үкім шығарып, тиісті сот бұйрығын береді (мысалы, зиянды өтеу туралы бұйрық). "Арыз беруші" термині көптеген ағылшын тілді юрисдикцияларда азаматтық істерде қолданылады, бірақ Англия мен Уэльсте 1999 жылы Азаматтық іс жүргізу ережелері енгізілгеннен бері арыз беруші "талапкер" деп, ал Шотландияда – әрқашан "із кесуші" деп аталады. Қылмыстық істерде прокурор айыпталушыға қарсы іс қозғайды, бірақ шағымданушы басты шағымданушы болып табылады. Кейбір юрисдикцияларда сот ісі шақыру қағазы, талап арыз немесе шағым арқылы басталады. Бұл құжаттар "өтініш" деп аталады, оларда айыпталушының немесе айыпталушылардың жасаған құқық бұзушылықтары баяндалып, өтеу талабы қойылады. Басқа юрисдикцияларда іс сот процесін жүзеге асырушы арқылы айыпталушыға осы құжаттарды табыстау арқылы басталады; олар кейін сот процесін жүзеге асырушының ант беруімен бірге сотқа тапсырылады, онда олар азаматтық іс жүргізу ережелеріне сәйкес айыпталушыға тапсырылғанын растайды.

Терминология

Көптеген ағылшын тіліндегі юрисдикцияларда, соның ішінде Гонконг, Нигерия, Австралия (федералды юрисдикциядан басқа), Канада және АҚШ, сондай-ақ Солтүстік Ирландия мен Ирландия Республикасында, "дауыскер" деген заңдық термин азаматтық іс қозғаған тарапты білдіретін жалпы атау ретінде қолданылады. "Дауыскер" сөзі 1278 жылға дейін барып жетеді және "шағымданушы" деген мағынаны білдіретін англо-француз тіліндегі pleintif сөзінен шыққан. Бұл сөз бастапқыда "жала жабушы" сөзімен бірдей болған, ал 15-шы ғасырда "iff" орфографиясымен заңдық қолданысқа енген. Сыныптық іс бойынша аты-жөнімен белгіленген дауыскер "атаулы дауыскер" деп аталады. Көптеген жалпы құқық юрисдикцияларында 1999 жылдан бері Англия мен Уэльсте қолданылатын "claimant" термині, көбінесе сотқа қатысты емес, белгілі бір жағдайларда ғана қолданылады. Атап айтқанда, американдық қолданыста "талапкер" және "талап арыз нысаны" сияқты терминдер сақтандыру және әкімшілік құқықтағы соттан тыс процедуралармен шектеледі. Сақтандыру компаниясы немесе мемлекеттік орган арқылы барлық мүмкіндіктерді пайдаланғаннан кейін, қосымша көмекке мұқтаж американдық талапкер сотқа жүгінеді, шағым береді (осылайша сот бақылауымен нақты сот ісін ашады) және дауыскерге айналады. Англия мен Уэльсте 1999 жылдың 26 сәуірінде Азаматтық іс жүргізу ережелері күшіне енгеннен кейін "claimant" термині "дауыскер" терминін ығыстырды. Бұл өзгеріс, Англия мен Уэльсті ағылшын тілінде сөйлейтін елдердегі жалпы қолданыстан өзгеше жағдайға түсірді, және "claimant" сөзі "дауыскер" сөзіне қарағанда "түсінікті тіл" ретінде қабылдануы ықтимал деген бағаға негізделген. Шотландия заңдарында дауыскер "із кесуші" деп, ал айыпталушы "қорғаушы" деп аталады. "Шағымданушы" деген ұқсас термин қылмыстық іс жүргізудегі шағымданушы куәгерді білдіреді. Австралия Федералды сотында көптеген дауыскерлер "өтініш берушілер" деп аталады, бірақ адмиралтейство және корпоративтік құқық мәселелерінде олар "дауыскерлер" деп аталады.

Кейс атаулары

Істің атаулары әдетте талапкерден басталады, мысалы, талапкерге қарсы жауапкер (ауызша, талапкер және жауапкер). Шағым жасалған тарап – жауапкер, ал петиция болған жағдайда – жауап беруші. Іске кейіннен сілтеме жасағанда, әдетте бірінші мемлекеттік емес тараптың аты қолданылатын бір атау ғана пайдаланылуы мүмкін. Қылмыстық істерді әдетте талапкер емес, айыптау тарапы қозғайды. Айыптау тарапы істі монархтың, мемлекеттің немесе үкіметтің атынан ресми түрде қозғауы мүмкін. Көптеген Ұлт Достастығы елдерінде бұл патша (немесе патшайым, егер монарх әйел болса), «Таж» деп аталады, оның аббревиатурасы R, сондықтан R v Жауапкер (ауызша, R қарсы (versus) Жауапкер). АҚШ-тың бірнеше штатында, оның ішінде Калифорния, Иллинойс, Мичиган және Нью-Йорк штаттарында қылмыстық іс «Штат халқы» деп басталады, одан кейін штаттың аты немесе қысқаша «Халқы» деп жазылады.