Кіріспе
Француз және ағылшын тілдерінің қоспасы – Franglais немесе Frenglish (фр. Frengglish) – француз тілінің араласуы. Бұл бастапқыда француз тілінде сөйлейтін адамдардың ағылшын сөздерін тым көп пайдалануын, кейіннен француз (français) және ағылшын (anglais) тілдерінің екі тілділік немесе араласуын білдірді.
the person
Franglais or Frenglish ('/f//r//ɛ//ŋ//ɡ//l//ɪ//ʃ/ FRENGglish) is a French blend that referred first to the overuse of English words by French speakers and later to diglossia or the macaronic mixture of French (français) and English (anglais).
Этимология
Франглайс сөзі алғаш рет 1959 жылы француз тілінде кездесті, бірақ оны академик, романист және сыншы Рене Этиембль француз тілінде ағылшын сөздерін тым көп пайдалануды сынап, 1964 жылы жарық көрген «Parlez-vous franglais?» еңбегі арқылы танымал етті. Француз терминінен бұрын 1937 жылы тіркелген Frenglish деген ағылшынша атау пайда болды. Француз тілінің ықпалымен пайда болған ағылшын тілінің басқа да сөздері: Франглиш (1967 жылдан бастап тіркелген), Френглиш (1974) және Фринглиш (1982).
Француздық мағына
Француз тілінде franglais – ағылшын тілінен алынған сөздердің қолданылуын білдіреді, кейде олар жағымсыз қарыз сөздер немесе нашар жаргон ретінде қарастырылады. Мысалы, le week end (сондай-ақ демалыс), көптеген француз диалектілерінде баламасы жоқ; алайда, канадалықтар la fin de semaine («апта соңы») қолданады, бірақ Францияда fin de semaine – жұмыс аптасының соңы, яғни бейсенбі және жұма күндері. Franglais – сонымен қатар ағылшын тілінен алынған немесе ағылшын-саксон түбірінен туындаған есімдерді де білдіреді (бірақ олар әрқашан ағылшын тілінен шыққан емес), көбінесе танымал сөздің соңына -ing жалғау арқылы. Мысалы, un parking («тұрақ немесе автотұрақ», ал канадалық француз тілінде un stationnement, stationnement болса «тұраққа қою әрекеті немесе тұрақтап тұру күйі» дегенді білдіреді); un camping («кемпинг»); және du shampoing («шампунь», бірақ ʃɑ̃pwɛ̃ деп айтылады, емес), ол 1960 жылдардан бері көптеген француз шаш күтім өнімдерінің таңбаларында стандартталған және қолданылып келеді. Француз тіліне енген кейбір сөздер ағылшын тілінен алынған, бірақ ағылшын тілінде мүлдем кездеспейді, мысалы un relooking («жаңа стиль») және un rugbyman («регби ойыншысы»). Басқалары ағылшын тіліндегі сөздерді дұрыс түсінбеуге негізделген, мысалы: un footing – «жоғырғанға немесе жүгіргенге», «фронтонға» емес; un tramway – «трамвайға», «трамвай жолына» емес. Тағы басқалары (бірше және көпше түрінде апострофпен жазылады) – «лапел штифтіне»; немесе – «воки-токиге» (қолда ұсталатын, екі жақты радио). Ағылшын тілін білмейтіндер үшін мұндай сөздер ағылшын тілінде де бар деп ойлауы мүмкін. Алайда, ағылшын және француз тілдерінің екеуі де қолданылатын Канадада footing және relooking сияқты тіркестер қолданылмайды. Franglais-тің кейбір мысалдары шын мәнінде ойдан шығарылған, немесе көптеген адамдардың ойынша, бір тілден екінші тілге қабылданған сөздердің кері бағытындағы мысалдар. Лингвистикалық білімі жоқ немесе сөздіктерге жүгінуге тырыспайтын адамдар Franglais туралы осындай қалалық аңыздарды ойлап табуға және таратуға бейім. Мысалы, көптеген нумизматиктер ағылшын тіліндегі piedfort сөзінің француз тіліндегі piéfort жазылуы – ағылшын тіліндегі қате жазудың қайтадан енгізілуінен туындады деп санайды. Шындығында, piéfort орфографиясы француз сөздіктерінде pied fort-қа балама ретінде, тіпті француз академиясының сөздігінің 1932–1935 жылғы басылымында берілген жалғыз орфография ретінде кездеседі. Интернеттің бүкіл әлемде танымал болуына байланысты француз тіліне салыстырмалы түрде жаңа ағылшын сөздері енгізілді (мысалы, e-mail және mail, электрондық поштаға немесе электрондық пошта мекенжайына қатысты). Француз тіліндегі түбірлерден алынған электрондық поштаның эквиваленті Квебек француз тілінде айтылды және Квебек үкіметі тарапынан ұсынылды: courriel (courrier électronique-ден), және бұл термин қазір онда кеңінен қолданылады. Француз академиясы сондай-ақ mél. аббревиатурасын пайдалануды ұсынды (message électronique-ден), «телефон» үшін қолданылатын tél. аббревиатурасымен салыстыру үшін, электрондық пошта мекенжайының алдында қолдану үшін; алайда, ағылшын тіліндегі mail сөзінің айтылуына жақын болатын mél. термині қазір Францияда осы ұсынылған қолданыстан гөрі кеңінен қолданылады. Француз тілінен алынған тағы бір мысал – look сөзі. Ағылшын тіліндегі қарау етістігінің француз тіліндегі эквиваленті regarder, бірақ «көрініс» есімдік (яғни бір нәрсе қалай көрінеді немесе стильделгендігі) француз тілінде un look болып кетті, сондықтан «Бұл Pepsi банкасының жаңа көрінісі бар» деген сөйлем француз тілінде «Cette cannette de Pepsi a un nouveau look» болады.
Квебек
Квебек – Канададағы француз тілінде сөйлейтін халықтың басымдығы бар жалғыз провинция және заң жүзінде (бірақ фактіде емес) бір тілді юрисдикция. Нью-Брансуик ресми түрде екі тілді, ал қалған провинциялар, көбінесе ағылшын тілінде сөйлесе де, ресми түрде тек ағылшын тілінде емес. Егер сөйлеуші ағылшын немесе француз тілдерінен алынған сөздер мен грамматикалық құрылымдарды қолданып, калькалар мен қарыз сөздерді араластырса, онда мұны кейде франглайс немесе аралас тіл деп атайды. "Монреаль газеті" осыны "тілдік мозаика" деп атап, зерттеген. Квебек француз тілі тарихи тұрғыдан Квебекте (әсіресе Монреаль маңында) екі тілді қауымдастықтың бірге өмір сүргеніне байланысты ағылшын тілінен көптеген сөздерді қарыз алды. Сол сияқты, ағылшын тілін сөйлейтін азшылықтың тілі – Квебек ағылшын тілі де "dépanneur" ("әскери дүкен"), "autoroute" ("автожол"), "stage" ("тапсыру"), "circular" ("жеделхат", "circulaire" сөзінен, таратылатын парақша) және тағы да көптеген француз сөздерін қабылдады. Бұл жергілікті қолданыстағы тұрақты және ұзақ жылдар бойы сақталған ерекшеліктер, екінші тілді нашар білетін сөйлеушілердің немесе топтардың соңғы уақыттағы сленгтік импровизациясы емес. Кейбір сөздер "Joual" деп аталатын нәрсеге жатқызылады (французша айтылуы: [ʒwal]): француз тілінің базилектік диалектісінің тілдік ерекшеліктеріне кейбіреулер берген ат, ол креолдық континумға орналастырылғанда қолданылады. Бұл тіркестер негізінен өзара ұступтар жасау арқылы пайда болған ортақ тілдің/стилінің бөлігіне айналды. Шындығында, Монреаль және оның айналасындағы екі тілді қауым кейде франглайс туралы айтады, әдетте, байқаушы біреудің бір сөйлемде әртүрлі француз және ағылшын сөздерін, тіркестерін немесе сөздерді қолданғанын көрсеткеннен кейін, түрлі сөйлеу стильдерінде бұл жиі кездесетін құбылыс.
Канаданың басқа аймақтары
Канадалық француз тілі – Канадада қолданылатын француз тілі. Ғалымдар тілдің араласуын кодты ауыстыру, субстрат немесе лексикалық қарыз алу сияқты басқа механизмдерден ажыратуға болатынын талқылайды. Аралас тіл екі тілді де еркін меңгерген адамдардың қатарында пайда болады. Франглис сөзі Канаданың басқа провинцияларындағы – Нью-Брансуик, Новая Шотландия, Онтарио, Манитоба және Ньюфаундлендтегі кейбір қалалар мен ауылдық жерлерде қолданылатын ағылшын және француз тілдерінің ұзақ жылдар бойы қалыптасқан және тұрақты қоспасын білдіреді. Мұндай араласу АҚШ-тың Мэн штатының солтүстік аймақтарында да кездеседі (Chiac және Acadian French-ке қараңыз). Бұл араластың әр тілден шамамен тең үлеспен құралғаны айтылады (Ньюфаундлендтен басқа), бірақ француз тілін білуші адамға оны түсіну оңайырақ, себебі көбінесе ағылшын сөздері француз тілінің айтылуы мен грамматикалық ережелеріне сәйкес қолданылады. Франглис Онтарио мен Альбертадағы француз тіліндегі мектептерде, сондай-ақ Манитобадағы DSFM (Division scolaire franco manitobaine) мектептерінде кеңінен қолданылады. Мұнда студенттер француз тілін туған тілі ретінде меңгергенімен, күнделікті өмірде ағылшын тілін қалайды, бірақ мектепке қатысты терминдерді француз тілінде қолданады (мысалы, "кітапханаға барайық" орнына "bibliothèque-ке барайық"). Көптеген француз мектептері мен француз тіліндегі сабақтарда "француз тілі ғана" қағидасы қатаң сақталады, сондықтан сабақтан тыс уақытта студенттер ағылшын немесе франглис тілінде сөйлейді. Екі тілде жазылған өнімдердің қаптамасынан жаңа айтылулар пайда болып, терминдерге айналуы мүмкін. Мысалы, қатты чеддер сырының қаптамасындағы сөздерді біреу "old fort" деп айтуы мүмкін.
Қате және тұрақсыз пайдалану
Франглайс, екінші тілде сөйлейтіндердің қате қолдануы ретінде, бүкіл Канадада кездеседі. Англицизмнің франглайсқа айналуының мысалы – студенттердің канадалық француз тіліндегі сөзді білмей, ағылшын тіркестерін француз тіліне дұрыс емес аударуы. Мысалы, хот-догты кейде *un chien chaud* деп атайды, ал француз тіліндегі дұрыс атауы – *un hot dog*. (Дегенмен, Квебек үкіметі өзі «хот-дог» үшін *chien chaud*, ал «гамбургер» үшін *hambourgeois* сияқты сөздерді қолдауға тырысты, бірақ олар кеңінен қабылданып, тараған жоқ.) Кейде қай тіркес дұрыс екендігін анықтаудағы шатасу және көптеген тілдік мектептердің оқушылар сөздігінен англицизмдерді жоюға баса назар аударуы франглайс қолданысын ынталандырды. Франглайс сондай-ақ көптеген екі тілді канадалықтардың дұрыс емес айтуы мен жазуынан да біртіндеп пайда болады. Тілдік мектептер мен екі тілді оқушылар таратып жүрген жалпы қателіктерге сөздердің дұрыс емес жіктелуі мен буынға түсірілуі, дауыссыздардың қате екі рет қайталауы, олардың орфографиясындағы ерекше дауыстылар комбинациялары және ағылшын тілінен алынған префикстер мен суффикстердің қолданылуы жатады. Соңғы кезде Канада жастарының мәдениеті (әсіресе Британ Колумбиясы мен Онтарионың оңтүстік-шығысында) оны әзіл немесе эвфемизм ретінде қолдануда, мысалы, ағылшын тіліндегі қара сөздерді француз тіліндегі сөздермен алмастыру арқылы. Кейбір ағылшын тілді канадалықтар, әсіресе англо-кебектер мен Онтарионың оңтүстік-шығысында тұратындар, ағылшын тілінде ант берудің орнына [[Квебек француз тіліндегі]] ұғымдарды (яғни, діни сөздерді, мысалы, қасиетті сөздерді) эвфемизм ретінде қолданады.
Псевдоанглицизмдер
Франглистің ерекше бір түрі – ағылшын тіліндегі сөздерді олардың ағылшын тіліндегі мағыналарынан өзгеше мағыналарда қолданудан тұрады. Мұндай сөздерге "forcing" ("a scramble", "a rush", "a strong effort") немесе "bronzing" ("a tan", "the act of sunbathing") сияқты мысалдар жатады. Бұл сөздер француз тіліндегі етістіктерге (мысалы, "forcer" – "мәжбүрлеу" немесе "bronzer" – "күнге күю") ағылшын тіліндегі "ing" жұрнағын қосу арқылы жаңа есімдіктер құрады. Бұл сөздер көбінесе жаргондық немесе ресми емес болып келеді және кеңінен қабылданбайды. Тағы бір жалған ағылшыншылық түрі – ағылшын атауын қысқарту, тек бірінші сөзді қалдыру (бірақ маңызды сөз әдетте соңғысы болады). Мысалы, смокинг костюмі "smoking" сөзімен белгіленеді, ол түпкілікті "smoking jacket" – "түтін тартатын жакет" сөзінен алынған. Дегенмен, британдықтар "dinner jacket" – "кешкі пиджак", ал американдықтар "tuxedo" (немесе "tux") қолданады; ағылшын тілінде "smoking" сөзі тек қатыстық және герунд ретінде қолданылады. Тағы бір мысал – кино түсіруде қолданылатын "clapperboard" – "хлопушка" сөзінің қолданылуы. Бұлар ағылшын тілінің ережелерін еліктейтін француздық құрылымдар немесе қарыз сөздердің мағынасын өзгертетін ауысқан мағыналар болып табылады.
Камерунда
Камерунның британдық Оңтүстік Камерун және француз Камеруны болған колониялық өткенінің нәтижесінде, онда көптеген ағылшын және француз тілінде сөйлейтін халқы бар. Тәуелсіздік алғаннан бері тілдер бойынша бөлінген білім беру жүйесіне қарамастан, қалалық аймақтардағы көптеген жас камерундықтар ағылшын, француз және Камерундық пиджин ағылшын тілдерінен пайда болған франглаис/франглиштің өзіндік түрін – камфранглаис немесе франанглайсты қалыптастырды. Көптеген білім беру органдары оны жақтырмайды және мектептерде қолдануын тыйым салған. Бірақ, жастар арасындағы бұл жаргон кең танылып, музыка саласында дамып келеді.
Әлемнің басқа жерлерінде
Франглайс Лондонда, француз тілді халықтың көп болуына байланысты қолданылады. Франглайс сондай-ақ, ағылшын-француз тілдерін толық меңгермегендіктен туындаған екі тілділік кең таралған қауымдастықтарда да гүлденеді. Біріккен Ұлттар Ұйымының Женевадағы кеңсесі күтілген "Женевада" емес, француз тіліндегі "Женевада" деп аталады. Тағы бір мысал – Еуропалық Одақ институттарының (Еуропа Парламенті, Еуропалық Комиссия, Еуропалық Сот) қызметкерлері, екі тілді Брюссельде (француз және голланд тілдерінде) және Люксембург қаласында (люксембург және неміс тілдерінде) орналасқан. Олар көбінесе ағылшын тілінде жұмыс істейді, бірақ француз тілді ортада болғандықтан, олардың ағылшын тіліне әсер етеді (мысалы, "Мен Комиссияда стажермін және консалтингтік компанияда тағы бір стажировка іздеп жатырмын").
Әндер
Франглис тіліндегі сөздері көп айрықша ән – Билл Уайман жазған "(Si Si) Je Suis un Rock Star". Бұл жазба 1981 жылы Ұлыбритания сингл чартында 14-орынға жетті. Долли Рокерстің "Je Suis Une Dolly" әні француз мәдениетіне сілтеме жасайды және французға арналған ән. Шарль Азнавурдың "Мен үшін, мен үшін, керемет" әні француз әншісінің ағылшын қызына махаббат әні айтуға тырысуын көрсетеді. Rock et Belles Oreilles тобының "I Want to Pogne" әні. Реноның "Сен болғандықтан емес" әні. Жил Виньоның танымал еткен "Мен базарға бардым, mon p'tit panier sous mon bras" акадиялық әні. The Beatles тобының "Michelle" әні ("Michelle, ma belle, these are words that go together well: ma Michelle" және т.б.). 2007 жылғы "Евровидение" додасына Франциядан қатысқан "L'amour à la française" әні. Квебек музыканты Дэниел Лануа франглис тілінде көптеген әндер жазды, оның ішінде 1989 жылғы "Acadie" альбомынан "O Marie" және "Under a Stormy Sky", ал 1993 жылғы "For the Beauty of Wynona" альбомынан "The Collection of Marie Claire" әндері бар.