Ұялдық және әлеуметтік ұнатпаушылық

Кіріспе

Басқа адамдардың қатысында алаңдаушылық, дискомфорт немесе ұялу сезімі – әлеуметтік қасиет.

Ұялшақтық (кейде тартыншақтық деп те аталады) – бұл, әсіресе басқа адамдардың арасында болғанда, алаңдаушылық, ыңғайсыздық немесе ұялу сезімі. Бұл көбінесе жаңа жағдайларда немесе таныс емес адамдармен кездескенде болады; ұялшақ адам мұндай жағдайлардан қашып құтылуға тырысады. Ұялшақтық өзіне сенімсіздігі бар адамдардың қасиеті болуы мүмкін, бірақ ұялшақтықтың басты ерекшелігі – басқалардың адамның әрекеті туралы не ойлайтынынан қорқу. Мысқылдану, қорлау, сынға алу немесе қабылдамау сияқты жағымсыз реакцияларға байланысты қорқу ұялшақ адамды шегінуге итермелейді. Ұялшақтықтың күшті формалары әлеуметтік алаңдаушылық немесе әлеуметтік фобия деп аталады.

Шығу тегі

Ұялшақтықтың бастапқы себептері әртүрлі. Ғалымдар ұялшақтықтың кем дегенде жартылай генетикалық екенін көрсететін гипотезаны қолдайтын генетикалық деректерді тапты. Дегенмен, адамның өскен ортасы да оның ұялшақтығына себеп болуы мүмкін екенін көрсететін дәлелдер бар. Бұған балалық шақтағы зорлық-зомбылық, әсіресе эмоциялық зорлық-зомбылық, мысқылдау сияқты жағдайлар кіреді. Ұялшақтық адам физикалық алаңдау реакциясын бастан өткергеннен кейін туындауы мүмкін; кейде ұялшақтық бірінші болып дамиды, содан кейін алаңдаудың физикалық белгілерін тудырады. Ұялшақтық әлеуметтік алаңдаушылықтан өзгеше, ол көбінесе депрессиямен байланысты кең ауқымды психологиялық жағдай. Әлеуметтік жағдайларда басқалардың бағалауынан қорқу, үрейлену немесе алаңдау сезімі паникаға дейін жеткізеді. Ұялшақтық генетикалық ерекшеліктерге, өскен ортаға және жеке тәжірибелерге байланысты болуы мүмкін. Ұялшақтық мінез-құлықтың бір қасиеті болуы мүмкін немесе бала кезіндегі дамудың белгілі бір кезеңінде пайда болуы мүмкін.

Генетика және тұқым қуалаушылық

Ұялшақтық көбінесе адамдар мен олардың дамуына кедергі келтіретін фактор ретінде қарастырылады. Ұялшақтықтың себептері жиі даулы, бірақ қорқыныш пен ұялшақтықтың өзара байланысты екені анықталды, яғни қорқынышқа бейім балалардың ұялшақ болу ықтималдығы, одан аз қорқынатын балаларға қарағанда әлдеқайда жоғары. Ұялшақтық биологиялық деңгейде кортизолдың артық өндірілуімен де байланысты болуы мүмкін. Кортизолдың деңгейі жоғары болғанда, ол адамның иммундық жүйесін әлсіретіп, түрлі ауруларға осалдығын арттырады. Ұялшақтықтың генетикасы – салыстырмалы түрде жас зерттеу саласы, және оған көңіл аз бөлінеді, алайда ұялшақтықтың биологиялық негіздері туралы еңбектер 1988 жылға дейін жарық көрген. Зерттеулер көрсеткендей, ұялшақтық пен агрессия DRD4 генінің ұзын және қысқа нұсқалары арқылы байланысты болуы мүмкін, бірақ бұл мәселенің толыққанды зерттелуіне әлі мұқтаждық бар. Сонымен қатар, ұялшақтық пен әлеуметтік фобия (екі ұғым арасындағы шекара көнеріп барады) мәжбүрлі-компульсивті тәртіпсіздікпен байланысты болуы мүмкін. Мінез-құлық генетикасының басқа да зерттеулері сияқты, ұялшақтықты зерттеу де фенотипті анықтаудағы қиындықтар мен оған қатысы бар гендердің көптігімен усложняется. Фенотиптің атауын беру және генетика мен психология арасындағы терминдерді аудару да проблема тудырады. Ұялшақтықпен байланысты бірнеше генетикалық байланыстар қазіргі таңда зерттелуде. Олардың бірі – серотонин тасымалдаушы промотор аймағының полиморфизмі (5 HTTLPR), оның ұзын нұсқасы мектеп оқушыларының ұялшақтығымен шамалы корреляцияға ие екені көрсетілген. Алдыңғы зерттеулер осы геннің нұсқасы мен мәжбүрлі-компульсивті тәртіпсіздік және аутизм арасындағы байланысты көрсеткен. Адамдарда одан әрі зерттеулер жүргізуге жарамды гендерді анықтау үшін тышқан моделі де қолданылды; осы гендердің бірі – глютамин қышқылы декарбоксилаза гені (ГАМК синтезінде қатысатын ферментті кодтайтын), мінез-құлықтың тежелуімен байланысты екені анықталған. Тағы бір ген – допамин D4 рецепторының гені (DRD4) эксон III полиморфизмі, ұялшақтық және агрессия зерттеулеріне тақырып болды және қазіргі уақытта «жаңалықты іздеу» қасиеті бойынша зерттелуде. 1996 жылғы уайымға байланысты қасиеттерге қатысты зерттеу (ұялшақтық осы қасиеттердің бірі болған) «Егіздерді зерттеулер уайымға байланысты тұлғалық қасиеттердің өлшемдеріндегі жеке айырмашылықтың 40-60% тұқым қуалайтынын көрсеткенмен, тиісті гендердің ешқайсысы әлі анықталмаған» және «Қорқыныш қасиетіне 10-нан 15 ген қатысы болуы мүмкін» деп атап өтті. Содан бері, әсіресе тұлғалық қасиеттерге қатысы бар басқа да потенциалдық гендерді анықтау саласында үлкен жетістіктерге қол жеткізілді, бірақ бұл байланысты растау бойынша аз прогресс жасалды. 5 HTT генінің ұзақ нұсқасы (5 HTTLPR) полиморфтық аймағы ұялшақтықпен байланысты деп есептеледі.

Shyness is often seen as a hindrance to people and their development. The cause of shyness is often disputed but it is found that fear is positively related to shyness, suggesting that fearful children are much more likely to develop being shy as opposed to children less fearful. Shyness can also be seen on a biological level as a result of an excess of cortisol. When cortisol is present in greater quantities, it is known to suppress an individual's immune system, making them more susceptible to illness and disease. The genetics of shyness is a relatively small area of research that has been receiving an even smaller amount of attention, although papers on the biological bases of shyness date back to 1988. Some research has indicated that shyness and aggression are related—through long and short forms of the gene DRD4, though considerably more research on this is needed. Further, it has been suggested that shyness and social phobia (the distinction between the two is becoming ever more blurred) are related to obsessive compulsive disorder. As with other studies of behavioral genetics, the study of shyness is complicated by the number of genes involved in, and the confusion in defining, the phenotype. Naming the phenotype – and translation of terms between genetics and psychology — also causes problems. Several genetic links to shyness are current areas of research. One is the serotonin transporter promoter region polymorphism (5 HTTLPR), the long form of which has been shown to be modestly correlated with shyness in grade school children. Previous studies had shown a connection between this form of the gene and both obsessive compulsive disorder and autism. Mouse models have also been used, to derive genes suitable for further study in humans; one such gene, the glutamic acid decarboxylase gene (which encodes an enzyme that functions in GABA synthesis), has so far been shown to have some association with behavioral inhibition. Another gene, the dopamine D4 receptor gene (DRD4) exon III polymorphism, had been the subject of studies in both shyness and aggression and is currently the subject of studies on the "novelty seeking" trait. A 1996 study of anxiety related traits (shyness being one of these) remarked that, "Although twin studies have indicated that individual variation in measures of anxiety related personality traits is 40 60% heritable, none of the relevant genes has yet been identified", and that "10 to 15 genes might be predicted to be involved" in the anxiety trait. Progress has been made since then, especially in identifying other potential genes involved in personality traits, but there has been little progress made towards confirming these relationships. The long version of the 5 HTT gene linked polymorphic region (5 HTTLPR) is now postulated to be correlated with shyness,

Жиде улануының белгісі ретінде

Шамадан тыс ұялдық, ұялу, өзіне сыни қарау және тартыншақтық, әлеуметтік фобия және өзіне сенімсіздік – бұл сынап улану кездерінде пайда болатын симптомдар жиынтығы болып табылатын эретизмнің құрамдас бөліктері.

Жүктілік алдындағы даму

Кейбір балаларда ұялшақтық жиілігі жүктілік кезінде, әсіресе, туа біткенге дейінгі дамудың орта кезеңінде күннің ұзақтығымен байланысты болуы мүмкін. АҚШ және Жаңа Зеландиядағы белгілі бір ендіктерде тұратын балалардың ұзақ мерзімді деректерін талдау, жүктіліктің орта кезеңіндегі күн ұзақтығы мен балалардағы ұялшақтық жиілігі арасындағы маңызды байланысты көрсетті. "Жүктілік кезеңінде қысқа күнге ұшыраған балалардың ұялшақ деп жіктелу мүмкіндігі, ұзақ күнге ұшыраған балаларға қарағанда 1,52 есе жоғары болды".

Тұлғалық қасиеттері

Ұялшақтық көбінесе бейтаныс жағдайларда пайда болады, бірақ ауыр жағдайларда ол адамға ең таныс жағдайларда және қарым-қатынастарда да кедергі келтіруі мүмкін. Ұялшақ адамдар ыңғайсыздық пен қабілетсіздік сезімін болдырмау үшін қорқыныштарын тудыратын нәрселерден аулақ болады; осылайша, жағдайлар бейтаныс болып қалады және ұялшақтық өзін-өзі қайталайды. Ұялшақтық уақыт өте келе азаюы мүмкін; мысалы, бейтаныс адамдарға ұялған бала өссе, бұл қасиеттен құтылып, әлеуметтік жағынан шебер болуы мүмкін. Бұл көбінесе жасөспірімдік немесе жас ересек шақта (әдетте 13 жасқа дейін) болады. Дегенмен, кейде ол өмір бойы сақталатын мінез-қасиетке айналуы мүмкін. Ұзақ мерзімді зерттеулер балалық шақтағы үш түрлі мінез-қасиет – оңай бейімделетін, жаңа жағдайларға баяу кірісетін және қиын – бала өсе келе өзгеретінін көрсетеді. Шектеулі қасиеттер азаяды және мінез уақыт өте келе болжамды үлгілерде дамиды. Бір нәрсе тұрақты болып қалатыны дәлелденді: проблемаларды ішке қарай жинау немесе сыртқа шығару бейімділігі. Бұл ұялшақ мінезді адамдарға қатысты, себебі олар өз проблемаларын іштей сезінеді немесе алаңдаушылықтарын білдірудің орнына ішкі мәселелерге ден қояды, бұл депрессия мен көңіл сығуы сияқты ауруларға әкелуі мүмкін. Адамдар ұялшақтықты әртүрлі деңгейде және әртүрлі салаларда сезінеді. Ұялшақтықты академиялық фактор ретінде де қарастыруға болады. Ұялшақтық пен сыныптағы үлгерім арасында теріс байланыс бар екені анықталды. Адамның ұялуы артқан сайын, сыныптағы үлгерімі төмендегені байқалды. Ұялшақтық әлеуметтік жағдайларда не айтатынын білмеудің ыңғайсыздығын немесе денелік жағдайлардың қолайсыздығын қамтиды. Ұялшақтық көбінесе екі симптомның үйлесімін қамтиды және науқас үшін өте қиын болуы мүмкін, көбінесе олар өзін жайсыз сезінуіне немесе қызығушылық тудыру үшін ерекше мінез-құлық танытуына себеп болады, осылайша оларды одан да алшақтатады. Әлеуметтік жағдайларда күлімдеу, әңгімеге қолайлы тақырыптарды оңай табу, жайбарақат тұру және көзбен байланыс жасау сияқты мінез-құлық белгілері ұялшақ адамға екінші табиғат болмауы мүмкін. Мұндай адамдарға мұндай қасиеттерді таныту өте қиынға соғады, тіпті мүмкін емес. Басқалар ұялшақтық деп санайтын болса, бұл жай ғана сақтанушылықтың немесе интроверсияның көрінісі болуы мүмкін, бұл мінез-құлық сипаты, бұл адамның өз еркімен шамадан тыс әлеуметтік байланыстан аулақ болуына немесе қарым-қатынаста қысқа болуына әкеледі, бірақ ыңғайсыздық, қорқыныш немесе сенімсіздік сезімімен бірге болмайды. Интроверсияны көбінесе ұялшақтықпен шатастырады. Алайда, интроверсия – жеке таңдау, ал ұялшақтық – күйзелістен туындайды. Психология профессоры Бернардо Кардуччидің айтуынша, интроверттер әлеуметтік жағдайлардан аулақ болуды жөн көреді, өйткені олардан ешқандай пайда таппайды немесе артық сезімталдық тым көп деп санайды, ал ұялшақ адамдар мұндай жағдайлардан қорқады. Факторлық талдау мен корреляцияның статистикалық әдістерін қолдана отырып жүргізілген зерттеулер ұялшақтықтың интроверсиямен де, невротизммен де (яғни, теріс эмоционалдылықпен) жеңіл түрде байланысты екенін анықтады. Ұялшақтық пен интроверсияның қоғам тарапынан төмен қабылдануы ұялшақ немесе интровертті адамның өзін-өзі бағалауын төмендетуі мүмкін. Ұялшақтық пен интроверсияның екеуі де сыртқа әлеуметтік оқшауланумен көрініс табады, мысалы, әлеуметтік жағдайлардан аулақ болу, әсіресе олар бейтаныс болғанда. Әртүрлі зерттеулер ұялшақтық пен интроверсияның айқын мотивациялық күштерге ие екенін және ерекше жеке және әріптестердің әртүрлі реакцияларына әкелетінін және сондықтан теориялық тұрғыдан бірдей деп сипаттауға болмайды, Сьюзан Кейннің «Quiet» (2012) кітабы интроверсияны әртүрлі әлеуметтік болуды қамтитын (бір-бірден немесе шағын топтық өзара әрекеттесуді артық көретін) деп түсіндіреді. Зерттеулер көрсеткендей, таныс және бейтаныс әлеуметтік жағдайларға қарағанда, әлеуметтік түрде оқшауланған мінез-құлықпен бірге жүрек соғуының күшеюі сияқты ерекше физиологиялық жауап жоқ. Бірақ әлеуметтік емес қарым-қатынас таныс емес әлеуметтік жағдайларға аз әсер етеді, ал ұялшақтық мұндай жағдайларда жауап берудің жоқтығына әкеледі, бұл ұялшақтық пен әлеуметтік емес қарым-қатынас қарым-қатынастың екі түрлі аспектісіне әсер етеді және олар жеке тұлғалық қасиеттер. 1994 жылы DSM IV басылып шыққанда, оған екінші, баламалы атау берілді (әлеуметтік дауылдылық бұзылысы) және бұл бұзылыс өте көп кездесетіні, өмір бойы халықтың 3-13% есебінде кездесетіні айтылды. Ұялшақ жасөспірімдер мен университет студенттерін зерттеу нәтижесінде ұялшақ адамдардың 12-18% әлеуметтік дауылдылық бұзылысының критерийлеріне сай келетіні анықталды. Ұялшақтық бейтаныс әлеуметтік жағдайларда жеңіл әсер етеді, онда жаңа адамдармен қарым-қатынас жасау туралы алаңдаушылық сезіледі. Ал әлеуметтік дауылдылық бұзылысы – адамдармен қарым-қатынас жасау немесе өзін көрсетуі мүмкін жағдайларда болу туралы күшті, негізсіз қорқыныш, себебі адам өзін ұялтпаса, сынап алады деп қатты алаңдайды. Әлеуметтік фобияның физикалық белгілеріне қызару, тынысқырудың қиындауы, дікілдеу, жүрек соғуының артуы және тершеңдік кіруі мүмкін; кейбір жағдайларда бұл белгілер өте күшті және көп болуы мүмкін, паникалық шабуылға алып келуі мүмкін. Ұялшақтық, екінші жағынан, осы белгілердің көптерін қамтиды, бірақ олардың қарқындылығы төмен, сирек кездеседі және қалыпты өмірге кедергі келтірмейді.

Shyness is most likely to occur during unfamiliar situations, though in severe cases it may hinder an individual in their most familiar situations and relationships as well. Shy people avoid the objects of their apprehension in order to keep from feeling uncomfortable and inept; thus, the situations remain unfamiliar and the shyness perpetuates itself. Shyness may fade with time; e. g., a child who is shy towards strangers may eventually lose this trait when older and become more socially adept. This often occurs by adolescence or young adulthood (generally around the age of 13). In some cases, though, it may become an integrated, lifelong character trait. Longitudinal data suggests that the three different personality types evident in infancy – easy, slow to warm up, and difficult – tend to change as children mature. Extreme traits become less pronounced, and personalities evolve in predictable patterns over time. What has been proven to remain constant is the tendency to internalize or externalize problems. This relates to individuals with shy personalities because they tend to internalize their problems, or dwell on their problems internally instead of expressing their concerns, which leads to disorders like depression and anxiety. Humans experience shyness to different degrees and in different areas. Shyness can also be seen as an academic determinant. It has been determined that there is a negative relationship between shyness and classroom performance. As the shyness of an individual increased, classroom performance was seen to decrease. Shyness may involve the discomfort of difficulty in knowing what to say in social situations, or may include crippling physical manifestations of uneasiness. Shyness usually involves a combination of both symptoms, and may be quite devastating for the sufferer, in many cases leading them to feel that they are boring, or exhibit bizarre behavior in an attempt to create interest, alienating them further. Behavioral traits in social situations such as smiling, easily producing suitable conversational topics, assuming a relaxed posture and making good eye contact, may not be second nature for a shy person. Such people might only affect such traits by great difficulty, or they may even be impossible to display. Those who are shy are perceived more negatively, in cultures that value sociability, because of the way they act towards others. Apparent shyness, as perceived by others, may simply be the manifestation of reservation or introversion, a character trait which causes an individual to voluntarily avoid excessive social contact or be terse in communication, but are not motivated or accompanied by discomfort, apprehension, or lack of confidence. Introversion is commonly mistaken for shyness. However, introversion is a personal preference, while shyness stems from distress. Rather, according to professor of psychology Bernardo J. Carducci, introverts choose to avoid social situations because they derive no reward from them or may find surplus sensory input overwhelming, whereas shy people may fear such situations. Research using the statistical techniques of factor analysis and correlation have found shyness overlaps mildly with both introversion and neuroticism (i. e., negative emotionality). Low societal acceptance of shyness or introversion may reinforce a shy or introverted individual's low self confidence. Both shyness and introversion can outwardly manifest with socially withdrawn behaviors, such as tendencies to avoid social situations, especially when they are unfamiliar. A variety of research suggests that shyness and introversion possess clearly distinct motivational forces and lead to uniquely different personal and peer reactions and therefore cannot be described as theoretically the same, with Susan Cain's Quiet (2012) further discerning introversion as involving being differently social (preferring one on one or small group interactions) rather than being anti social altogether. Research suggests that no unique physiological response, such as an increased heart beat, accompanies socially withdrawn behavior in familiar compared with unfamiliar social situations. But unsociability leads to decreased exposure to unfamiliar social situations and shyness causes a lack of response in such situations, suggesting that shyness and unsociability affect two different aspects of sociability and are distinct personality traits. By 1994, however, when DSM IV was published, it was given a second, alternative name in parentheses (social anxiety disorder) and was now said to be relatively common, affecting between 3 and 13% of the population at some point during their lifetime. Studies examining shy adolescents and university students found that between 12 and 18% of shy individuals meet criteria for social anxiety disorder. Shyness affects people mildly in unfamiliar social situations where one feels anxiety about interacting with new people. Social anxiety disorder, on the other hand, is a strong irrational fear of interacting with people, or being in situations which may involve public scrutiny, because one feels overly concerned about being criticized if one embarrasses oneself. Physical symptoms of social phobia can include blushing, shortness of breath, trembling, increased heart rate, and sweating; in some cases, these symptoms are intense enough and numerous enough to constitute a panic attack. Shyness, on the other hand, may incorporate many of these symptoms, but at a lower intensity, infrequently, and does not interfere tremendously with normal living.

Қате түсініктер мен жағымсыз жақтары

Батыс мәдениетінде ұялшақ адамдар туралы көптеген қате түсініктер мен стереотиптер бар, сондай-ақ "ұялшақ" мінез-құлыққа жағымсыз пікір білдіретін достардың реакциясы жиі кездеседі. Мұның себебі жекешіл мәдениеттерде қоғамдық жағдайларда тыныштық пен көңілжайлыққа аз мән беріліп, керісінше, белсенді мінез-құлықтар көбінесе марапатталады. Кейбір қате түсініктерге интроверсия мен әлеуметтік фобияны ұялшақтықпен шатастыру, сондай-ақ ұялшақ адамдардың ақыл-ойы төмен деп есептеу жатады.

Ақпараттық қызмет

Ақыл-ой мен ұяңдық арасында ешқандай корреляция (оң немесе теріс) жоқ. Сюзан Кейн ұялшақ адамдардың қоғамға әкелетін пайдасын сипаттайды, олардың құндылығын АҚШ-тың мәдени нормалары төмендетеді. Егер ұялшақ адамдардың әлеуметтік өзара әрекеттесуге әкелетін ерекшеліктері – басқалардың сезімдеріне сезімталдық, идеяларды терең ойлау және құнды тыңдау дағдылары болмаса, қоғамда тепе-теңдік болмас еді. Әлеуметтанушы Сюзи Скотт ұялуды патологиялық жағдай деп түсіндіруге және оған қатысты емдеуге сын айтты. "Ұялшақтықты жеке патология ретінде қарастыра отырып, біз оның сонымен қатар әлеуметтік бағытталған, әлеуметтік жағдайда туындайтын және басқарылатын психикалық күй екенін ұмытамыз". Ол "ұялшақтық – бұл ауытқудың бір түрі: қоғам үшін де, жеке адам үшін де проблема" деген ойды зерттейді және "біздің бәріміз әлеуметтік өмірде өзімізді көрсетуге тырысып, біршама алдаушымыз" деген қорытындыға келеді. Қытай және Канада мектеп оқушылары арасындағы мәдени салыстыру зерттеуінде зерттеушілер әлеуметтік бедел және құрбылармен қарым-қатынасқа қатысты бірнеше айнымалыларды өлшеуге тырысты, соның ішінде "ұялшақтыққа сезімталдық". Сыныптастарды жақсы және жаман ойыншылар ретінде таңдау арқылы оқушылар бір-бірін бағалады. "Ұялшақтыққа сезімталдық Канадалық үлгіде құрбылардың қабылдауымен айтарлықтай және теріс корреляцияға ие болды. Батыстық нәтижелерге қайшы, қытайлық үлгідегі факторлық құрылымда ұялшақтыққа сезімталдықты сипаттайтын элементтер оқшаулықты бағалайтын элементтерден бөлек екені анықталды. Ұялшақтыққа сезімталдық қытайлық үлгіде қоғамға араласу белсенділігімен және құрбылардың қабылдауымен оң байланысты болды".

Батыс түсінігі

Кейбір батыс мәдениеттерінде ұялу, психологиялық және әлеуметтік бейімделуде маңызды рөл атқарады. Ұялшақтық ингибициясының әртүрлі бейімделу емес мінез-құлықтармен байланысты екені анықталды. Батыс мәдениетінде ұялшақ немесе тежелген адамдардың құрбыларынан қабылдамауына, оқшаулануына және ересектер тарапынан әлеуметтік жарамсыз деп қаралуына мүмкіндік бар. Алайда, зерттеулер көрсеткендей, егер әлеуметтік шегініс ұялшақтықтың нәтижесі емес, жеке таңдау ретінде қарастырылса, онда кері әсері азырақ болады. Британ жазушысы Артур К. Бенсон ұялшақтықтың тек өзіне-өзі сынау емес, шетелдіктерге деген алғашқы күдік, олардың ниеттері жорыққа ұқсайды деген алғашқы сенім деп санады, ұялшақтық – түбінен жойылуы керек жаман қасиет. Оның пікірінше, ұялшақ адамдардың қоғамға жиі араласуы, таныс ортада батылдық табуы керек. Сондай-ақ, ол көптеген ұялшақ ересектердің сынға қабылу арқылы қорғанып, әдепсіз адамдарға қатыгездікпен шабуыл жасайтынын айтты. Оның ойынша, ұялшақ адамдардың жақсылыққа ұмтылуы, басқалардың не қажет екенін және не ұнайтынын білуге тырысуы, олардың не істеп, не туралы сөйлеп тұрғанына қызығушылық танытуы, достық сұрақтар қоюы және көңіл көрсетуі дұрыс. Чарльз Дарвин үшін ұялшақтық – біздің түрге ешқандай пайда әкелмейтін «ерекше ой-сезім» болды. 1970 жылдардан бері психологиядағы қазіргі үрдіс ұялшақтықты патология ретінде қарастыру болып табылады. Дегенмен, қауіпті ортадағы батыл мінезге қарағанда сақ мінездің эволюциялық артықшылықтары да мойндалды. Қоғамдық байланыстары жабық және ауыл шаруашылығына негізделген мәдениеттерде (Кения, Үндістан және т.б.) ашық қоғамдарға (АҚШ, Окинава және т.б.) қарағанда әлеуметтік қатысу деңгейі төмен. Майя, үнді, мексикалық және кениялық мәдениеттердегі балалар қарым-қатынас кезінде әлеуметтік стильдерде аз эмоция көрсетеді және олар аз уақытты әлеуметтік-драматикалық іс-шараларға жұмсайды. Олар сондай-ақ әлеуметтік жағдайларда да өте еркін сезінбейді. Өзін-өзі көрсету және әлеуметтік қарым-қатынастағы сенімділік ұялшақтық пен тежелумен байланысты, себебі ұялшақ немесе тежелген адамдарда экспрессивті мінез-құлықтар азырақ немесе мүлдем байқалмайды.

In some Western cultures shyness inhibition plays an important role in psychological and social adjustment. It has been found that shyness inhibition is associated with a variety of maladaptive behaviors. Being shy or inhibited in Western cultures can result in rejection by peers, isolation and being viewed as socially incompetent by adults. However, research suggests that if social withdrawal is seen as a personal choice rather than the result of shyness, there are fewer negative connotations. British writer Arthur C. Benson felt shyness is not mere self consciousness, but a primitive suspicion of strangers, the primeval belief that their motives are predatory, with shyness a sinister quality which needs to be uprooted. He believed the remedy is for the shy to frequent society for courage from familiarity. Also, he claimed that too many shy adults take refuge in a critical attitude, engaging in brutal onslaughts on inoffensive persons. He felt that a better way is for the shy to be nice, to wonder what others need and like, interest in what others do or are talking about, friendly questions, and sympathy. For Charles Darwin shyness was an "odd state of mind", appearing to offer no benefit to our species, and since the 1970s the modern tendency in psychology has been to see shyness as pathology. However, evolutionary survival advantages of careful temperaments over adventurous temperaments in dangerous environments have also been recognized. Cultures in which the community is closed and based on agriculture (Kenya, India, etc.) experience lower social engagement than those in more open communities (United States, Okinawa, etc.) where interactions with peers are encouraged. Children in Mayan, Indian, Mexican, and Kenyan cultures are less expressive in social styles during interactions and they spend little time engaged in socio dramatic activities. They are also less assertive in social situations. Self expression and assertiveness in social interactions are related to shyness and inhibition in that when one is shy or inhibited one exhibits little or no expressive tendencies.

Қатысу және емдеу

Психологиялық әдістер мен фармацевтикалық препараттар көбінесе өзін-өзі бағалаудың төмендігінен, сондай-ақ депрессия немесе жалғыздық сияқты психологиялық белгілерден қиналған адамдарда ұялдықты емдеу үшін қолданылады. Зерттеулерге сәйкес, ұялшақ балаларды командалық жұмысқа, әсіресе командалық спортқа қатысты әлеуметтік өзара әрекетке ерте баулу олардың әлеуметтік жағдайдағы алаңдауын азайтып, кейіннен жалпы өзіне сенімділігін арттырады. Мұндай тактиканы қолдану ұялшақтықтың психологиялық салдарымен күресуде маңызды қадам болуы мүмкін, бұл алаңдаушыл адамдар үшін қалыпты өмірді қиындатады. Ұялшақтықтың маңызды бір жағы – әлеуметтік дағдыларды дамыту. Егер мектептер мен ата-аналар балалардың тиімді әлеуметтік өзара әрекетке толыққанды қабілетті деп есептесе, әлеуметтік дағдыларды оқытуға басымдық берілмейді (оқу мен жазудан өзгеше). Нәтижесінде, ұялшақ оқушыларға сабаққа қатысу және сыныптастарымен қарым-қатынас жасау дағдыларын дамытуға мүмкіндік берілмейді. Мұғалімдер әлеуметтік дағдыларды үлгі ретінде көрсетуі және ұялшақ оқушыларды сабақта сөйлеуге және басқа балалармен дос болуға ынталандыру үшін тікелей емес, қорқытпайтын сұрақтар қоюы мүмкін.