Кіріспе
2003–2004 жылдары АҚШ бастаған Ирактың күшін жоғалтқан үкіметі. Коалициялық уақытша билік (سلطة الائتلاف المؤقتة; , CPA) – 2003 жылғы 19 наурызда АҚШ бастаған Коалиция күштерінің Иракқа басып кіргенінен кейін құрылған Ирактың күшін жоғалтқан үкіметі. Бұл басып кіру Саддам Хусейн басқарған Баас режимінің құлауына әкеп соқты. Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің 1483 (2003) қаулысына және соғыс заңдарына сілтеме жасай отырып, CPA 2003 жылдың мамыр айында құрылды және 2003 жылдың 21 сәуірінде құрылған күнінен бастап 2004 жылдың 28 маусымында таратылғанға дейін Ирак үкіметінің атқарушы, заңнамалық және сот билігін өз қолына алды. CPA Иракты басып алғаннан кейін қайта құруға бөлінген қаражатты тиімсіз басқарғаны үшін сынға ілікті, оның ішінде 8 миллиард доллардан астам қаражат есептен шығып кетті, соның ішінде Ливанның жертөлесінен табылған 1,6 миллиард доллардан астам ақша да бар еді.
The Coalition Provisional Authority (سلطة الائتلاف المؤقتة; , CPA) was a transitional government of Iraq established following the invasion of the country on 19 March 2003 by U. S. led Coalition forces. The invasion marked the fall of Ba'athist regime led by Saddam Hussein. Citing United Nations Security Council Resolution 1483 (2003) and the laws of war, the CPA was established in May 2003 and vested itself with executive, legislative, and judiciary authority over the Iraqi government from the period of the CPA's inception on 21 April 2003 until its dissolution on 28 June 2004. The CPA was admonished for its mismanagement of funds allocated to the reconstruction of post invasion Iraq, with over $8 billion of these unaccounted for, including over $1.6 billion in cash that emerged in a basement in Lebanon.
ҚКБ тарихы
Қайта құру және гуманитарлық көмек жөніндегі кеңсе (مكتب إعادة الإعمار والمساعدة الإنسانية; , ORHA) 2003 жылғы 20 қаңтарда АҚШ үкіметі Иракқа шабуылдан екі ай бұрын құрды. Оның мақсаты – Иракта демократиялық жолмен сайланған азаматтық үкімет құрылғанға дейін уақытша басқарушы орган ретінде жұмыс істеу болған. 2003 жылы зейнетке шыққан АҚШ армиясының генерал-лейтенанты Джей Гарнер британдық генерал-майор Тим Кросс сияқты үш орынбасарымен бірге ORHA директоры болып тағайындалды. ORHA таратылып, CPA құрылғаннан кейін ол CPA-ның бірінші атқарушы директоры болды. 1991 жылғы «Шөл дауылы» операциясы кезінде Ирактағы әскери тәжірибесі және «Комфорт беру» операциясы аясында Солтүстік Ирактағы қайта құру жұмыстары Гарнердің біліктілігін және АҚШ қорғаныс министрі Дональд Рамсфелдпен тығыз байланысын осы міндетке тамаша кандидат етті. Алайда, оның өкілеттігі 2003 жылғы 21 сәуірде басталды және бір айдан кейін, 2003 жылғы 11 мамырда Пол Бремермен ауыстырылды. Гарнердің АҚШ билігі тарапынан қызметтен шұғыл түрде босатылуы CPA-дағы көптеген адамдарды таң қалдырды. BBC Newsnight бағдарламасына берген сұхбатында Гарнер ирак халқын мүмкіндігінше тезірек билікке қоюға және бұл үшін сайлау өткізуге ниеттенгенін айтты. 2003 жылғы мамыр айында CPA бас атқарушы лауазымына тағайындалған Пол Бремер АҚШ президентінің Ирактағы өкілі және әкімшісі атағын да алды. Көптеген БАҚ және Ақ үй оны «елші» деп атады, себебі ол Нидерландтағы елші қызметін атқарған ең жоғары мемлекеттік лауазымға ие болған. Бірақ Бремер Ирактағы елші болған жоқ, және 2004 жылғы маусымға дейін АҚШ-тың Иракта дипломатиялық миссиясы болған жоқ, ПХА егемендікті Ирактың Уақытша үкіметіне бергенге дейін. CPA-да Бремер АҚШ-тан Иракқа C-17 көлік ұшағымен жеткізілетін үлкен сомадағы ақшаны алу және тасымалдау үшін ашықтығы жоқ және сыбайлас жемқорлыққа бейім әдістерді енгізуге асықты. CPA АҚШ Қорғаныс министрлігінің бөлімшесі ретінде құрылды және қаржыландырылды, ал әкімші ретінде Бремер тікелей Қорғаныс министріне есеп берді. Осы кезде Иракта коалициялық елдердің әскерлері болғанымен, АҚШ Орталық қолбасшылығы (USCENTCOM) Иракты басып алу кезінде өзінің билігін сақтау үшін CPA-ға тікелей жауынгерлік қолдау көрсетуге міндетті негізгі әскери құрылым болды. Саддам Хусейннің сәнді сарайларының көпшілігі шабуылдан кейінгі күндері тоналғанымен, көпшілігі сақталды. CPA осы сарайларды ел бойынша орналасқан кеңселер ретінде пайдаланды. Осы сарайлардың бірнешеуі билік Ирак халқына қайтарылғаннан кейін де АҚШ үкіметінің меншігінде қалды. Әкімшілік Бағдадтың «Жасыл аймақ» деп аталатын ауданында орналасқан, ол уақыт өте келе өте қауіпсіз қоршалған аймаққа айналды. ПХА сонымен қатар шабуылдан кейінгі жыл ішінде Иракты дамыту қорын басқаруға жауапты болды. Бұл қор БҰҰ-ның бұрынғы «Мұнайға азық-түлік» бағдарламасын алмастырды және Ирактың бидай сатып алу бағдарламасын, валюта айырбастау бағдарламасын, электрмен жабдықтау және мұнай инфрақұрылымын дамыту бағдарламаларын, Ирактың қауіпсіздік күштеріне жабдықтарды, мемлекеттік қызметшілердің жалақысын және әртүрлі министрліктердің жұмысын қаржыландырды. Бремер басқаратын ПХА-ның алғашқы қадамы – Коалицияның Уақытша билігінің 1-ші бұйрығы – ирак қоғамын бағаттықтан айыруды бұйырды. 23 мамырда Коалицияның Уақытша билігі 2-ші бұйрыққа сәйкес Ирак армиясын, сондай-ақ медбикелер мен дәрігерлерді қоса алғанда, басқа да мемлекеттік қызметшілерді таратып, 500 000-нан астам ирак азаматының жұмыссыз қалуына себеп болды. 2003 жылғы 22 шілдеде ПХА Ирактың Басқарушы кеңесін құрып, оның мүшелерін тағайындады. Кеңес мүшелері негізінен Саддам Хусейн билігі кезінде елден қашқан ирактықтардан және бұрынғы Баас режимі тарапынан қуғын-сүргінге ұшыраған диссиденттерден құралды. Бремер басшылығымен CPA көпұлтты компанияларға мемлекеттік меншіктегі активтер мен компанияларды жекешелендіруге және сатуға кірісті, сонымен қатар 37-ші және 39-шы бұйрықтар сияқты біржақты әзірленген жарлықтарды шығарды, олар Ирактың корпорациялық салықты 40%-дан 15%-ға дейін төмендетті және шетелдік компанияларға ирак активтерінің 100% иелігіне ие болуға мүмкіндік берді.
CPA құрылымы
CPA төрт географиялық аймаққа бөлінді. CPA North штаб-пәтері Солтүстік Ирактың Эрбиль қаласында, CPA Central Бағдатта Саддамның бұрынғы Республика сарайында, CPA South Central Ирактың Хилла қаласында Вавилон қираған жерлеріне жақын, ал CPA South Оңтүстік Ирактың Басра қаласында орналасқан. Әр аймақ жартылай дербес жұмыс істеді, және төртеуі де елді қайта құру бойынша ортақ мақсаттарға ие болды. CPA-ның барлық өмір бойында елдегі қауіпсіздік жағдайы мен азаматтық наразылық деңгейі аймақтар бойынша өзгеріп отырды, және осы айырмашылықтар CPA бөлімдеріндегі бағдарламалардың жетістік деңгейлерінде көрінді.
successes within the CPA divisions.
CPA бағдарламасын қарау жөніндегі комиссиясы
Бағдарламаны қарау кеңесі (PRB) – он бір мүшеден тұратын кеңес болды, оның құрамына CPA-ның он қызметкері және Ирактың Басқарушы кеңесінің бір мүшесі кірді. Кеңес төрағасы сонымен қатар CPA-ның Ирактың Қаржы министрлігіне аға кеңесшісі болды. Кеңестің міндеті – CPA әкімшілігіне қандай келісімшарттарды беру керектігі туралы ұсынымдар беру және оларды қарау болды. Ашықтықты қамтамасыз ету үшін қарастырылып жатқан бағдарламалардың артықшылықтары мен кемшіліктері туралы барлық маңызды талқылаулар жария етуге тиіс еді. CPA әкімшілігі осы комитеттен ұсыным алғаннан кейін ғана келісімшарттарды беру туралы шешім қабылдауы керек еді. KPMG-нің DFI шығыстарын тексеру нәтижесіндегі ішкі бақылау туралы ескертулері PRB-нің есеп жүргізуінің CPA-ның ашықтық талаптарын орындамағаны үшін айрықша сынға ілікті. Атап айтқанда:
Кездесулер өткізілді, бірақ қатысу тіркелмеді. Кворум болмаған кезде шешімдер қабылданды. Бағдарламаны қарау кеңесі шығыстарды бекіту туралы ұсыныстарды, оларды кім қолдады, ал қай мүшелер қолдады немесе қарсы болды деген мәліметтерді тіркеген жоқ. 2003 жылы өткен 43 кездесудің тек екеуіне ғана Ирактан келген мүше қатысты. Хаттамада бағдарламалар неге мақұлданғаны туралы оқырмандарға түсінікті болу үшін жеткілікті мәлімет болмады. Бағдарлама бойынша шешімдер кейін отырыстардан тыс, бейресми түрде қабылданды, шешімнің себептері жазылмады. Кеңес төрағасы кеңестің бухгалтерлік есебінің дұрыстығын растаудан бас тартты.
Meetings were held in which attendance was not recorded. Meetings were held in which decisions were made in the absence of quorums. The Program Review Board never recorded the motions to approve expenditures, who seconded motions, or which members were for or against those motions. In the 43 meetings held in 2003, the single Iraqi member of the board attended only two meetings. The minutes failed to contain sufficient detail for readers to understand why programs were approved. Program decisions that had been tabled were later approved informally outside the meetings, with no recording of the reasoning behind the decision. The board chair refused to certify the accuracy of the Board's bookkeeping.
Ирак экономикасын жекешелендіру
АҚШ басып алуына дейін Иракта орталықтандырылған жоспарлы экономика болды. Басқа да мәселелердің қатарында, ол ирактық бизнеске шетелдік меншік иелігін тыйым салды, ірі өнеркәсіптердің көпшілігін мемлекеттік кәсіпорындар ретінде басқарды және шетелдік тауарларды ұстап тұру үшін жоғары тарифтер енгізді. Иракқа басып кіргеннен кейін, CPA жылдам түрде Ирак экономикасын жекешелендіру және оны шетелдік инвестицияларға ашу туралы көптеген міндетті бұйрықтар шығара бастады. CPA 39-шы бұйрығы, "Шетелдік инвестициялар" деп аталады, "Шетелдік инвестор Иракта инвестиция жасайтын кезде ирактық инвесторға қарағанда кем емес, қолайлы шарттарға ие болады" және "Ирактағы жаңадан құрылған немесе бар болған бизнес ұйымдарына шетелдік қатысу үлесі шектелмейді" деп көрсетеді. Сонымен қатар, шетелдік инвестор "шетелдік инвестициясымен байланысты барлық қаражатты, оның ішінде үлестерді, пайданы және дивидендтерді кез келген кешігусіз шетелге аударуға құқылы". Сыншылар CPA Ирак экономикасын түбірімен өзгертті, шетелдік инвестицияларға дерлік шексіз және шектеусіз мүмкіндік берді және пайданы шетелге шығаруға ешқандай шектеу қоймады деп мәлімдейді. Дегенмен, бұл саясат дамыған елдердің көпшілігі қолдайтын шетелдік тікелей инвестициялар жөніндегі халықаралық стандарттарға сәйкес келеді. Бұйрықта былай делінген: "Ирак қатысушы болып табылатын халықаралық келісімде Иракта инвестициялық қызметті жүзеге асыратын шетелдік инвесторлар үшін артық қолайлы шарттар көзделген жағдайда, халықаралық келісімдегі артық қолайлы шарттар қолданылады". Сыншылардың пікірінше, бұл бұйрық шетелдік инвесторлар үшін ең қолайлы ортаны құруға бағытталған, осылайша американдық және көпұлттық корпорациялар Ирак экономикасын басып алуына мүмкіндік береді. Ал басқалар CPA Ирактың мұнай байлығын тұрақты өсім мен даму үшін пайдалану үшін еркін нарық реформасын қажет деп есептегенін, бұрынғы тоталитарлық режимнің заңдарын сақтап, Иракты ресурстық тұзаққа түсірмеу үшін осылай істегенін айтады. CPA 17-ші бұйрығы Иракта жұмыс істейтін барлық шетелдік мердігерлерге "Ирак заң процесінен" иммунитет берді, тиімді түрде мердігерлердің Ирак аумағында жасаған әрекеттері үшін кез келген азаматтық немесе қылмыстық іс-әрекеттен иммунитет берді. CPA 49-шы бұйрығы Иракта жұмыс істейтін корпорациялар үшін салықты азайтуды көздейді. Ол салық мөлшерлемесін ең жоғары 40%-дан ең жоғары 15%-ға дейін төмендетті. CPA-мен жұмыс істейтін корпорациялар салық төлеуден босатылды. CPA 12-ші бұйрығы, 54-ші бұйрықпен өзгертілді, барлық тарифтерді тоқтатты, осылайша шетелдік өндірушілерге қарағанда ішкі ирактық өндірушілердің артықшылығын жойды. Алайда, ирактық бастама көтерілген қайта құру жобаларын қаржыландыруға көмектесу үшін барлық импортталған тауарларға 5% "қайта құру салымы" кейіннен қайта енгізілді. CPA 57-ші бұйрығы сыбайлас жемқорлықпен күресу мақсатында әрбір ирактық үкімет министрлігінде "Бас инспекторларды" тағайындауды көздейді. Бас инспекторлар "Администратор [Пол Бремер] тарапынан 5 жылға тағайындалады" және оларға "тергеу, аудит, бағалау, инспекция және басқа да тексерулер жүргізу" үшін кең өкілеттіктер берілді. Сыншылар бұл елдің барлық егемендігі берілгеннен кейін де Ирак басқаруында американдық ықпалдың жалғасуын қамтамасыз ету механизмі деп санайды.
Critics contend this is a mechanism for ensuring continuing American influence in Iraqi governance even after the transfer of all sovereignty to the country.
Халықаралық құқық бойынша заңдылық
Сыншылар бұл даулы саясаттың негізінен демократияға қарсы, немесе халықаралық құқық бойынша заңсыз екенін айтады, себебі маңызды экономикалық реформалар тек сайланған, шетелдік оккупация мен үстемдіктен азат ирак үкіметімен бастапқыда қабылданған жағдайда ғана заңды болып саналады, және оккупациялық билік оккупацияланған елдің заңдарын қайта жазуға тыйым салынған. CPA 39-шы бұйрықты енгізуге 1483 қаулысы рұқсат бергенін, себебі ол CPA-дан "аумақты тиімді басқару арқылы ирак халқының әл-ауқатын жақсартуды" және "ирак халқының өздерінің саяси болашағын еркін анықтай алатын жағдайларды жасауды" талап еткенін мәлімдеді. Бұл пікірді қолдайтындар 1483 қаулысы міндетті түрде радикалды экономикалық реструктуризацияны талап етеді, сондықтан ол оккупацияға қатысты халықаралық құқықтан ерекшелік жасауға мүмкіндік берді. Дегенмен, басқалары 1483 қаулысы "барлық тараптарды халықаралық құқықты, әсіресе 1949 жылғы Женева конвенцияларын сақтауға шақырады" деп атап көрсетті, бұл оккупациялық күшті елде қолданыстағы заңдарды құрметтеуге міндеттейді, егер бұған толыққанды кедергі келтірілмесе.
Қайта құру
CPA американдық фирмаларға маңызды қайта құру жұмыстарына келісімшарттар бергенімен, кейбір сыншылар осы фирмалар салыстырмалы түрде аз жұмыс жасады деп санайды. Мысалы, Bechtel компаниясына Ирактың кәріз және ауыз су тазарту қондырғыларын жөндеу жұмысы тапсырылды. Бірақ бүгінде көптеген ирактықтар қауіпсіз ауыз суы мен жеткілікті электр қуатынан мүшкелде. Коалициялық әскери күштері Ирактағы барлық мердігерлерге қажетті қауіпсіздікті қамтамасыз етуге тым көп міндеттер алды. Сондықтан келісімшарт қаражатының бір бөлігі бастапқыда келісімшарттар жасалғанда ескерілмеген қауіпсіздік талаптарын орындау үшін қайта құру жұмыстарынан ауыстырылды. Сонымен қатар, қайта құру жұмысының барысы инфрақұрылымды қайта жаңартуға кедергі келтіруге бағытталған бүлікшілдік әрекеттердің салдарынан жиі тоқтап қалатын. Бұл бүлікшілдік әрекеттер қайта құру процесін айтарлықтай баяулатты және жоба мақсаттарын түзетуді қажет етті, себебі қауіпсіздікке жұмсалған қаражат бастапқы жоспардан асып кетті. USAID мәліметінше, 2003 жылдың қазанында электр қуатының ең жоғары деңгейі соғысқа дейінгі 4500 МВт көрсеткішіне жетті, және олар сол кезде Bechtel компаниясымен, Ирактың Ішкі істер министрлігімен және басқа да ұйымдармен бірлесіп 2000 МВт жобаланған қуаттылықпен жұмыс істеді. CPA 2004 жылдың жазына 6000 МВт электр қуатын өндіруді мақсат еткен, бірақ бұл мақсатқа қол жеткізілмеді. 2004 жылдың тамызында, суверенитет берілгеннен кейін алты апта өткен соң, электр қуатының ең жоғары деңгейі 5365 МВт-қа жетті. Қазіргі уақытта өндірілетін электр қуаты шамамен 13000 МВт құрайды. USAID-тің Ирак бойынша веб-сайтында апталық жаңартулар мен қаржылық есептер мүмкіндігінше дер кезінде ұсынылады.