Кіріспе

Британдық пенни (1/240 фунт стерлинг), шамамен 700 жылы басталған пеннилер сериясын жалғастырған ондыққа дейінгі үлкен монета, 20-шы ғасырда 1970 жылдан кейін айналыстан шығарылғанға дейін үзілістермен соғылды. 1901 жылдан 1970 жылға дейін қола монетаның алдыңғы жағында ("бас" жағы) жыл басында билік құрған монарх бейнеленген. Артында, қалқан, үшбұрыш және дулығамен отырған Британияның бейнесі, Леонард Чарльз Уайонның әкесі Уильям Уайонның бұрынғы дизайны негізінде жасалды. Бұл монеталар өз монеталарын шығармаған британдық колониялар мен доминиондарда да қолданылды. 1895 жылы монетаның арт жағындағы дизайнын Корольдік монетахананың граверы Джордж Уильям де Соулз өзгертті. 1901 жылы Виктория патшайымы қайтыс болғаннан кейін де Соулзға Эдуард VII бейнесін көрсететін аверстің дизайнын жасау тапсырылды. Бұл бейне 1902 жылы айналысқа енгізілген пенни нұсқасында пайда болды және ол Эдуардтың қайтыс болған 1910 жылына дейін айналыста болды. Сэр Бертрам Маккенналдың жобалауымен және Георг V бейнеленген пеннидің алдыңғы жағы 1911 жылы айналысқа енді, ол патшаның қайтыс болған жылына дейін, 1936 жылға дейін кейбір өзгерістермен айналыста болды. 1933 жылы сауда үшін жаңа пенни шығарылмады, себебі жеткілікті саны айналыста болды, бірақ кем дегенде жетісі сол жылы соғылды, көбінесе іргетастың астына және мұражайларға орналастыру үшін; бүгін олар құнды. Эдуард VIII-нің қысқа билік етуі тек 1937 жылы жасалған бір үлгі монетамен бейнеленген. Сол жылы Хэмфри Пейджеттің Георг VI бейнеленген жаңа аверс дизайны қолданысқа енгізілді. 1941 жылдан 1943 жылға дейін, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, пеннилер тек колониялар үшін соғылды; олардың барлығы 1940 жылы, бұл Ұлыбританияда өндірілген соңғы жыл. Соғыстан кейін пенниге деген сұраныс азайды. 1950 және 1951 жылдардағы монеталардың көпшілігі Бермудаға жіберілді, онда олардың көпшілігі айналыстан алынып, британдық монета сатушылармен олардың салыстырмалы түрде сирек кездесетіндігіне байланысты қайтарылды. 1953 жылы сауда оларды қажет етпесе де, Елизавета II бейнесі бар пеннилер Мэри Гилликтің дизайны бойынша көпшілікке сатылатын жиынтықтарда соғылды. 1954 жылы ішкі монетахананың қажеттіліктері үшін бір пенни соғылды. 1961 жылы айналымға жаңа монеталар қажет болды, олар көп мөлшерде шығарылды. 1960 жылдары ондық жүйені енгізуді жоспарлаған лауазымды тұлғалар үлкен қола пенниді сақтауға ықылас танытпады, оның құны инфляция салдарынан төмендеді. Айналымға шығарылған соңғы пеннилердің күні 1967 жыл, ал соңғы сынақ жинағы 1970 жылы шығарылды. Ескі пеннилер 1971 жылдың 15 ақпанында ондық жүйе күшіне енгеннен кейін тез арада қолданылмай қалды – олардың нақты ондық эквиваленті болмады, ал «ескі пеннилеріңізді алты пеннилік топтарда пайдаланыңыз» деген ұран пеннилер мен «үш пеннилік монеталар» дүкендерде олардың жалпы құны алты ескі пенни (дәл 2 1/2 жаңа пенни) болған жағдайда ғана қабылданатындығын түсіндірді. Ескі пенни сол жылдың 31 тамызында қолданыстан шығарылды.

Эдуард VII (пеннилер 19021910 жылы соғылды)

1901 жылғы 22 қаңтарда королева Викторияның қайтыс болуынан кейін Корольдік монета жасау орталығының қызметкерлері оның ұлы және мұрагері VII Эдуардтың суреті бар жаңа монеталарды жоспарлады. 1890 жылдары жаңа монета дизайндары енгізілді, және монета жасау орталығының қызметкерлері британ халқы монеталарға мүмкіндігінше аз өзгеріс енгізуді қалайды деп сенді. Сондықтан, үш қола монетаның (пенни, жарты пенни және фартинг) артқы жағын өзгертпеу туралы шешім қабылданды, себебі 1895 жылы королеваның жаңа портреті ұсынылған еді. Сол кезде Корольдік монета жасау орталығының гравері Джордж Уильям де Соуллз, Леонард Чарльз Уионның Британия бейнесін қола монеталардың артқы жағында өзгертті – оны қаптаған маяк пен желкенді кеме алынып тасталды. Де Соуллзге корольдің жаңа монетасы үшін Эдуардтың суретін жасау тапсырылды. 1901 жылы корольдің монетасы 1902 жылдың мамыр айында дайын болғанға дейін, монета жасау орталығы Викторияның суреті бар монеталарды соғуды жалғастырды. Король 1901 жылдың ақпан және маусым айларында де Соуллге екі рет поза берді, сондай-ақ гравёр сарай суретшісі Эмиль Фукстің Эдуардтың суретін де пайдаланды. Нәтижесінде корольдің әшекейсіз бюсті төменгі рельефте жасалды, өйткені де Соуллз Корольдік монета жасау орталығы үшін соғу оңай монетаны іздеді. Дегенмен, бас салыстырмалы түрде үлкен болғандықтан, шығарылғаннан кейін пенниге металл ағынының қиындықтары туды, нәтижесінде «көлеңке» пайда болды, яғни монетаның артқы жағында көрінетін алдыңғы бет суретінің әлсіз контуры. 1901 жылғы 20 тамызда монета жасау орталығы де Соуллз жасаған Эдуардтың бюстінің барлық монеталарда қолданылатынын растады. Жаңа қола монеталар 1901 жылғы 10 желтоқсандағы жарлықпен 1902 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізілді. Эдуардтың пеннилері Викторияның соңғы шығарылымдарымен бірдей стандартта соғылды: 95 процент мыс, 4 процент қалайы және 1 процент мырыш. 1860 жылдан 1970 жылға дейінгі барлық қола пеннилер сияқты, олардың салмағы шамамен және диаметрі Эдуард VII монеталарының бетінде EDWARDVS VII DEI GRA BRITT OMN REX FID DEF IND IMP деген жазу бар. Артқы жағында отырған Британия бейнеленген, ол бір пеннимен қоршалған, ал монетаның төменгі жағында дата көрсетілген. Бұл дизайн 1970 жылдан кейін монета тоқтатылғанға дейін көбінесе өзгеріссіз қалды. Эдуардтың бюсті бар пеннилер 1902 жылдан 1910 жылға дейін соғылды. 1902 жылғы пеннилердің екі түрі бар: «жоғары толқын» және «төмен толқын», себебі Британияның айналасындағы су деңгейін көтеру туралы шешім қабылданды.

Георг V (1911-1936 жылдары)

1903 жылы де Соуллдің қайтыс болуы гравер лауазымын жоюға әкелді, ал 1910 жылы Эдуардтың өлімінен кейін таққа отырған Георг V үшін монеталарға арналған дизайн конкурсын Бертрам Маккеннал жеңіп алды, ол сондай-ақ тәж кигізуге арналған медальді дайындады. Патша оның жұмысын ұнатқандықтан, 1911 жылы Корольдік Викториан орденінің мүшесі болып тағайындалды және 1921 жылы рыцарь атағына ие болды. Сол жаққа қараған бюсттің айналасындағы жазу GEORGIVS V DEI GRA BRITT OMN REX FID DEF IND IMP деп жазылған, ал монетаның артқы жағына ешқандай маңызды өзгеріс енгізілген жоқ. Жаңа қола монеталар 1910 жылғы 28 қарашадағы жарлық бойынша 1911 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізілді. Корольдік монетаханада соғылғаннан басқа, 1912, 1918 және 1919 жылдары бірқатар пеннилер Бирмингемдегі Хитон монетаханасында дайындалды және олардың датасының сол жағындағы "H" белгісімен танылады. 1918 және 1919 жылдары бірқатары "Кингс Нортон Металл" компаниясында, сондай-ақ Бирмингемде шығарылды және олардың орнына "KN" белгісі қойылды. Екі компания да 1912 жылдан 1919 жылға дейін пеннилерді соғу үшін Корольдік монетаханаға бос монеталармен қамтамасыз етті. Бұл 1911 жылы Асквит үкіметінің Ұлттық сақтандыру заңын қабылдауынан және содан кейін соғыс жылдарында ұсақ ақшаға деген сұраныстың артуына байланысты болды. Ақшаға деген сұранысты автоматты ойын автоматтары да арттырды, бұл үрдіс 1898 жылдан бері байқалып келді. Айналымдағы тозған монеталардың санын азайту үшін Корольдік монетахана 1908 жылы банктер мен почта бөлімшелері арқылы 1895 жылға дейінгі тозған пеннилер мен жарты пеннилерді қайтаруға келісті, ал 1922 жылдан бастап 1860 жылдан 1894 жылға дейінгі монеталар кез келген жағдайда қайтарылатын болды, бірақ олар айналымда жарамды болып қала берді. 1860 жылға дейінгі мыс пенни Ұлыбританияда 1869 жылдан кейін (монетахана 1873 жылға дейін толық номиналды құнмен қабылдаса да) және колонияларда 1877 жылы қолданыстан шығарылды. Георг патшаның пеннилері 1922 жылға дейін бұрынғыдай қорытпадан жасалды, бірақ келесі жылы қола монеталардың құрамы 95,5 пайыз мыс, 3 пайыз қалайы және 1,5 пайыз мырыш деп белгіленді, бірақ салмағы мен диаметрі бұрынғыдан сәл өзгеше болды. Бұл қорытпа сәл икемдірек болды; пеннилерді соғу үшін қажет күштің азаюы арбалардың пайда болуын азайтуға көмектесті. 1923, 1924 немесе 1925 жылдары монеталар соғылмады; бұл сұраныстың жетіспеуіне байланысты болды, өйткені соғыс аралық жылдары пеннилердің жетіспеушілігі мен артық өндірісі кезекпен алмасып отырды. 1928 жылы корольдің портретінің мөлшері кішірейтіліп, арбалардың пайда болуының алдын алды. Сол жаққа қараған үш түрдегі портреттің айналасындағы жазу GEORGIVS V DEI GRA BRITT OMN REX FID DEF IND IMP болып қалды, ал монетаның артқы жағында бұрынғыдай Британия бейнесі сақталды, бірақ бұл дизайн 1922 жылы сәл өзгертілді. Георгтың билігінің соңына қарай, 1936 жылы, 1860 жылы алғаш рет қолданылған кездегі мыспен салыстырғанда салмағы жеңіл болған қола пенни, ауыр және көлемді болып саналды, ол Еуропадағы айналымдағы ең ауыр қола монета болды. Көп мөлшердегі салмағы бизнес үшін қиындықтар туғызды; Лондон жолаушылар тасымалы басқармасы жылына 6000 тонна пенни, жарты пенни және фартингтер алды. Айналымдағы 3 миллиардтан астам пеннині қайта соғу үшін кеткен уақытты ескере отырып, пеннинің мөлшерін кішірету мүмкін емес деп есептелді, өйткені пенниді қабылдайтын көптеген автоматты машиналарды қайта жабдықтау қажет болар еді. Оның орнына 1937 жылы үш пенс монетасы енгізілді. Бұл он екі қырлы монета үш пенни немесе жарты пенниге тең салмақты және ыңғайсыз болғандықтан, ал күміс үш пенс монетасы тым кішкентай деп есептелді.

1933 ж. сирек кездесетін

1933 жылы монета жасау зауытына пенни шығарудың қажеті болмады, себебі коммерциялық сұраныс жоқ еді және қоймада жеткілікті монеталар бар еді. Сол кезде патша жаңа ғимараттардың іргетасына ағымдағы жылдың монеталарын салу дәстүрі болған. Монета зауыты осы мақсат үшін 1933 жылы үш пенни, сондай-ақ өзінің мұражайына және Британ мұражайына, ал кемінде тағы екеуін соқты. Соның нәтижесінде, адамдар қалталарында кездестіре алатын сирек монета пайда болды, және бұл, әдетте, ең танымал британдық сирек монета болып саналады. Соғылған монеталардың нақты саны тіркелмеген, бірақ жеті данасы бар екені белгілі. 1933 жылғы пеннилердің бірі 2016 жылы 193 875 АҚШ долларына (сол кездегі бағамен 149 364 фунт стерлинг) сатылды. Белгілі 1933 жылғы пеннилерді Корольдік монеталар мұражайында, Британ мұражайында, Лондон университетінің Сенат үйінің астында (1933 жылы король Георг орналастырған), үш жеке коллекцияда және біреуі ұрланған, қайда екені белгісіз жерде табуға болады. Жоғалған монета 1933 жылы Лидстегі Миддлтондағы Сент-Кросс шіркеуінің іргетасы астына салыныпты; ол 1970 жылдың тамызында шіркеуді қайта құру кезінде ұрылардың қолына тиді, олар монеталар жиынтығын шіркеудің астынан алып кетті. Басқа ұрлықтардың алдын алу үшін Рипон епискобы Джон Мурман 1933 жылғы пенниді Хоксворт Вуд, Кирксталл, Лидстегі Сент-Мэри шіркеуінің астынан қазып алып, сатуға бұйрық берді, ол да солай болды. Пенни үшін дәстүрлі Британия мотиві сақталғанмен, жарты пенни мен фартингке өздерінің дизайндары берілді. Георгтың (1937–1952) пеннилерінде оның солға қараған бейнесі бар, бұл да Паджеттің жұмысы, және оларға (1948 жылға дейін) GEORGIVS VI D G BR OMN REX F D IND IMP, ал (1949 жылдан бастап) GEORGIVS VI D G BR OMN REX FIDEI DEF деген жазулар қашалған, ел тәуелсіздік алғаннан кейін «Үндістан императоры» деген латынша аббревиатура алынып тасталды. 1937–1940 және 1944–1951 жылдар аралығында айналысқа шығарылған пеннилер болды, бірақ қажет болған жағдайда 1941–1943 жылдары 1940 жылғы үлгіні пайдаланып колониялар үшін де пеннилер шығарылды. Олар негізінен Гибралтар мен Британдық Вест-Индияға жіберілді. 2000 жылғы Coincraft британдық монеталар каталогының нұсқасында соғыс кезеңіндегі үзіліс пеннилердің артығымен байланысты делінген, бірақ нумизмат Керри Роджерс 2016 жылғы екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Фиджидегі валюталық төтенше жағдай туралы мақаласында колониялық заңнамалық құжатқа сілтеме жасап, оның қорғаныс өнеркәсібі үшін мысты сақтау қажеттігін айтты. 1942 жылы 1940 жылғы үлгідегі пеннилерді шығарудан бастап құрамы өзгертілді, себебі қалайы өте маңызды соғыс материалы болды, оның көп бөлігі Малайядан келетін. Сондықтан 1945 жылға дейінгі пеннилер 97 пайыз мыс, 0,5 пайыз қалайы және 2,5 пайыз мырыштан тұрады. Мұндай монеталар соғысқа дейінгі монеталардан өзгеше түске ие болады және оларды қараңғылату үшін натрий тиосульфатымен өңдеген. Бұл зат «гипо» деп аталды, ол 1934 жылғы барлық пеннилерді шығарылғанға дейін қараңғылатты және 1935 жылғы монеталардың көпшілігін, ал 1946 жылы қайта қолданылды, монеталардың түсін өзгертіп, жаңа пеннилерді жинауға кедергі келтірді. Соғысқа дейінгі қорытпа 1945 жылы қалпына келтірілсе де, Монета зауыты 1959 жылы бұл шешімнен бас тартып, монетаның ондық тарихының соңына дейін химиялық өңдеусіз соғыс уақытындағы құрамнан пеннилер жасады және жаңа ондық қола монеталар үшін де осы құрамды қолданды. 1940-жылдардың соңында Ұлыбританияда пенниге деген сұраныс төмендеді, бұл, мүмкін, жеңіл, ыңғайлы мыс үш пенс монетасының танымалдылығына байланысты болды, оның салмағы қола монеталардағы тең құндылықтың төрттен бір бөлігінен азырақ еді. Соғыстан кейін бірден пенниге деген сұраныс жоғары болды, бірақ 1949 жылдың қаңтарында төмендеді, ал сол жылдың мамырында Корольдік монета зауыты монетаны шығаруды тоқтатты. Ресми органдар сұраныстың төмендеуі инфляцияға байланысты тұрақты екенін қорытындылады; оның сатып алу қабілеті өте төмен болды және көптеген автоматты машиналар оны қабылдамады. Корольдік монета зауыты 1951 жылдан бастап балқыту үшін банктерден артық мысты сатып алды, ал онжылдықтың соңына қарай шамамен 1,2 миллион фунт стерлинг айналыстан шығарылды. 1950 және 1951 жылғы айналысқа шығарылған пеннилер тек колониялар үшін шығарылды, себебі Ұлыбританияда олардың қажеті болмады. 1956 жылы 1950 жылғы барлық монеталар (әлі де Ұлыбританияда сақталып жатқан) және 1951 жылғы өндірістің үштен екі бөлігі Бермудаға жіберілді. Екі монетаның да саны бұрынғы Георг VI пеннилерімен салыстырғанда төмен болды, ал Лондон дилерлері аралдарға шабуыл жасап, монетаның әрқайсы үшін бір фунттан ұсынды. Монеталарды шығарылған жылына қарай жинау (әсіресе пенни) 1960-жылдардың басында танымал болды; 1951 жылғы пеннидің инвестициялық әлеуеті туралы көптеген батыл мәлімдемелер жасалғаннан кейін монета белгілі бір культ статусына ие болды. Корольдік монета зауыты соққан 1952 жылғы бір пеннидің бірегей екеніне сенді.

Елизавета II және серияның соңы (1953-1970)

1/240 фунт құндылығындағы монеталар сериясы Елизавета II-ге арналған ондық жүйеге дейінгі соңғы шығарылымдармен аяқталады. Жаңа тәждік кезеңде пеннидің немесе басқа қола монеталардың арт жағына ешқандай маңызды өзгеріс енгізілмеді, ал оның монеталары 1952 жылғы 25 қарашадағы жарлық арқылы 1953 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізілді. 1953 жылы айналысқа арналған пеннилер соғылмады, бұл фартинг пен жарты корона арасындағы айналысқа шығарылмаған жалғыз номинал болды. Бұл себебі айналыста көптеген пеннилердің болуымен байланысты. Сол жылы Королеваның тәж кию рәсіміне арналған үлгілер жиынтығы, соның ішінде пенни шығарылды, әр монетаның ал жағында Мэри Гиллик салған Королеваның оңға қараған бейнесінің айналасында ELIZABETH II DEI GRA BRITT OMN REGINA F D деген жазу орналастырылған. Бұл монеталар айналысқа шығарылмады, бірақ үлгілер жиынтығы номиналды құнынан сәл ғана қымбатқа сатылғандықтан, кейін олардың көптегені ашылып, қолданысқа берілді. Пеннилердің барлық келесі соғылғандарында жазу ELIZABETH II DEI GRATIA REGINA F D болып келді. "Барлық Британияның патшайымы" деген латын тіліндегі сөздерді алып тастау және оны жай ғана "Патшайым" деп атау Британ достастығының өзгеруіне байланысты болды, онда сол кезде бірнеше республикалар да кірді. 1954 жылғы бір пенни белгілі, ол Корольдік монетаханада қалыптарды сынау мақсатымен соғылып, балқытуға арналған, бірақ айналыстан табылған. 1950 жылдардың соңына қарай металл бағасының өсуі қола монеталардың барлығын шығынмен соғуға әкеп соқты; Монетахана олардың мөлшерін азайтуға үміттенді, ал 1960 жылдың соңында фартингтің алынып тасталуы мұндай схеманы жүзеге асыруға көмектесті. 1961 жылға дейін ғана көбірек пеннилерді соғу қажеттігі туды, және өндіріс жыл сайын үлкен көлемде жалғасты, содан кейін 1967 жылғы айналысқа арналған соңғы ондық жүйеге дейінгі пеннилер соғылды. Ескі қола пенни 1960 жылдары ондық валюта жоспарланғандықтан жойылуға тиіс болды. Ол 1967 жылдан кейін де соғыла берді, әлі де сол күнді көрсетіп тұрды. 97 проценттік мыс, 0,5 проценттік қалайы және 2,5 проценттік мырыш қоспасы 1960 жылдардағы пеннилерді жасау үшін қайта қолданылды. Соңында коллекционерлерге арналған 1970 жылғы сынақ сапалы монеталар шығарылды, бұл 1200 жыл бойы елге жақсы қызмет еткен номиналға қоштасу болды. Пеннидегі Британияның ұзақ жылдар бойы бейнеленген суреті мүсінші Кристофер Айронсайдпен ондық жүйеге көшкеннен кейінгі елу пенс монетасына аударылды. Ондық валюта жөніндегі кеңес ондық күннен кейін 18 айға дейін ауысу қажеттігін күткен, бірақ "ескі пенни" айналыстан тез жоғалып кетті және ол 1971 жылғы 31 тамыздан бастап заңды төлем құралы болмай қалды. Бұл қоладан жасалған үш монетаның соңғысы болды, өйткені жарты пенни 1969 жылы алынып тасталған. Ондық жүйе енгізілгеннен кейін жаңа пенни фунттың 1/100 бөлігін құрады, бұл оның алдыңғысына қарағанда 2,4 есе көп.