Парламент мүшесінің жеке заң жобасы

Кіріспе

Кейбір парламенттерде атқарушы үкімет атынан әрекет етпейтін мүше ұсынған заң жобасы.

Жеке мүше заң жобасы – заң шығарушы органға заң шығарушы орган атынан әрекет етпейтін заң шығарушы мүше енгізген заң жобасы (ұсынылған заң). "Жеке мүше заң жобасы" деген атау Вестминстер жүйесінің көптеген елдерінде қолданылады, онда "жеке мүше" – кабинет (атқарушы билік) құрамына кірмейтін парламент мүшесі (депутат). Басқа парламент жүйелерінде осы ұғымға басқаша атаулар қолданылуы мүмкін; мысалы, Шотландия Парламенті мен Жаңа Зеландия Парламентінде мүшелер заң жобасы, Австралия Сенатында жеке сенатор заң жобасы, ал Канада Сенатында қоғамдық заң жобасы деп аталады. Заң шығарушы органдарында атқарушы биліктің бастама құқығы болмаған жағдайларда, мысалы АҚШ Конгресінде, мұндай ұғым туындамайды, себебі заң жобаларын әрқашан заң шығарушылар (немесе кейде халықтық бастама бойынша) енгізеді. Вестминстер жүйесінде көптеген заң жобалары атқарушы билік ұсынған "үкімет заң жобалары" болып табылады, ал жеке мүшелер заң жобалары – ерекше жағдай; алайда, мұндай заң жобаларын қарау үшін кестеде белгілі бір уақыт қарастырылады. Оларды үкіметті қолдайтын партиялардың министрлік қызметте емес депутаттары (арқа орындықтар), оппозициялық партиялардың мүшелері (алдыңғы орындықтар немесе арқа орындықтар) немесе тәуелсіздер немесе кроссбенчерлер енгізе алады. Израиль Кнессеті жеке мүшелер заң жобаларын қабылдау бойынша бай тарихқа ие: оның қабылдаған заңдарының көп бөлігі жеке мүшелер заң жобалары ретінде бастау алған, ал мыңдаған заң жобалары қабылданбаған. Керісінше, Ирландия Республикасының Оирахтас (парламенті) жеке мүшелер заң жобаларын сирек қабылдайды, қабылданған заң жобаларының басым көпшілігін министрлер кабинетінің мүшелері ұсынады. Жеке заң жобасын жеке азаматқа немесе топқа қатысты заң жобасымен шатастыруға болмайды.

Австралия

Австралияда заң жобасын Парламенттік кеңесші әзірлейді, ол жеке депутаттан нұсқау алады. Қоғамдық тыңнан кейін депутат заң жобасын Парламентке енгізеді. 1901 жылдан бері Австралия Парламентіне енгізілген 30 жеке депутаттың немесе жеке сенатордың заң жобасы ғана заңға айналды. 16 шілдеде 1924 жылы қабылданды, 23 шілдеде Сенат, 24 шілдеде Өкілдер палатасы мақұлдады – екі рет те аз талқылаудан кейін – және 31 шілдеде корольдық келісім берілді. Міндетті дауыс беру мәселесі бойынша көптеген қоғамдық пікірталастар болғанына қарамастан, заң ешқашан жойылған жоқ. Тағы бір ерекше жеке депутаттың заң жобасы – 1996 жылғы Эвтаназия заңдары туралы заң жобасы, ол Солтүстік территория, Австралия астаналық аумағы және Норфолк аралы заң шығарушыларын эвтаназияға рұқсат беретін заңдар қабылдау құқығынан айырды. Бұл заң жобасын Солтүстік территория заң шығарушы жиналысы 1995 жылғы «Ауыр сырқаттармен ауыратын адамдардың құқықтары туралы» заңды қабылдағаннан кейін, Мензис округінен сайланған Кевин Эндрюс енгізді. Эндрюс Либералдық партияның мүшесі болғанымен, депутаттар мен сенаторларға бұл мәселе бойынша ішкі сезім бойынша дауыс беруге рұқсат берілді, және талқылаудың екі жағы да барлық саяси партиялардың депутаттары мен сенаторларымен қолдау тапты. 2017 жылғы Неке туралы заңға (анықтама және діни бостандықтар) түзетулер енгізу туралы жеке депутаттың заң жобасы 2017 жылғы 9 желтоқсанда Австралияда бір жынысты некелерді заңдастырды. Бұл заң жобасын Батыс Австралиядан сенатор Дин Смит енгізді. Сондай-ақ, Алан Корбеттің Жаңа Оңтүстік Уэльс заң шығарушы кеңесіне 1900 жылғы Қылмыстық кодекске түзетулер енгізу үшін енгізген жеке депутаттың заң жобасы да маңызды болды. Бұл заң жобасы балаларды зорлық-зомбылықтан және шамадан тыс дене жазалаудан қорғауға бағытталған 100 жылдан астам уақыт ішінде алғаш рет қабылданып (немесе енгізілген) заң болды. Жаңа Оңтүстік Уэльс штатындағы балалар денсаулығы және әл-ауқатымен айналысатын ұйымдар бұл заң жобасын кеңінен қолдады, сонымен қатар медициналық қоғамның көптеген көрнекті өкілдері, әсіресе балалар аурулары саласындағы мамандар, атап айтқанда, Сиднейдегі Royal Alexandra Hospital for Children бас директоры Джон Ю (1996 жылы Австралия үкіметі оған Австралияның ең беделді адамы сыйлығын берді) қолдау көрсетті. Бұл заң жобасының бастапқы мақсаты дене жазалауды шектеу, құралдарды (белдік, таяқ, шаш щеткасы және т.б.) пайдалануға тыйым салу, мойын, бас, ми және бетке жарақаттарды болдырмау үшін иықтан жоғары күш қолдануға тыйым салу, сондай-ақ қолданылған физикалық күштің салдарынан тек қызарған тері сияқты ұзаққа соқпайтын белгілер қалуын талап ету (көк дақтар, ісіктер, жарақаттар, кесулер, сырқыраулар, ішкі жарақаттар, эмоционалдық жарақаттар және т.б. болмауы керек); құралдарды пайдалануға тыйым салатын тармақтан басқа (бұл тармақ заң жобасына мемлекеттік Еңбек партиясының қолдауын алу үшін алынып тасталды), заң жобасы өзгеріссіз қабылданды және 2001 жылы заң күшіне енді.

In Australia, a draft bill is prepared by Parliamentary Counsel, acting under instructions from the private member. After community consultation, the member introduces the bill into the Parliament. Only 30 private members' bills or private senators' bills introduced into the Australian Parliament since 1901 have been passed into law. on 16 July 1924, passed by the Senate on 23 July, passed by the House of Representatives on 24 July – both times with little debate – and given royal assent on 31 July. Despite much public debate ever since on the issue of compulsory voting, the legislation has never been repealed. Another very notable private member's bill was the Euthanasia Laws Bill 1996, which deprived the Northern Territory, Australian Capital Territory and Norfolk Island legislatures of the power to make laws permitting euthanasia. This was introduced by Kevin Andrews, Member for Menzies, after the Northern Territory Legislative Assembly had passed such a law, the Rights of the Terminally Ill Act 1995. Although Andrews was a member of the Liberal Party, members and senators were allowed a conscience vote on the issue, and each side of the debate was supported by members and senators from all political parties. A private member's bill, the Marriage Amendment (Definition and Religious Freedoms) Act 2017, legalised same sex marriage throughout Australia on 9 December 2017. It was introduced by Dean Smith, Senator for Western Australia. Notable also was the private member's bill introduced by Alan Corbett in the New South Wales Legislative Council to amend the Crimes Act of 1900. The first successfully enacted (or indeed introduced) bill in over 100 years to address the protection of children from abuse and excessive physical chastisement. It received very wide support from New South Wales organisations related to child health and welfare and was backed by several prominent members of the medical profession, particularly in the paediatric field, notably John Yu, CEO of Royal Alexandra Hospital for Children, Sydney (who had been honoured by the Australian Government with the prestigious Australian of the Year award in 1996). Its initial aims were to limit physical chastisement by banning the use of implements (belts, sticks, hairbrushes, etc. ), ban the use of force above the shoulders (thus preventing neck, head, brain and facial injuries), and require that any physical force applied leave only trivial and short lived signs such as redness (that is, no bruising, swelling, welts, cuts, grazes, internal injuries, emotional trauma, etc. ); with the exception of the clause banning the use of implements (which was dropped to gain essential support from the state Labor Government for the bill), it was passed intact and became law in 2001.

Өткен

1910 жылдың 4 мамырынан 2008 жылдың 7 қыркүйегіне дейінгі 98 жыл ішінде 229 жеке мүшелер ұсынған заң жобасы қабылданды.

1986 жылғы ережеге дейін

Ескі (1986 жылға дейінгі) ережелерге сәйкес қабылданған заң жобаларының бірі – 1964 жылғы «Транс Канада Эйрлайнз» авиакомпаниясын «Эйр Канада» деп қайта атауға бағытталған жеке мүше заң жобасы. Бұл заң жобасын сол кездегі жаңадан сайланған депутат Жан Кристиан ұсынған. Кристиан заң жобасын дауысқа салу үшін, жеке мүшелер сағатында сөз сөйлеуге тізілген басқа депутаттарды өз сөздерінен бас тартып, дереу заң жобасына дауыс беруді ұсынуға көндірді.

1986 жылғы ережеден кейін

Жаңа ережелер 1986 жылы күшіне енді. 1984 жылдың 5 қарашасынан 2008 жылдың 7 қыркүйегіне дейінгі 24 жыл ішінде 81 жеке мүшелер ұсынған заң жобасы қабылданды. Бұл заң жобасы, денсаулық сақтау министрінің ішінде болған федералды кабинет мүшелерінің барлығы қарсы дауыс бергеніне қарамастан, Ұлыбритания Парламентінің (Қоғамдық палатаның) еркін дауыс беруімен қабылданды. Заң жобасының мұндай мәселелерді қамтығаны Заң шығару кеңесінің төрағасымен анықталады. Жеке тұлғаның, қауымдастықтың немесе заңды тұлғаның нақты мүддесі немесе пайдасы үшін ұсынылған жеке мүшелердің заң жобалары үшін түзетулерге 33 500 HK доллары, ал негізгі заң жобалары үшін 67 000 HK доллары төлемақысы Есепке алу қызметтері директорына төленуі тиіс.

Израиль

Израильде жеке мүше заң жобасы – Кнессетте министр немесе министрдің орынбасары емес депутат ұсынған заң жобасы. Жеке депутат ұсына алатын жеке мүшелердің заң жобаларының саны шектеледі, ал оларды енгізу үшін Кнессет Президиумының (Кнессет спикері мен олардың орынбасарларынан құралған) мақұлдауы қажет. Оларға мазмұны бойынша нәсілшіл немесе мемлекеттің еврейлік сипатын жоққа шығаратын заң жобаларын қабылдамауға рұқсат етіледі. Үкіметтік заң жобаларын үшінші оқылымға дейін кез келген уақытта кері қайтаруға болатындықтан, жеке мүше заң жобасын бірінші және екінші оқылымдар арасында өтетін комитет кезеңінен кейін кері қайтаруға болмайды. Сонымен қатар, жеке мүшелердің заң жобалары алдын ала қаралуы тиіс, ал үкіметтік заң жобалары енгізілген кезде бірден бірінші оқылымға жіберіледі. Вестминстер жүйесіндегі басқа парламенттермен салыстырғанда, Кнессетке ұсынылған жеке мүшелердің заң жобаларының саны өте көп: 2000 мен 2016 жылдар аралығында Кнессетке 22 949 жеке мүше заң жобасы ұсынылды, бұл әлемдік рекорд. Дегенмен, бұл салыстырмалы түрде жаңа құбылыс. Үшінші Кнессет қабылдаған заңдардың барлық заңның тек 6%-ы ғана жеке мүшелердің заң жобасы ретінде ұсынылса, он бесінші Кнессет үшін бұл көрсеткіш 53%-ды құрайды, яғни аздаған көпшілік.

Малайзия

2021 жылдың қыркүйегіне дейін Малайзия парламенті жеке мүшелер ұсынған ең бір заң жобасы да қабылданбады.

Норвегия

Норвегия Парламентіне кез келген мүше жеке бастама көтеріп, депутаттық заң жобасын (representantforslag lovvedtak) ұсына алады. Заң шығарудың тағы бір жолы – Үкіметтен "Стортингке ұсыныс".

Төменгі палатаның тәртібі

Принцип бойынша, жеке мүшелер ұсынған заң жобалары кез келген басқа заң жобасы сияқты бірдей парламенттік кезеңдерден өтеді. Бірақ іс жүзінде, қабылдануына кедергілер анағұрлым көп. Ұлыбритания Парламентінің Төменгі палатасында жеке мүшелер ұсынған заң жобаларына жылына 13 жұма күні уақыт бөлінеді. Әр күні бес сағат уақыт қарастырылады және әр сессияда бірнеше жеке мүшелер ұсынған заң жобалары қаралады. Үкіметтік заң жобаларынан өзгеше, олардың талқылау мерзімі белгіленбегендіктен, талқылаудың қолданыстағы уақыт ішінде аяқталуына кепілдік жоқ. Жеке мүше ұсынған заң жобасына қарсы болатын депутаттар, оның ішінде Үкімет министрлері мен парламенттік фракция жетекшілері, дауыс беруге мүмкіндік бермей, заң жобасын тоқтатуға тырысады. Заң жобасын ұсынған тарап, кем дегенде жүз депутаттың қолдауымен (және дауыс бергендердің көпшілігімен) ғана дауыс беруге қол жеткізе алады. Көптеген депутаттар бейсенбі күні кешке сайлау округтеріне қайтып оралатындықтан, бұл берік қолдаусыз барлық жеке мүшелер ұсынған заң жобаларын тоқтатуға әкеп соқтырады. Бірінші заң жобасы бес сағатты алып, күн тәртібіндегі басқа заң жобаларын талқылау мүмкін болмайды. Егер қандай да бір заң жобасы талқыланбаса, ол сессия соңында ешқандай талқылаусыз екінші оқылымға жіберілуі мүмкін, бірақ бір ғана қарсылық білдіру «қатысушы!» деген ұранмен, оны кейбір уақытқа шегереді; Үкімет пен оппозиция фракциялары осылайша даулы жеке мүшелер ұсынған заң жобаларын жиі тоқтатады. Талқыланған заң жобалары үшін де екінші оқылымның басқа күні белгіленеді. Бұл тек формальдылық; заң жобасы күн тәртібінің соңына қойылады, болашақта оған қарсылық білдірілуі мүмкін және сәтті аяқталуының ешқандай мүмкіндігі жоқ. Егер заң жобасы екінші оқылымда қабылданса да, ол заңға айналу үшін Үкіметтің қолдауына мұқтаж. Заң жобасы мемлекеттік заң жобаларын қарастыратын комитетке жіберіледі, ол өзгерістер енгізе алады. Одан кейін заң жобасының өңделген нұсқасы Төменгі палатаға қайта жіберіледі. Заңға айналу үшін ол баяндама кезеңі мен үшінші оқылымнан, сондай-ақ Лордтар палатасынан сәтті өтуі керек. Даулы заң жобалары, егер Үкімет оларға уақыт бөлмесе, парламенттік уақыттың бітуі мүмкін; кез келген күтіліп жатқан жеке мүшелер ұсынған заң жобалары әр парламенттік сессияның соңында күшін жояды. Жеке мүшелер ұсынған заң жобалары Лордтар палатасында да басталуы мүмкін. Заңға айналу үшін оларды Парламент депутаты қабылдап, Төменгі палатада қабылданған заң жобалары сияқты қабылдануы керек.

In principle, private members' bills follow much the same parliamentary stages as any other bill. In practice, the procedural barriers to passage are much greater. Time is allocated for private members' bills on 13 Fridays a year in the House of Commons. Five hours of time are available each day, and several private members' bills are scheduled for each session. Unlike Government bills, debates are not timetabled and there is no guarantee that the debate will finish within the time available. MPs opposed to a private member's bill, including Government ministers and whips, will routinely attempt to talk out the bill, stopping further progress by preventing a vote. The bill's proponent can force a vote only with the support of at least a hundred members (and a majority of those voting). As many MPs return to their constituencies on Thursday night, this has the practical effect of blocking all private members' bills without solid support. It is quite possible for the first bill to take up all five hours, preventing any other bill on the agenda from being debated. Any bill not debated may receive second reading without debate at the end of the session, but a single shout of "object!" will delay consideration to a future date; Government and opposition whips routinely block contentious private members' bills in this way. Another date for second reading will also be set for bills which have been talked out. This is a formality; the bill will be put to the bottom of the order paper, will likely be objected to on each future occasion and has no practical chance of success. Even if second reading is passed, a bill is likely to need the support of the government to become law. The bill will be referred to public bill committee, which may make amendments. The amended version of the bill will then return to the Commons. To become law, it must also successfully negotiate report stage and third reading, as well as the House of Lords. Contentious bills are likely to run out of parliamentary time unless the government allocates some; any pending private members' bills lapse at the end of each parliamentary session. Private members' bills may also originate in the House of Lords. To become law, these bills must be adopted by an MP and passed in the same way as a bill originated in the Commons.