Кіріспе

Афинаның алтын ғасыры, 480–404 б.з.д. Бесінші ғасырдағы Афина – грек қала-мемлекеті Афинаның 480-404 жылдар аралығындағы кезеңі. Бұрын Афинаның алтын ғасыры деп аталған, соңғы бөлігі Перикл дәуірі болған бұл кезеңді саяси гегемония, экономикалық өсім және мәдени гүлдену нығайтты. Бұл кезең б.з.д. 478 жылы парсылардың шапқыншылығына жеңіліс тапқаннан кейін басталды, сол кезде афиналық қала-мемлекеттердің коалициясы, Делиан лигасы деп белгілі болған, азат етілген Азиядағы грек қалаларын бостандыққа ұстау үшін парсыларға қарсы тұрды. Б.з.д. V ғасырдың ортасында Парсымен бейбітшілік орнағаннан кейін, тәуелсіз қала-мемлекеттердің одағы ретінде басталган Афина, одақтастары арасындағы теңдік принципінен бас тартып, Делиан лигасының қазынасын Делостан Афинаға көшіргеннен кейін Афина империясына айналды. Империяның қаржысы, әскери үстемдігі және саяси табыстары мемлекет қайраткері және шешен Периклдің басшылығымен Афина Батыс мәдениетінің ең ықпалды және мәңгілік артефакттарын жасады. Драматургтар Эсхил, Софокл және Еврипид б.з.д. V ғасырында Афинада өмір сүрді және жұмыс істеді, сондай-ақ тарихшылар Геродот пен Фукидид, дәрігер Гиппократ және философтар Платон мен Сократ та осы қалада тұрды. Афинаның қамқоршы иесі Афина болды, оның аты осы қалаға берілген.

Шолу

Алтын ғасырда афиналық әскери және сыртқы істер көбінесе он рудың азаматтары жыл сайын сайлаған он генералға сеніп тапсырылды, олар демократия аясында кездейсоқ таңдалған сапасыз шенеуніктерге қарағанда сенімдірек болды. Бұл стратегтерге әскери жорықтарды жоспарлау, басқа мемлекеттердің елшілерін қабылдау және дипломатиялық істерді басқару сияқты міндеттер жүктелді. Эфиалт демократиялық фракцияның жетекшісі болған кезде Перикл оның орынбасары болды. Эфиалт элиталық Аэропаг кеңесін құлатқаны үшін өлтірілген соң, Перикл оның орнына келді және б.з.д. 445 жылы сайланды, ол б.з.д. 429 жылы қайтыс болғанға дейін үзбей сайланып тұрды, әрқашан Афина Ассамблеясының сайлауымен. Перикл керемет шешен болды; осы қасиеті оған Ассамблеяда үлкен жетістіктерге жете алды, саясатының көзқарасын ұсынып. Оның ең танымал реформаларының бірі – теттерге (байлығы жоқ афиналықтарға) мемлекеттік лауазымдарды атқаруға рұқсат беру болды. Оның басқаруының тағы бір табысы – мистофория (μισθοφορία, сөзбе-сөз – ақы төленетін қызмет) құру, сотқа қазылар ретінде қатысқан азаматтарға арналған ерекше жалақы. Осылайша, бұл азаматтар қаржылық қиындықтарға тап болмай, мемлекеттік қызметке толыққанды беріле алды. Осы жүйе арқылы Перикл соттарды қазылармен толықтыруға (Ат. Пол. 27.3) және халыққа қоғамдық өмірде тәжірибе беруге қол жеткізді. Афинаның билеушісі ретінде ол қаланы грек әлемінің бірінші және ең маңызды полисіне айналдырып, көрнекті мәдениет пен демократиялық институттарға ие етті. Егеменді халық өзі басқарды, делдалсыз, мемлекеттік мәселелерді Ассамблеяда шешті. Афиналықтар еркіндікке ие болды және тек өз заңдарына бағынуға, ал құдайларына құрмет көрсетуге міндетті болды. Олар Ассамблеяда сөз еркіндігіне қол жеткізді: кедей адамның сөзі бай адамның сөзімен бірдей құнды болды. Цензуралық топтар жойылған жоқ, бірақ олардың билігі шектелді; олар салықтық және әскери лауазымдарды бөлісті, бірақ артықшылықтарды бөлу құқығы болмады. Барлық азаматтарға теңдік принципі қауіпті болды, өйткені көптеген азаматтар өте кедейлік немесе білімсіздік салдарынан саяси құқықтарын жүзеге асыра алмады. Мұны болдырмау үшін афиналық демократия ең кедей адамдарға көмектесу міндетін қойды:

Мемлекеттік қызметкерлерге жалақы төлеу. Кедейлерге жұмыс іздеу және ұсыну. Жерсіз қоныс аударған шаруаларға жер беру. Соғыста қаза тапқан әйелдерге, мүгедектерге, жетімдерге және мұқтаждарға мемлекеттік көмек. Басқа да әлеуметтік көмек. Ең бастысы, теңдік тұжырымын нығайту және сыбайлас жемқорлық пен жемқорлыққа жол бермеу үшін, ерекше біліктілікті қажет етпейтін барлық мемлекеттік лауазымдар сайлау арқылы емес, кездейсоқ таңдау арқылы тағайындалды. Саяси органға кездейсоқ таңдалғандардың арасында әрбір лауазым кезекпен ауыстырылды, сондықтан әрбір мүше барлық лауазымдарда кезекпен қызмет етті. Бұл саяси функциялар әрбір шенеуніктің жеке қабілетіне қарамастан, тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін жасалды. Бұл шаралар көбінесе іске асырылған сияқты, өйткені грек тарихшысы Тукидидтің (б.з.д. 460-400 жылдары) куәлігі бізге жетті, ол былай деді: "Қалаға қызмет етуге қабілетті әркім кедейлікке де, азаматтық жағдайына да қарамастан, ешқандай кедергіге тап болмайды".

Судьялар

Афиналық билеушілер – мемлекеттік лауазымға ие болып, Афина мемлекетінің басқаруын құраған адамдар еді. Олар қатаң мемлекеттік бақылауда болды. Билеушілер жеребе арқылы таңдалды, бұл үшін ақ және қара бұршақтар қолданылды. Адам қандай түсті бұршақ тартып алса, соған байланысты лауазымға ие болды немесе болмады. Бұл байлардың ықпалын жоюдың, мүмкін болатын интригалар мен жақсылыққа қолданудың бір жолы еді. Тек екі лауазымдық санат ғана жеребе арқылы емес, Халық жиналысында сайлау арқылы таңдалды. Бұл – стратегия, яғни генерал, және қаржы басшысы еді. Осы екі лауазымды атқару үшін ерекше қасиеттердің қажет екені жалпыға мәлім болды. Билеушінің лауазымы бір жылдан аспады, оның ішінде стратегтің лауазымы да, сондықтан Периклдің жыл сайын таңдалуы ерекше жағдай есептелді. Жыл соңында билеуші өзінің басқаруы және мемлекеттік қаржыны пайдалануы туралы есеп беруге міндетті болды. Ең құрметті лауазымдар – ежелгі архонттар немесе ағылшын тілінде архонттар еді. Бұрынғы дәуірлерде олар Афина мемлекетінің басшылары болған, бірақ Перикл дәуірінде олардың ықпалы мен билігі азайды, бірақ олар трибуналдар төрағасы қызметін атқаруын жалғастырды. Жыл сайын азаматтар он "стратегті" (жекеше түрі – "стратегос") немесе генералдарды сайлады, олар әскери шенеуніктер мен дипломаттар болып қызмет етті. Перикл осы лауазымы арқылы б.з.д. 5 ғасырындағы Афинаны қалыптастырды. Сонымен қатар, қырықтан астам мемлекеттік басқару қызметкерлері және алпыстан астам адам көшелерді, базарларды бақылауға, салмақтар мен өлшемдерді тексеруге, тұтқындаулар мен өлім жазаларын орындауға жұмылдырылды.

Халық Ассамблеясы

Ассамблея (грекше ἐκκλησία, яғни шақыру арқылы жиналғандар кеңесі) демократияның алғашқы институты болды. Теория бойынша, ол Афинаның барлық азаматтарын біріктірді, бірақ жиналғандардың ең көп саны шамамен 6000 адамды құрады. Олар Акрополь алдындағы Пникс төбесінде жиналатын. Сессиялар кейде таңнан кешке дейін созылатын. Екклесия жылына қырық рет өткізілді. Ассамблея ұсынылған заңдар мен қаулыларды қабылдады. Шешімдер ұзақ уақыт қолданыста болған ежелгі заңдарға сүйенді. Заң жобалары екі кезеңде дауысқа салынатын: біріншіден, Ассамблея шешім қабылдады, содан кейін Кеңес немесе βουλή түпкілікті мақұлдау берді.

Кеңес немесе Буль

Кеңес немесе Буле (βουλή) 500 мүшеден, әр тайпадан елуден тұратын, Ассамблеяның жалғасы ретінде жұмыс істеді. Бұлар бұрын сипатталған тәртіп бойынша, кездейсоқ таңдалды және "бұршақ кеңесшілері" деп белгілі болды; ресми түрде олар пританейлер (πρύτανις, "басшы" немесе "ұстаз" деген мағынаны білдіреді) деп аталды. Кеңес мүшелері заң жобаларын қарап, зерттейтін, билік өкілдерін бақылап, күнделікті басқару мәселелерінің дұрыс жолмен жүзеге асырылуын қадағалайтын. Олар қала-мемлекеттің сыртқы істерін де қадағалады. Сонымен қатар, олар Пникс төбесінде, осы оқиғаға арналған арнайы дайындалған жерде жиналатын. Биліктегі елу пританей тасқа қашалған тұғырларда орналасты. Оларда үш сатысты шағын баспалдақпен көтерілетін тас платформалар болды. Бірінші платформада хатшылар мен жазушылар отырды, ал сөз сөйлеуші екінші платформаға көтерілді. Егер біреу халыққа ұнамайтын болса, оны қуғынмен қаладан шығарып, басқа қалаға жіберетін.

Қаржы

Афина мемлекетінің экономикалық ресурстары Делиан лигасының қазынасы болмағанда мүмкін болмас еді. Қазына бастапқыда Делос аралында сақталған, бірақ Перикл Делос жеткілікті қауіпсіз емес деген сылтаумен оны Афинаға көшірді. Бұл лига ішіндегі шиеленіске және оның кейбір мүше қала-мемлекеттерінің көтерілісіне әкелді. Афина жылдам әрекет етті, және кейбір ғалымдар осы кезеңде лига емес, афиналық империя туралы әңгімелеу дұрыс болар дейді. Басқа да шағын кірістер кедендік алымдар мен айыппұлдардан түсті. Соғыс уақытында бай азаматтардан арнайы салық жиналатын. Бұл азаматтар қаланың игілігі үшін тұрақты түрде басқа да салықтар төлеуге міндетті болды. Бұл жүйе литургия деп аталды. Жиналған салықтар Афинаға зор теңіз күшін сыйлаған триремаларды күтіп ұстауға, сондай-ақ ірі діни мерекелерде хор ұстауға және оларға жалақы төлеуге жұмсалды. Бай афиналықтар триремаларды (демек, оларды қаржылаған кезеңде олардың басшылары болғандықтан) немесе мерекелерді демеушілік етуді құрмет деп санайтын және көбінесе қайырымдылық жасауға жарысқан. Афина Пирей сауда портына жақын орналасқандықтан да пайда тапты. Афина мемлекеті порт арқылы өтетін жүктерден баж алынған. Пирейде (Афинаның басты порты) бұл баж тауарларға 1% немесе одан да жоғары мөлшерде белгіленген.

Перикл дәуіріндегі Афина

Афина элитасы басқа ежелгі мемлекеттердің элиталарымен салыстырғанда қарапайым өмір сүрді және зәулімдікке бой алдырмады. Ірі қалпы молдықтар өте сирек кездесті, ал жер иелігі шоғырланбаған: азаматтардың 71–73% 60–65% жерді иеленді, ал азаматтар арасындағы Джини коэффициенті 0,708 деп есептелген. Экономика теңіз саудасы мен өндіріске негізделген. Амемияның бағалауынша, Афинаның ЖІӨ-нің 56% өндірістен түскен. Ауыл шаруашылығы да маңызды болды, бірақ ол халықты тоқ қылуға жеткіліксіз болды, сондықтан көптеген азық-түлік импортталуға тиіс болды (Аттиканың топырағының сыйымдылығы 84 000 мен 150 000 аралығында болған, ал 431 жылға қарай халық саны 300 000-нан 350 000-ға дейін жеткен). Мемлекет барлық маңызды діни мерекелерді қадағалады. Ең ірісі – Афина құдайының құрметіне өткізілетін Панафея мерекесі. Бұл салтанатты шеру жылына бір рет мамыр айында және төрт жылда бір рет шілде айында өткізіліп, қала Афина Полияданың ежелгі ағаш бейнесіне жаңа парда (пеплос) сыйлады. Фидий осы шеруді Парфенон фризінде бейнеледі, ол қазір Британ мұражайында сақтаулы. Шілдедегі Панафея (Ұлы Панафея) кезінде гимнастика және ат спорты сынды ірі жарыстар ұйымдастырылды, жеңімпаздары қасиетті зәйтүн майымен толтырылған амфораларды сыйлық ретінде алды. Тағы бір маңызды мереке – Дионис құрметіне өткізілетін Дионисия, онда трагедиялар мен комедиялар қойылды.

Білім

Ұл балалардың білімі жеті жасқа дейін өз үйлерінде басталды, содан кейін мектепке баруға міндетті болды. Мектепте оларды оқу-жазуға, математика мен музыка сияқты пәндерге бірнеше ұстаз үйретті. Балалар дене тәрбиесі сабақтарына да қатысты, онда күрес, жүгіру, секіру және гимнастика арқылы болашақ әскери қызметке дайындалды. Он сегіз жасқа келгенде әскерге қабылданып, қару қолдануды үйренді. Дене тәрбиесі өте қарқынды болды, көптеген балалар нағыз спортшыларға айналды. Міндетті сабақтардан өзге, студенттер сол заманғы ұлы философтар, грамматиктер мен шешендермен пікір алмасып, білім алды. Кейбір кедей отбасылар балаларын үйде қалдырып, ата-аналарына көмектесуге мәжбүр болды. Дегенмен, Аристофан мен Сократ, кедей болса да, атаққа ие болды.

Философия

Алтын ғасыр дәуірінде барлық уақыттағы ең белгілі батыс философтары өмір сүрді. Олардың ішіндегі ең бастысы – Сократ, оның идеялары көбінесе оның шәкірті Платонның диалогтарында кездеседі, Платон оларды өз ойларымен ұштастырған; Платон және Платонның шәкірті Аристотель. Алтын ғасырдың тағы бір көрнекті философтары: Анаксагор; Демокрит (барлық материяның ішінде қандай зат жатыр деген алғашқы сұрақ қойған, қазіргі атом немесе оның құрамдас бөліктері деп аталатын тұжырымның алғашқы ұсынысы); Эмпедокл; Гиппиас; Изократ; Парменид; Гераклит; және Протагор. Б.з.б. 5 ғасырының екінші жартысында «софист» (грекше sophistês – сарапшы, ұстаз, дана адам) деген атау ғылым мен білімнің түрлі салалары бойынша ақыға сабақ берген мұғалімдерге берілді. Осы дәуірде Афина «Грекияның мектебі» атанды. Перикл мен оның сүйіктісі Аспасия замандас афиналық ойшылдармен ғана емес, сондай-ақ грек және шетелдік ғалымдармен де қарым-қатынас жасау мүмкіндігіне ие болды. Олардың арасында философ Анаксагор, Пейрейді қайта жарақтандырған архитектор Милеттік Гипподам, сондай-ақ тарихшылар Геродот (484–425), Фукидид (460–400) және Ксенофонт (430–354) бар еді. Афина – шешендіктің де орталығы болды. Б.з.б. 5 ғасырының соңынан бастап шешендік өнер деңгейіне көтерілді. Логографтар (λογογράφος) курстар жазып, тілдің анықтығы мен тазалығымен ерекшеленетін жаңа әдеби жанрды құрды. Бұл мамандық табысты болды. Логограф Лисийдің (б.з.б. 460–380) өзінің кәсібінің арқасында зор байлыққа ие болғаны мәлім. Кейін, б.з.б. 4 ғасырда Исократ пен Демосфен де белгілі ораторлар атанды.

Перикл дәуірінің соңы

461 жылдан бастап б.з.д. 429 жылы қайтыс болғанға дейін Перикл Афина үкіметінде белсенді болды, бұл – сән-салтанат пен бұрынғыдан жоғары тұрмыс деңгейінің дәуірі еді. Ішкі басқаруда бәрі жақсы болғанмен, Делиан лигасының ішіндегі наразылық күшейе берді. Афинаның сыртқы саясаты тиісті нәтиже бермеді; Делиан лигасының мүшелері көбінесе қанағаттанбай бастады. Афина – Грекияның қалған бөлігін үстемдікке алып, бағындырған қала-мемлекет еді және осы құлдыққа ұшыраған азаматтар тәуелсіздік алғысы келді. Бұрын, б.з.б. 550 жылы, Пелопоннес қалалары арасында, Спарта басшылығымен, ұқсас одақ құрылған болатын. Грек қала-мемлекеттерінің жалпы наразылығын пайдаланып, бұл Пелопоннес лигасы Афинаға қарсы күреске кірісті. Ұзаққа соққан, дұрыс басқарылмаған, қатаң саясаттың (б.з.б. 431 ж.) және одан кейінгі Пелопоннес соғысының нәтижесінде Афина қаласы 338 жылы Македонияның Филипп II Грекияның қалған бөлігін жаулап алғанда тәуелсіздігін жоғалтты.