Синтаксис теориясы: X-бар схемасы

Кіріспе

Синтаксис туралы лингвистикалық теория

Лингвистикада X-бар теориясы – бұл сөйлем құрылымы грамматикасының моделі және синтаксистік категориялардың қалыптасу теориясы. Оны алғаш рет 1970 жылы Ноам Чомский ұсынды, Зелиг Харристің (1951) идеяларын қайта қарастырып, ал кейін Рей Джекендофф (1974, 1977а, 1977б) одан әрі дамытты. Бұл теория Чомскийдің 1950 жылдардағы генеративтік грамматика теориясымен үйлесімді. Ол фразалық категориялардың құрылымын X-бар схемасы деп аталатын бірыңғай құрылыммен түсіндіруге тырысады, сонымен қатар табиғи тілдегі кез келген фраза – бұл X (X фразасы), оның басында белгілі бір синтаксистік X категориясы тұрады деген қағидатқа негізделеді. X-бар теориясы сөз тіркестері құрылымының ережелерімен байланысты туындаған мәселелерді шешуде маңызды рөл атқарды, мысалы, грамматикалық ережелердің көп болуы, бұл генеративтік грамматиканың негізгі қағидасына қайшы келеді. X-бар теориясы трансформациялық және трансформациялық емес синтаксис теорияларына енгізілді, оның ішінде үкімет және байланыс теориясы (GB), жалпыланған сөйлем құрылымы грамматикасы (GPSG), лексикалық функционалдық грамматика (LFG) және бас басқаратын сөйлем құрылымы грамматикасы (HPSG). Минималистік бағдарламадағы соңғы зерттеулер X-бар схемаларын негізінен тоқтатып, бос сөз тіркесі құрылымы тәсілдерін қолданғанмен, теорияның негізгі қағидаттары минималистік синтаксистің көптеген теорияларында әртүрлі формада және терминологияда әлі де қолданылады.

Өмірбаян

X-бар теориясы Стандарттық теорияның фразалық құрылым ережелерінің (PSR) тудырған мәселелерін шешу үшін жасалған. PSR тәсілі төрт негізгі мәселеге ие. Ол "S → NP Aux VP" сияқты экзоцентрлі құрылымдарды қабылдайды. Бұл фразалардың барлық жағдайларда бас сөзі болатындығына қайшы келеді. Джон адаммен жеке сөйлескенде "VP → V (PP) (PP)" PSR қолданылады. Бұл E тілінде анықталмаған құрылым байқалған сайын жаңа PSR енгізу қажеттігін көрсетеді, бұл әмбебап грамматикаға шексіз грамматикалық ережелерді қосумен тең. Бұл Платонның мәселесі және стимулдың жеткіліксіздігі тұрғысынан елеулі қиындықтар тудырады. X-бар теориясы – бұл "XP" пішінді немесе үлгілік фразалық құрылымды қабылдау арқылы осы мәселелерді шешуге бағытталған теория.

Негізгі қағидалар

X-бар теориясындағы "X" математикадағы айнымалыға тең: оны N, V, A және P сияқты синтаксистік категориялармен алмастыруға болады. Бұл категориялар лексемалар, фраза емес: "X-бар" – X-тен үлкен грамматикалық бірлік, сондықтан лексемадан, ал X қос бар (= XP) X-тен үлкен (бірден-бір) бар. X қос бар категориялары NP, VP, AP және PP сияқты фразалық категорияларға тең. Бұл құрылым X-бар схемасы деп аталады. 1-суретте көрсетілгендей, XP фразалық категориясы екі жолмен сызылған X белгісімен белгіленеді. refn|group="FN"|Jackendoff (1977a) Бинарлық принцип: Әр түйін екі түрлі түйінге бөлінеді. Бұл термин синтаксистік позицияның өзіне қатысты. Бас: [міндетті] Фразаның негізгі бөлігі, оған лексема кіреді. Бас фразаның формасы мен ерекшеліктерін анықтайды. Толықтыру: [міндетті] Бас талап ететін аргумент. Қосымша: [қажетсіз] Баспен құралған фразаға қосымша мәлімет беретін элемент. Анықтауыш, бас және толықтыру міндетті; сондықтан XP фразалық категориясында бір анықтауыш, бір бас және бір толықтыру болуы керек. Ал қосымша – міндетті емес; сондықтан фразалық категорияда нөл немесе одан көп қосымшалар болуы мүмкін. Осыған сәйкес, XP категориясында қосымша болмаған жағдайда, ол 2-суретте көрсетілген құрылымды құрайды. Мысалы, "Жон лингвистиканы зерттейді" сөйлемдегі NP лингвистикасының құрылымы 3-суретте көрсетілген. Егер анықтауыш пен толықтыру позициясына сәйкес келетін элементтер болмаса да, бұл позициялар синтаксистік тұрғыдан бар екендігі маңызды, сондықтан олар бос және толтырылмаған. (Бұл бинарлық принциптің табиғи салдары.) Бұл дегеніміз, барлық фразалық категориялар X-бар схемасы бойынша негізінен біркелкі құрылымға ие, бұл әртүрлі фразалардың әртүрлі құрылымға ие деп есептеу қажеттігін жояды, PSR қолданғандағыдай. Содан кейін X' және X'' бас X-тің ерекшеліктерін мұралайды. Бұл қасиеттің мұралануы проекция деп аталады. 5-суретте көрсетілгендей, X-бар теориясы бойынша синтаксистік құрылымдар төменнен жоғарыға қарай құрастырылады. Нақтырақ айтқанда, құрылымдар келесі процестер арқылы құрастырылады. Лексема басқа орналастырылады. Бастар кейде нөлдік деңгей проекциялары деп аталады, өйткені олар X0 деп белгіленетін X нөлдік бар деңгейі санаттары болып табылады. Бас және толықтыру біріктіріліп, X' (X, X') түйінін құрайды, ол жартылай фразалық категорияны (фраза сияқты үлкен емес синтаксистік категория) құрайды. Бұл категория аралық проекция деп аталады.

The "X" in the X bar theory is equivalent to a variable in mathematics: It can be substituted by syntactic categories such as N, V, A, and P. These categories are lexemes and not phrases: The "X bar" is a grammatical unit larger than X, thus than a lexeme, and the X double bar (=XP) outsizes the X( single) bar. X double bar categories are equal to phrasal categories such as NP, VP, AP, and PP. This structure is called the X bar schema. As in Figure 1, the phrasal category XP is notated by an X with a double overbar. refn|group="FN"|Jackendoff (1977a)
Binarity principle: Every node branches into two different nodes. This is a term that refers to the syntactic position itself. Head: [obligatory] The core of a phrase, into which a lexeme fits. The head determines the form and characteristics of the phrase as a whole. Complement: [obligatory] An argument required by the head. Adjunct: [optional] A modifier for the phrase constituted by the head. The specifier, head, and complement are obligatory; hence, a phrasal category XP must contain one specifier, one head, and one complement. On the other hand, the adjunct is optional; hence, a phrasal category contains zero or more adjuncts. Accordingly, when a phrasal category XP does not have an adjunct, it forms the structure in Figure 2. For example, the NP linguistics in the sentence John studies linguistics has the structure in Figure 3. It is important that even if there are no candidates that can fit into the specifier and complement positions, these positions are syntactically present, and thus they are merely empty and unoccupied. (This is a natural consequence of the binarity principle.) This means that all phrasal categories have fundamentally uniform structures under the X bar schema, which makes it unnecessary to assume that different phrases have different structures, unlike when one adopts the PSR. Next, the X'' and X' inherit the characteristics of the head X. This trait inheritance is referred to as projection. Figure 5 suggests that syntactic structures are derived in a bottom up fashion under the X bar theory. More specifically, the structures are derived via the following processes. A lexeme is fitted into the head. Heads are sometimes called zero level projections because they are X zero bar level categories, notated as X0. The head and the complement are combined to form an X single bar (X, X') node, which constitutes a semi phrasal category (a syntactic category not as big as a phrase). This category is called intermediate projection.

Салаланудың бағыттылығы

1-5 суреттер ағылшын тіліндегі сөздердің ретіне негізделген, бірақ X-барақ схемасы тармақталудың бағытын нақты көрсетпейді, өйткені бинарлық принципте осыған қатысты ереже жоқ. Мысалы, Джон қызыл мұқабалы, екі қосымшасы бар, тіл білімі туралы ұзақ кітапты оқыды деген сөйлем 6-суретте немесе 7-суретте көрсетілген құрылымдардың бірімен берілуі мүмкін. (Суреттерде кейбір фразеологиялық категориялардың ішкі құрылымдары үшбұрыштармен көрсетілмейді.) 6-суреттегі құрылым «қызыл мұқабалы тіл білімі кітабы ұзын» деген мағынаны білдіреді, ал 7-суреттегі құрылым «ұзын тіл білімі кітабының мұқабасы қызыл» деген мағынаны береді (қараңыз #Иерархиялық құрылым). Маңыздысы – N'2 және N'3 түйіндерінің бағыты: біреуі солға тармақталады, екіншісі оңға тармақталады. Осыған сәйкес, X-бар теориясы, атап айтқанда бинарлық принцип, түйіннің қалай тармақталуына шектеу қоймайды. Бас сөз бен толықтыруға келгенде, олардың өзара орналасуы тілдің принциптері мен параметрлері моделіне, нақтырақ айтқанда бас параметріне (X-барақ схемасының өзіне емес) сүйенеді. Принцип – тілдерде ортақ, өзгермейтін грамматикалық ереже, ал параметр – грамматиканың типологиялық тұрғыдан өзгермелі аспектісі. Егер бұл параметр [+бас сөз алдында] деп белгіленсе, ағылшын тілі сияқты бас сөз алдында тұратын тілдер пайда болады, ал [бас сөз алдында] деп белгіленсе, жапон тілі сияқты бас сөз соңында тұратын тілдер пайда болады. Мысалы, ағылшын тіліндегі «John ate an apple» және оған сәйкес жапон тіліндегі «John ga ringo o tabe ta (ジョンがリンゴを食べた; John NOM apple ACC eat PAST)» сөйлемдері тиісінше 8-суретте және 9-суретте көрсетілген құрылымдарға ие. Соңында, спецификатор түйінінің бағыты да негізінен нақтыланбаған, бірақ бұл пікіртал тудырады: кейбіреулер тиісті түйіннің барлық тілдерде міндетті түрде солға тармақталуын жақтаса, бұл идея (ішінара) ағылшын және жапон тілдеріндегі VP-нің сол жағында субъектілердің орналасуымен негізделген, ал Сайто және Фукуи (1998) сияқты басқалар түйіннің бағыты белгіленбегенін және оны сыртқы факторлармен, мысалы бас параметрімен анықтау қажет деп санайды.

Figures 1–5 are based on the word order of English, but the X bar schema does not specify the directionality of branching because the binarity principle does not have a rule on it. For example, John read a long book of linguistics with a red cover, which involves two adjuncts, may have either of the structures in Figure 6 or Figure 7. (The figures follow the convention of omitting the inner structures of certain phrasal categories with triangles.) The structure in Figure 6 yields the meaning the book of linguistics with a red cover is long, and the one in Figure 7 the long book of linguistics is with a red cover (see also #Hierarchical structure). What is important is the directionality of the nodes N'2 and N'3: One is left branching, while the other is right branching. Accordingly, the X bar theory, more specifically the binarity principle, does not impose a restriction on how a node branches. When it comes to the head and the complement, their relative order is determined based on the principles and parameters model of language, more specifically by the head parameter (not by the X bar schema itself). A principle is a shared, invariable rule of grammar across languages, whereas a parameter is a typologically variable aspect of the grammars. If this parameter is configured to be [+head first], what results is head initial languages such as English, and if it is configured to be [ head first], what results is head final languages such as Japanese. For example, the English sentence John ate an apple and its corresponding Japanese sentence John ga ringo o tabe ta (ジョンがリンゴを食べた; John NOM apple ACC eat PAST) have the structures in Figure 8 and Figure 9, respectively. Finally the directionality of the specifier node is in essence unspecified as well, although this is subject to debate: Some argue that the relevant node is necessarily left branching across languages, the idea of which is (partially) motivated by the fact that both English and Japanese have subjects on the left of a VP, whereas others such as Saito and Fukui (1998) argue that the directionality of the node is not fixed and needs to be externally determined, for example by the head parameter.