Кіріспе

Сөйлем құрауышы

Тіл білімінде, етістік фраза (VP) – бұл етістік пен оның аргументтерінен тұратын синтаксистік бірлік, тәуелсіз немесе координациялық сөйлемнің жолдауынан басқа. Мысалы, "А толстый человек быстро положил деньги в коробку" сөйлемде, "быстро положил деньги в коробку" деген сөздер етістік фразаны құрайды; ол етістіктен ("положил") және оның аргументтерінен тұрады, бірақ "толстый человек" жолдауы кірмейді. Етістік фразасы дәстүрлі грамматикадағы предикатқа ұқсас. Етістік фразалары әдетте екі түрге бөлінеді: шекті, онда фразаның басы шекті етістік болады; және шексіз, онда басы шексіз етістік, мысалы, инфинитив, партицип немесе герундий болады. Фразалық құрылым грамматикасы екі түрді де мойындайды, бірақ тәуелділік грамматикасы жолдауды демеушілік байланыстағы бір элемент ретінде қарастырады және шекті етістік фразасын мойындамайды. Етістік фразасын талдауды түсіну үшін қолданылып жатқан теорияны білу қажет.

Фразеологиялық құрылымдар грамматикасы

Фразеологиялық құрылым грамматикасында, мысалы, генеративтік грамматикада, етістік тіркесі – етістікпен басталатын тіркес. Ол тек бір етістіктен тұруы мүмкін, бірақ көбінесе негізгі және көмекші етістіктердің комбинацияларынан, сондай-ақ ерікті анықтауыштардан, толықтырғыштардан (тақырыптық толықтырғыштарды қоспағанда) және қосымшалардан құралады. Мысалы:

«Янкилер» командасы допты жеткілікті жақсы соғып, 2000 жылдан бері алғашқы әлем чемпионатын жеңіп алды. Мэри терезенің артынан бір адамды көрді. Дэвид Мэриге кітап сыйлады. Бірінші мысалда «2000 жылдан бері алғашқы әлем чемпионатын жеңіп алу үшін допты соғу» деген ұзақ етістік тіркесі бар; екіншісі – негізгі етістік «көрді», толықтырғыш тіркес «бір адам» (атау тіркесі) және қосымша тіркес «терезенің артынан» (сөйлемдік және предлогтық тіркес) құрайтын етістік тіркесі. Үшінші мысалда үш элемент келтірілген: негізгі етістік «сыйлады», есім «Мэри» және есім тіркесі «кітап», олардың барлығы етістік тіркесін құрайды. Атап айтқанда, мұнда сипатталған етістік тіркесі дәстүрлі грамматикадағы баянды сөзге сәйкес келеді. Қазіргі көзқарастар барлық тілдерде етістік тіркесі бар-жоқ деген мәселеде әртүрлі. Кейбір генеративтік грамматика мектептері (мысалы, принциптер мен параметрлер) барлық тілдерде етістік тіркесі бар деп санайды, ал басқалары (мысалы, лексикалық-функционалдық грамматика) кем дегенде кейбір тілдерде етістік тіркесі жоқ деп есептейді, соның ішінде сөздердің реті өте еркін тілдерде (япон, венгр немесе Австралия аборигендерінің тілдері сияқты конфигурациялық емес тілдер) және VSO ретінде басым тілдерде (кейбір кельт және мұхиттық тілдер). Фразеологиялық құрылым грамматикасы шекті және шексіз етістік тіркестерін тіркес ретінде қарастырады және осыған байланысты олардың арасында ешқандай маңызды айырмашылық жасамайды. Ал тәуелдік грамматикасы (төменде сипатталған) осы тұрғыдан өте ерекшеленеді.

Тәуелдік грамматикасында

Фразеологиялық құрылым грамматикасы (конституция грамматикасы) шекті және шекті емес VP-ларды құраушылар (толық кіші ағаштар) ретінде мойындайды, ал тәуелділік грамматикасы біріншісін қабылдамайды. Яғни, тәуелділік грамматикасы тек шекті емес VP-ларды құрауыштар ретінде мойындайды; шекті VP-лар тәуелділік грамматикасында құрауыштар ретінде жарамсыз. Мысалы:

Джон жұмысты аяқтады. – Шекті VP қалың әріппен
Джон жұмысты аяқтады. – Шекті емес VP қалың әріппен

«has finished the work» тіркесінде шекті етістік «has» болғандықтан, ол шекті VP, ал «finished the work» тіркесінде шекті емес етістік «finished» бар, бірақ шекті етістік жоқ болғандықтан, ол шекті емес VP. Осындай мысалдар:

Олар бұны сынағысы келмейді. – Шекті VP қалың әріппен
Олар бұны сынағысы келмейді. – Шекті емес VP қалың әріппен
Олар бұны сынағысы келмейді. – Тағы бір шекті емес VP қалың әріппен

Бұл мысалдар көптеген сөйлемдерде бірнеше шекті емес VP болуы мүмкін екенін, бірақ әдетте тек бір шекті VP болатынын жақсы көрсетеді. Люсьен Тесньер 1959 жылдан бастап тәуелділік грамматикасы сөйлемнің бастапқы екілік бөлінісін – тақырыпты (NP) және баяндаманы (VP) – дұрыс емес деп санайды, яғни олар осы екілік бөліністің екінші жартысы, атап айтқанда шекті VP, құрауыш емес екенін қабылдамайды. Дегенмен, олар шекті емес VP-лардың құрауыштар екенін мойындайды. Екі әртүрлі көзқарас келесі ағаштарда көрінеді:

Сол жақтағы құрылымдық ағаш шекті VP «has finished the work» құрауыш екенін көрсетеді, себебі ол толық кіші ағашқа сәйкес келеді. Ал оң жақтағы тәуелділік ағашы, керісінше, шекті VP құрауышын мойындамайды, өйткені «has finished the work» тіркесіне сәйкес келетін толық кіші ағаш жоқ. Екі талдау шекті емес VP «finished the work» құрауыш екеніне келіседі (толық кіші ағаш). Тәуелділік грамматикасы өз ұстанымын қолдау үшін көптеген стандартты құрылымдық тесттердің нәтижелерін келтіреді. Мысалы, топикализация, псевдоклефтинг және жауапты қысқарту шекті емес VP құрауыш ретінде бар, бірақ шекті VP жоқ екенін көрсетеді:

* және жұмысты аяқтады, Джон. – Топикализация
*Джонның істегені – жұмысты аяқтады. – Псевдоклефтинг
Джон не істеді? – *Жұмысты аяқтады. – Жауапты қысқарту

* белгісі сөйлемнің дұрыс емес екенін көрсетеді. Бұл деректерді шекті емес VP үшін алынған нәтижелермен салыстыру керек:

және жұмысты аяқтады, Джон (әрине). – Топикализация
Джонның істегені – жұмысты аяқтады. – Псевдоклефтинг
Джон не істеді? – Жұмысты аяқтады. – Жауапты қысқарту

Қалың әріппен жазылған тіркестер назардағы нәрселер. Шекті VP-ны біршама оқшаулауға жасалған тырысулар сәтсіз аяқталады, бірақ шекті емес VP-мен жасалған бірдей тырысулар сәтті болады.

Тар анықтамасы

Кейде етістік сөз тіркестері мағынасы бойынша тар шеңберде анықталады, яғни тек етістік сөз тіркесіндегі етістік деп есептелетін элементтер ғана назарға алынады. Бұл анықтаманы негізгі және көмекші етістіктермен, сондай-ақ инфинитив немесе қатыстық (партицип) конструкцияларымен шектейді. Мысалы, төмендегі сөйлемдерде тек қалың әріппен берілген сөздер ғана етістік сөз тіркесін құрайды:

John has given Mary a book. Пикникке келгендерді тірідей масалар жеп жатыр екен. Ол футбол жанкүйері сияқты айқайлап тұрды. "Өлтірме! Бұл тар анықтама көбінесе функционалистік тәсілдерде және дәстүрлі еуропалық анықтамалық грамматикаларда қолданылады. Бұл фразалық құрылым моделімен қарама-қайшы, себебі қалың әріппен берілген тізбектер осы талдау бойынша құрамдас бөліктер болып табылмайды. Дегенмен, бұл тәуелділік грамматикасы және синтаксистік құрылымның негізгі бірлігі ретінде етістік тізбегін (катена) қарастыратын басқа да грамматикалармен үйлесімді.