Кіріспе
Гректердегі тартылатын аспап – бузуки (/b//uː/'/z//uː//k//i//, /b//ʊ/'/, сондай-ақ /US//b//ə/'/ /; μπουζούκι ; басқаша көпше түрі – бузукия, грекше μπουζούκια) – Грецияда кең таралған музыкалық аспап. Ол ұзын мойынды лютнялар отбасысына жатады, дөңгелек корпусы мен жалпақ беті, сондай-ақ саусақ тақтасы бар ұзын мойны болады. Оның металл ішектері бар және оны медиатормен тартып ойнайды, бұл мандолинаға ұқсас, бірақ төменгі тембрлі, өткір металл дыбысын шығарады. Бузуки – ирланд бузукиінің алдағысы, ол грек бузукиінен шыққан және кельт, ағылшын және Солтүстік Америка халық музыкасында танымал. Грек бузукиінің екі негізгі түрі бар: трихордо (үш ішекті) – үш жұп ішегі бар (курстар деп аталады), ал тетрахордо (төрт ішекті) – төрт жұп ішегі бар. Аспап 1900 жылдардың басында Анатолиядан келген грек қашқындыларымен Грекияға әкелінді және тез арада ребетико жанрының және оның музыкалық тармақтарының орталық аспабына айналды. Қазір ол заманауи лайко поп-музыкасының маңызды бөлігі болып табылады.
The bouzouki (/b//uː/'/z//uː//k//i//, //b//ʊ/'/ /, also /US//b//ə/'/ /; μπουζούκι ; alt. pl. bouzoukia, from Greek μπουζούκια) is a musical instrument popular in Greece. It is a member of the long necked lute family, with a round body with a flat top and a long neck with a fretted fingerboard. It has steel strings and is played with a plectrum producing a sharp metallic sound, reminiscent of a mandolin but pitched lower. It is the precursor to the Irish bouzouki, an instrument derived from the Greek bouzouki that is popular in Celtic, English, and North American folk music. There are two main types of Greek bouzouki: the trichordo (three course) has three pairs of strings (known as courses) and the tetrachordo (four course) has four pairs of strings. The instrument was brought to Greece in the early 1900s by Greek refugees from Anatolia, and quickly became the central instrument to the rebetiko genre and its music branches. It is now an important element of modern Laïko pop Greek music.
Этимология
Бузуки атауы түрікше "бозук" сөзінен шыққан, яғни "бұзылған" немесе "өзгертілген" деген мағынаны білдіреді, және бұл түрікше "саз бозук" аспабында қолданылған "бозук дизерен" деп аталатын ерекше қайта кіретін құлақтан туындаған. Ол мандолина мен лют сияқты аспаптар отбасынан. Алғашқыда корпусы сазға ұқсас, бір тіке ағаштан қашалған, бірақ 1910 жылдардың басында Грекияға келгеннен кейін, неаполитан мандоласынан алынған жиектелген артқы бөлігі қосылып, өзгертілді, ал үстіңгі бөлігі неаполитан мандолиналары сияқты бұрышты етіп жасалды, бұл корпустың қалыңдатылған болат ішектерге төзу қабілетін арттыру үшін жасалды. Ребетико музыкасында қолданылған аспаптың түрі үш жұп ішегі бар үш қатарлы аспап болды, бірақ 1950 жылдары төрт қатарлы нұсқасы жасалды және Манолис Хиотис оны танымал етті.
Құрылыс
Құрылыс тұрғысынан алғанда, бузуки тек жіптер саны бойынша ғана емес, сонымен қатар мойын ұзындығы, ені, биіктігі, ыдыстың немесе негізгі корпустың тереңдігі, таяқшалардың ені (ыдыстың ағаш тілімдері немесе бөліктері) сияқты басқа да ерекшеліктерімен де ерекшеленуі мүмкін. Бұл айырмашылықтарды өндіруші анықтайды, ол өз тәжірибесіне және аспаптан күтілетін дыбысқа сәйкес функционалдық элементтерін өзгертіп, өткір, терең немесе салмақты дыбысқа қол жеткізеді. Резонанс корпусының мөлшері мен түрі аспаптың тембрын анықтайды, ал мойынның ұзындығы, демек жіптердің ұзындығы, аспаптың дыбық диапазонын анықтап, тембрге де әсер етеді. Мойын ұзындығы аспаптан аспапқа өзгеше болуы мүмкін, бірақ көптеген бузукилерде 27 фрет болады, олар 12 тондық тең темпераменттегі хроматикалық гамманы қамтамасыз етеді. Қазіргі заманғы аспаптарда фреттер металлдан жасалған және саусақ тақтасына бекітілген (алғашқы аспаптар мен багламадан айырмашылығы, онда фреттер мойынға байланған ішек немесе арқаннан жасалған және жылжымалы болған). Аспап жасалған ағаштың сапасы дыбыс үшін өте маңызды. Ыдыстың құрылысына арналған ең жақсы ағаштар – қарағаш, апта, шие, акация және қайың, ал жаңғақ, қарағай және каштан ағаштары сәл нашар. Ағаш қатты болуы керек және баяу өсетін ағаштардан алынуы тиіс. Үстіңгі жағы немесе дыбыс тақтасы, мүмкін болса, бір бөліктен кесілген, қарағай немесе шыршадан (артығымен қарағайдан) жасалуы керек. Үстіңгі жағы дыбыс үшін маңызды рөл атқарады, себебі ол резонансты күшейтеді және жіптердің дірілісін ұзартады. Дыбыстың сапасына әсер ететін тағы бір фактор – лак және оны жағу әдісі. Ең жақсы лак – табиғи шеллактан жасалған, ол дәстүрлі тәсілмен, дыбыстық және визуалды эффекттер үшін көп қабаттап қолмен жағылады. Мойынның қисайып қалмауы және жіптердің саусақ тақтасынан (қозғалыс биіктігі) қашықтығын арттырмауы үшін, ол өте құрғақ қатты ағаштан жасалуы керек, бұл аспапты ойнауды қиындатады. Өндірушілер осы мақсатқа жету үшін әртүрлі техникаларды қолданады, олардың әрқайсысының өз құпиялары бар. Көптеген қазіргі заманғы аспаптарда мойындағы арнаға орнатылған металл таяқша немесе штанга болады, ол салмақты арттырса да, беріктігін арттырады және мойын қисайса, түзетуге мүмкіндік береді.
Тарих
Бузуки – гректер ойнайтын, лютня туысына жататын, домбыралар немесе тамбуралар деп аталатын, тартылатын музыкалық аспап. Тамбуралар ежелгі Грецияда пандура ретінде болған және түрлі өлшемдерде, пішіндерде, корпустың тереңдігінде, мойынның ұзындығында және ішектер санында кездеседі. Бузуки мен баглама – олардың тікелей ұрпақтары. Грек мрамор рельефі, Матинея негізі деп белгілі (қазір Афина Ұлттық археологиялық мұражайында қойылған), б.з.д. 330–320 жылдарға дейін пандураның бір түрін ойнап отырған музаны бейнелейді. Византия дәуірінен бастап ол алдымен пандура, содан кейін тамбура деп аталды. Грекияның Ұлттық тарихи мұражайында 1821 жылғы грек революциясының батыры, генерал Макрияннистің тамбурасы қойылған. Басқа да өлшемдер пайда болды, соның ішінде грек аспабы – цзурас, ол стандартты бузукиден кіші. Бузуки Грекияға Кіші Азиядағы 1919–1922 жылдардағы соғыстан кейін және Грекия мен Түркия арасындағы халық алмасудан кейін келді. Алғашқы бузукилерде көбінесе үш қатар (үш жұпқа бөлінген алты ішек, трихордо деп аталады) болды және олар әркім ойнағысы келген әуенге сәйкес түрліше күйленді. 1950 жылдардың соңында төрт қатарлы (тетрахорд) бузукилер танымал бола бастады. Манолис Хиотис төрт қатарлы бузукиді танымал етті, ол стандартты гитараға ұқсас күйленуді де қолданды, бұл гитарашыларға бузуки ойнауды жеңілдетті; бұл пуристерді ашуландырды, бірақ үлкен шеберлікке мүмкіндік берді және бузукиді кең ауқымды музыкалық өрнекке қабілетті, шынымен танымал аспапқа айналдырды. Соңғы кезде үш қатарлы бузуки танымал болып келеді. Төрт қатарлы аспаппен жасалған алғашқы жазу 1956 жылы жарық көрді. Ирландиялық бузуки, төрт қатарлы, жалпақ артқы жағы бар және грек бузукиінен басқаша күйленген, 1965 жыл шамасында Джонни Мойнихан грек аспабын ирланд музыкасына енгізгеннен кейін пайда болған жаңару. Кейіннен оны Энди Ирвин, Донал Лунни және тағы басқалар қабылдады, бірақ кейбір ирланд музыканттары, мысалы, марқұм Алек Финн грек стиліндегі аспаптарды пайдалануды жалғастырды.
Үш тағамдық бузуки (трихорда)
Бұл 1900 жылдар шамасында пайда болған, көптеген ребетико музыкасының негізгі аспабы болған классикалық стильдегі бузуки. Онда бекітілген табақшалары және үш жұпқа бөлінген 6 ішегі бар. Төменгі дыбыстық (бас) жұбында қалың оралған және жұқа ішектерден тұратын жұп болады, олар бір октава айырмасымен қосылады. Трихордо бузукиінің қазіргі заманғы стандартты қосылуы – D3D4–A3A3–D4D4. Маркос Вамвакарис бұл қосылуды "Еуропалық қосылу" деп атады және өзінің өмірбаянында басқа бірнеше қосылулар немесе дузениялар туралы айтты (бірақ сипаттамады). Суретте көрсетілген бузукині Афиналық Каролос Цакириан жасаған, ол оның атасы Маркос Вамвакарис үшін жасаған трихордо бузукиінің көшірмесі. Қазіргі бузукилерде жиі кездесетін, мұрында безендірілген әшекейлердің жоқтығы сол кезеңдегі бузукилерге тән. Онда сегіз ішекке арналған құралдар бар, бірақ тек алты ішегі бар, себебі мойны сегіз ішекке тым тар. Сол кездегі аспап жасаушылар трихордо аспаптарында көбінесе төрт құралдан тұратын жиынтықтарды қолданды, себебі олар оңай қол жетімді болды және мандолиндерде де қолданылды.
Төрт дәрежелі бузуки (тетрахорд)
Бузукидің бұл түрінде 8 металл сыр бар, олар 4 жұпқа орналастырылған, бұл жұптар «курс» деп аталады және әдетте C3C4–F3F4–A3A3–D4D4 ретінде қосылады (яғни, гитараның төрт жоғары сырғасынан бір толық қадам төмен). Екі жоғары дыбыстық (требльді) курста, жұптың екі сырғасы да бірдей нотаға дейін қосылады. Екі төмен дыбыстық (бас) курста жұп қалың оралған сым мен бір октава айырмасымен қосылған жұқа сымнан тұрады. Бузукиде төменгі дыбыстық сымдар осы курстарда бірінші болып келеді, бұл октавалық жұпталған курстары бар көптеген басқа аспаптардан (мысалы, 12 сырлы гитара, шаранго немесе бахо сексто) керісінше. Бұл «октавалық сымдар» дыбыстың толықтығын арттырады және аккордтарда, сондай-ақ бас-дрондарда (музыка бойына ойналатын үздіксіз төмен ноталар) қолданылады. Гитараға ұқсас қосылуды композитор және солист Манолис Хиотис енгізді, ол өзінің танымал болған виртуоздық ойнауына осы қосылудың қолайлырақ екенін анықтады. Бүгінде тетрахорд грек музыкасында қолданылатын ең көп таралған бузуки болып табылады, бірақ кейбір дәстүрді сақтаушылар трихордты, әсіресе ескі ребетико стилінде ойнау үшін әлі де артық көреді. Дегенмен, бузуки үшін күшейткішті қолдану туралы ең алғашқы құжатталған жазба 1952 жылғы фотосуреттен табылды, онда Василис Цицанис пен Яннис Папаиоанну бузуки ойнап жатыр, олардың әрқайсысының резонаторлық тесігіне электр гитара стиліндегі датчик орнатылған. Сондай-ақ, 1953 және 1959 жылдар аралығында вокалистер мен бузуки ойнаушылардың күшейткіш ретінде микрофондарды қолданатын топтардың көптеген суреттері бар. 1960 жылға қарай, арнайы бузуки датчиктері (мысалы, неміс "Идеал") өндіріліп, аспаптарға бекітілді. Осындай датчиктерді бүгінде көптеген грек артистері кеңінен қолданады және олар активті және пассивті нұсқаларда қол жетімді.