Кіріспе

Деривативтер нарығы – басқа активтерден туындаған фьючерстік келісімшарттар немесе опциялар сияқты қаржы құралдарының сауда-саттық жүзеге асырылатын қаржы нарығы. Нарықты екіге бөлуге болады: биржада саудаланатын деривативтер нарығы және биржадан тыс (over-the-counter) деривативтер нарығы. Бұл өнімдердің құқықтық жаратылысы және сауда жасау тәсілдері өте әртүрлі, алайда көптеген нарық қатысушылары екі нарықта да белсенді болады. Еуропадағы деривативтер нарығының номиналды сомасы 660 триллион еуроға жетеді.

Фьючерстік нарықтар

Фьючерстік биржалар, мысалы Euronext, Liffe және Чикаго товарлық биржасы, стандартталған туынды келісімшарттарымен сауда жасайды. Бұл опциондық келісімшарттар, своп келісімшарттары және кең ауқымды негізгі тауарларға жасалған фьючерстік келісімшарттар. Биржа мүшелері осы келісімшарттар бойынша биржада позиция ұстайды, ал биржа орталық қарсы тарап ретінде әрекет етеді. Бір тарап ұзақ позиция ашса (фьючерстік келісімшартты сатып алады), екінші тарап қысқа позиция ашады (сатады). Жаңа келісімшарт енгізілген кезде, келісімшарттағы жалпы позиция нөлге тең болады. Сондықтан, барлық ұзақ позициялардың жалпы сомасы барлық қысқа позициялардың жалпы сомасына тең болуы керек. Яғни, тәуекел бір тараптан екінші тарапқа ауыстырылады, бұл нөлдік қосынды ойынының бір түрі. 2004 жылғы маусымның соңындағы барлық ашық позициялардың жалпы номиналды сомасы 53 триллион долларды құрады (деректеме көзі: Халықаралық есептесулер банкі (BIS)). Бұл көрсеткіш 2008 жылғы наурыздың соңына қарай 81 триллион долларға дейін өсті (деректеме көзі: BIS).

Контакттан тыс нарықтар

Жекелеген деривативтер, фьючерстік биржада саудаланбайтын, кассалық нарықтарда саудаланады, бұл нарықтар OTC нарығы деп те аталады. Олар осы туындылар бойынша нарық жасайтын трейдерлері бар инвестициялық банктерден және хедж-фондар, коммерциялық банктер, мемлекеттік қолдау көрсететін кәсіпорындар сияқты клиенттерден тұрады. Своптар, форвардтық ставкалық келісімдер, форвардтық келісімдер, несиелік деривативтер, аккумуляторлар және т.б. өнімдері әрдайым кассалық нарықта сауда-саттыққа шығарылады. 2004 жылғы маусым айының соңында барлық ашық позициялардың жалпы номиналды сомасы 220 триллион долларды құрады (дерегі: BIS). 2007 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 596 триллион долларға дейін өсті, ал 2009 жылы 615 триллион долларды көрсетті (дерегі: BIS).

OTC нарықтары әдетте екі негізгі сегментке бөлінеді: клиенттік нарық және дилерлер аралық нарық. Клиенттер жоғары іздеу және транзакциялық шығындарға байланысты дилерлер арқылы ғана сауда жасайды. Дилерлер – бұл клиенттері үшін арнайы білімдерін, тәжірибесін және капиталға қол жеткізілуін пайдалана отырып, транзакцияларды ұйымдастыратын ірі мекемелер. Клиенттермен мәміле жасау кезінде туындайтын тәуекелдерді қорғау үшін дилерлер дилерлер аралық нарығына немесе биржалық сауда нарықтарына жүгінеді. Дилерлер өздері үшін сауда жасай алады немесе OTC нарығында нарық жасаушылар ретінде әрекет ете алады (дерегі: Чикаго Федералды резерв банкі).